Ο ΚΑΝΑΔΟΣ ΓΟΥΙΛΙΑΜ ΜΑΚΝΙΛ υπήρξε ένα από τους κλασικούς ιστορικούς του εικοστού αιώνα. Πολυμαθής και ευρυμαθής, πίστευε βαθιά στην παγκόσμια ιστορία και στην επίδραση του διεθνούς πλαισίου στη διαμόρφωση των γεγονότων. Γι’ αυτό και η ματιά του ήταν πάντα καθολική και εποπτική του πεδίου, ενώ προκρίνει την παγκόσμια ματιά πάνω στην Ιστορία. O Καναδός ιστορικός θεωρείται ένας εκ των σημαντικών ειδικών στην ιστορία της Δύσης, με εμβληματικά έργα στον τομέα αυτό.
Επιπλέον, ο ΜακΝίλ είχε μεγάλη ειδικότητα και στο θέμα της Ελλάδας, αφού λειτούργησε ως σύμβουλος στο πλάι των εξόριστων ελληνικών κυβερνήσεων την περίοδο της Κατοχής, έχοντας πλήρη εικόνα της Ελλάδας, της επανασυγκρότησης και της δύσκολης αλλά και σταθερής ένταξής της στον δυτικό κόσμο, την οποία έχει εξετάσει ενδελεχώς στο βιβλίο του «Η μεταμόρφωση της Ελλάδας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο» (Παπαδόπουλος, 2017).
Σε αυτόν ακριβώς τον άξονα, δηλαδή της μελέτης του δυτικού κόσμου, εντάσσεται και το βιβλίο του που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος, «Βενετία - Γέφυρα Δύσης και Ανατολής 1081-1791», το οποίο δεν καλύπτει απλώς επτά αιώνες ιστορίας της Βενετίας αλλά στην πραγματικότητα επτά αιώνες ιστορίας της Δύσης.
Το βιβλίο, αν και γραμμένο το 1974 ‒στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2020‒, παρουσιάζει αμείωτο ενδιαφέρον όχι μόνο γιατί ανοίγει ιστορικά και γεωγραφικά πεδία που ακόμα μοιάζουν δυσπρόσιτα, όπως αυτό της Νότιας Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου, που αποκτούν σήμερα εκ νέου μεγάλη γεωστρατηγική σημασία, αλλά και χάρη στις ιδιαίτερες συνδέσεις και στα νήματα που αναδεικνύει όσον αφορά τη βενετική επιρροή στη συγκρότηση και τη διαμόρφωση κομματιών του ελληνισμού, που θα έχουν εν τέλει πρωταγωνιστικό ρόλο στο 1821.
Ένα συναρπαστικό και συχνά εξαιρετικό ανάγνωσμα που φέρνει σε επαφή τον αναγνώστη με την ιστορία της Βενετίας και με πολλές άγνωστες πτυχές της, που παράλληλα είναι και μια ιστορία της Ευρώπης και της Ανατολής.
Η Βενετία είναι ένα σημείο αναφοράς που επιδεικνύει θαυμαστή αντοχή στο πέρασμα του χρόνου, ξεπερνάει εθνικούς ή θρησκευτικούς φραγμούς, αλλά αποτελεί μια αυτοτελή δύναμη στον γεωγραφικό χώρο της Νότιας Ευρώπης όπως και της Ανατολικής Μεσογείου. Η ισχυροποίησή της μέσα από την εμπορική δραστηριότητα την καθιστά έναν από τους πιο ισχυρούς ενδιάμεσους κρίκους ανάμεσα στη λατινική, την ελληνική, τη σλαβική και την τουρκική κοινότητα αλλά και έναν από τους πλέον ισχυρούς διαπεριφερειακούς εμπορικούς κόμβους της εποχής τουλάχιστον έως τον δέκατο έκτο αιώνα, δηλαδή έως ότου αυξηθεί δυναμικά η γαλλική εμπορική παρουσία, και λίγο αργότερα η μη ισλαμική εμπορική δραστηριότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Έλληνες, Εβραίοι, Αρμένιοι).
William H. Mcneill, Βενετία -
Γέφυρα Δύσης και Ανατολής 1081-1797, Μτφρ.: Γεωργία Μίχα, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, Σελ.: 480
Η Βενετία, όμως, δεν είναι απλώς ένας σημαντικός εμπορικός κόμβος αλλά και διαδραστικός. Λειτουργεί ως αντίβαρο στρατιωτικό και γεωπολιτικό στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ως καταφύγιο αλλά και ως εξουσιαστής των ορθοδόξων της Ανατολής, με ιδιαίτερη επιδραστικότητα σε πολλές περιοχές στην Ελλάδα (Ιόνια, Κυκλάδες, Πελοπόννησος, Κρήτη), και ως ένας σημαντικός πολιτισμικός κόμβος, αφού η βενετική Κρήτη έγινε πεδίο αλληλεπίδρασης ελληνικών και ιταλικών υψηλών μορφών τέχνης, ενώ στο πανεπιστήμιο της Πάντοβας, το οποίο τελούσε υπό βενετική δικαιοδοσία από το 1405 και διατηρούσε σθεναρή αντιπαπική στάση, βρήκαν εκπαιδευτικό καταφύγιο με ένα κοινό πρόγραμμα σπουδών, όπως εύστοχα παρατηρεί ο ΜακΝίλ στην κατακλείδα του βιβλίου του, σημαντικές και ισχυρές προσωπικότητες του απανταχού ελληνισμού, όπως οι Παναγιώτης Νικούσιος, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο «εξ απορρήτων», και ο Ιωάννης Καποδίστριας, οι οποίοι πέρασαν από αυτό το πανεπιστήμιο, σπουδάζοντας Ιατρική και μετά περνώντας στην πολιτική.
Οι δύο πρώτοι είναι αυτοί που ιδρύουν τον θεσμό του μεγάλου δραγουμάνου, θεμελιώνοντας την τάξη των Ρωμιών αξιωματούχων που ανέλαβαν το κορυφαίο αυτό αξίωμα του υπουργού Εξωτερικών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ουσιαστικά, παίζοντας σπουδαίο ρόλο στην παράδοση του Χάνδακα το 1669 και στη Συνθήκη του Κάρλοβιτς για την ειρήνευση μεταξύ της Αυστροουγγρικής και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εκπροσωπώντας την τελευταία και δημιουργώντας αυτόν τον ιδιότυπο αλλά τόσο σημαντικό «ρωμαίικο» θύλακα με δυτικές επιρροές εντός μιας αλλόγλωσσης και αλλόδοξης αυτοκρατορίας.
Ο τρίτος αυτού του νήματος, ο Καποδίστριας, έφτασε να γίνει υπουργός Εξωτερικών της τσαρικής Ρωσίας και πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας. Η Βενετία ήταν ένα τεράστιο φροντιστήριο των Ρωμιών, διαμορφώνοντάς τους στο παιδαγωγικό και πολιτικό κομμάτι, και προετοιμάζοντάς τους και για σημαντικούς κυβερνητικούς ρόλους. Η θητεία τους σε μια ακμάζουσα δημοκρατία που λειτουργούσε ως ένα ιδιαίτερο αντιπαράδειγμα στον κόσμο των αυτοκρατοριών ήταν μια σπουδαία μαθητεία.
Ο ΜακΝίλ αντιλαμβάνεται και αποδίδει πλήρως αυτόν τον πολύπλοκο χαρακτήρα τα Βενετίας, που είναι παράλληλα πόλη, κράτος, εμπορική εταιρεία, ναυτική δύναμη και δημοκρατία, που από τη Δύση εισβάλλει στην Ανατολή, την κατακτά στρατιωτικά, τη χειραγωγεί εμπορικά και ελκύει τα καλύτερα μυαλά ως ένα υπόδειγμα και ως ένα καταφύγιο. Μια πορεία επτά αιώνων που συντρίβεται τελικά από τη φιλοδοξία του Ναπολέοντα για την επιβολή μίας μόνης ευρωπαϊκής αυτοκρατορίας, από την οποία η Βενετία δεν θα μπορούσε να λείψει.
Ο ΜακΝίλ περιγράφει με θαυμαστό τρόπο αυτό το ταξίδι με έναν κλασικό, αλλά τόσο συναρπαστικό ιστορικό τρόπο που εξετάζει διεισδυτικά τη μεγάλη εικόνα, όμως μένει προσηλωμένος σε αυτήν και μόνο. Δεν προσπαθεί από τις μικρές ιστορίες να σχηματίσει τη μεγάλη εικόνα, ούτε να κεντρίσει το ενδιαφέρον με αφηγηματικά τεχνάσματα. Η αφήγησή του είναι καθαρή, σέβεται τη χρονική ακολουθία και συγκροτεί το αφήγημα αυτού του πολύμορφου και πολυσχιδούς εγχειρήματος, της Βενετίας. Η εμπορική άνοδος, η ναυτική επέκταση, η στρατιωτική πυγμή, η επαφή με το Βυζάντιο, η ανάδειξη και η καθιέρωση της Βενετίας, όλα αναδεικνύονται με επιμέλεια και συνέπεια από τον Καναδό ιστορικό.
Από τις εμπορικές και ναυπηγικές τεχνικές ως την πολιτική, την τέχνη και τη φιλοσοφία, ο ΜακΝίλ καλύπτει ένα απίστευτα ευρύ πεδίο, δίνοντας όμως βάρος στις πολιτιστικές και διανοητικές παρακαταθήκες της Βενετίας. Το έργο του εκτείνεται σε μια τεράστια χρονική και γεωγραφική περίοδο, εισάγοντας πάντα πρωτότυπες θεάσεις, όπως αυτή που αφορά τους τρεις Ρωμιούς, ενδιαφέρουσες συγκρίσεις και συχνά απροσδόκητους συνειρμούς. Το παρελθόν της Βενετίας, όπως παραδίδεται από τον ΜακΝίλ, δίνει πολλές απαντήσεις και για το σήμερα ακόμα.
Ένα συναρπαστικό και συχνά εξαιρετικό ανάγνωσμα που φέρνει σε επαφή τον αναγνώστη με την ιστορία της Βενετίας και πολλές άγνωστες πτυχές της, που παράλληλα είναι και μια ιστορία της Ευρώπης και της Ανατολής, αφού η Γαληνότατη Δημοκρατία είναι ένα βασικό κλειδί για την κατανόηση της Μεσαιωνικής και Νεότερης Ευρωπαϊκής Ιστορίας αλλά και για τη μελέτη των Βαλκανίων, της Νότιας Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
