Η ιστορία του Θεατρικού Μουσείου στη χώρα μας αποτελεί μια διαχρονική περιπέτεια. Για αρκετά χρόνια, οι πολύτιμες συλλογές του Θεατρικού Μουσείου απειλούνταν από τις φθορές και την αδιαφορία, ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που η επιβίωσή του τέθηκε σε κίνδυνο. Χρονίζοντα προβλήματα, νομικά και οικονομικά θέματα, στασιμότητα, ατελείωτη ταλαιπωρία αλλά και ανεδαφικές λύσεις συνέθεταν τη δυσάρεστη πραγματικότητα αυτής της κιβωτού του νεοελληνικού πολιτισμού.
Μετά από πολυετείς εκκρεμότητες, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού έδωσε το «πράσινο φως» στην οριστική μελέτη για την αποκατάσταση της οικίας του Αλέξανδρου Σούτσου. Το εμβληματικό οικοδόμημα βρίσκεται στην οδό Σταδίου 47 και αποτελεί ένα κτίριο-τεκμήριο για την εξέλιξη του εμπορικού-ιστορικού κέντρου της πόλης κατά το δεύτερο μισό του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Εκεί αναμένεται να φιλοξενηθεί το αρχείο και η θεατρική βιβλιοθήκη του Θεατρικού Μουσείου. Πλέον, η συλλογή, το αρχείο και η βιβλιοθήκη έχουν περάσει στην κυριότητα του υπουργείου Πολιτισμού, έναντι του ποσού των 1.200.000 ευρώ, που διατέθηκε από τον τακτικό προϋπολογισμό του ΥΠΠΟΑ. Πρόκειται για την πλουσιότερη συλλογή θεατρικού υλικού στην Ελλάδα, η οποία μεταξύ άλλων περιλαμβάνει θεατρικές εκδόσεις και ανέκδοτα θεατρικά έργα ή χειρόγραφα, ελληνικές και ξένες θεατρολογικές εκδόσεις και μελέτες, αρχείο αποκομμάτων Τύπου, θεατρολογικά και καλλιτεχνικά περιοδικά, λευκώματα, ποικίλες εκδόσεις γενικότερου καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος, αφίσες παραστάσεων, προγράμματα θεάτρων, τις οπερέτες του Θεόφραστου Σακελλαρίδη, ακόμη και μία επιστολή του Νικηταρά προς τον Ιωάννη Καποδίστρια. Σε ποια φάση βρισκόμαστε; Τι προβλέπεται να περιέχουν οι χώροι του τριώροφου νεοκλασικού της οδού Σταδίου; Έχει γίνει καταγραφή ολόκληρου του υλικού που ανήκει στο Θεατρικό Μουσείο; Με τη συλλογή που φιλοξενούνταν στο Πνευματικό Κέντρο του δήμου Αθηναίων υπάρχει κάποια εξέλιξη και πότε αναμένεται να είναι έτοιμο το κτίριο της οδού Σταδίου;
Το Θεατρικό Μουσείο αποτελεί μια εξαιρετικά σπάνια περίπτωση μουσείου στην κατηγορία του, αφού τα περισσότερα αντίστοιχα μουσεία του εξωτερικού διαθέτουν συλλογές και αρχεία μεμονωμένων θιάσων.
— Σε ποια φάση βρισκόμαστε με το Θεατρικό Μουσείο;
Πριν απαντήσω στην ερώτησή σας, θα ήθελα να διευκρινίσω τι σημαίνει Θεατρικό Μουσείο. Τι συγκροτεί το Θεατρικό Μουσείο; Η απάντηση είναι η μουσειακή συλλογή –φωτογραφίες ηθοποιών και παραστάσεων, προσωπικά αντικείμενα προσωπικοτήτων του θεάτρου, σκηνογραφικές και ενδυματολογικές μακέτες, σχέδια θεατρικών κοστουμιών και κοστούμια, σκηνικά αντικείμενα και εξαρτήματα, προσωπογραφίες κ.ά.−, το αρχείο –υλικό από διάφορα είδη θεάτρου, εγχώρια και διεθνή φεστιβάλ, συνέδρια καλλιτεχνικού και ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος που αποτελούν τεκμήρια έργων όλων των φάσεων και των ειδών της παγκόσμιας ιστορίας του θεάτρου− και η βιβλιοθήκη − εκδόσεις σχετικές με το ελληνικό και ξένο θέατρο, οι οποίες χρονολογούνται από το 1736, καθώς και πλούσια συλλογή χειρογράφων από το 1860 και εξής. Η συλλογή, το αρχείο και η βιβλιοθήκη, το 2021, κατόπιν αγοράς από το Κέντρο Μελέτης και Έρευνας Ελληνικού Θεάτρου-Θεατρικό Μουσείο, περιήλθαν στην ιδιοκτησία του υπουργείου Πολιτισμού. Από τότε μέχρι σήμερα, το υλικό αυτό έχει καταγραφεί και έχει δεχθεί την πρώτη φροντίδα των συντηρητών μας. Έχουμε ήδη δρομολογήσει την εγκατάστασή του αρχείου και της βιβλιοθήκης στην οικία Αλεξάνδρου Σούτσου, επί της Σταδίου 47, που με την αποκατάστασή της θα γίνει ένας ιδανικός χώρος. Για τη θεατρική συλλογή καθαυτή είμαστε πολύ κοντά στο να καταλήξουμε για το πού θα στεγαστεί οριστικά. Παράλληλα, δρομολογούμε τη μεταφορά της συλλογής σε χώρο όπου θα είναι δυνατή η οριστική συντήρηση των αντικειμένων.
— Με τη συλλογή που φιλοξενούνταν στο Πνευματικό Κέντρο του δήμου Αθηναίων υπάρχει κάποια εξέλιξη; Θα παραμείνει εκεί ή θα γίνουν άλλες ενέργειες;
Με τον Κώστα Μπακογιάννη είχαμε συνεργαστεί άριστα και συστηματικά για την εξεύρεση χώρων που θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν το Θεατρικό Μουσείο. Στη σκέψη μας ήταν ότι η συλλογή του Θεατρικού Μουσείου θα μπορούσε να εκτεθεί και στο Πνευματικό Κέντρο, με τη διάθεση και αξιοποίηση μεγαλύτερων χώρων –ενδεχομένως και του συνόλου του κτιρίου ή με την προσθήκη κάποιων χώρων− για την έκθεσή της. Είναι σαφές –λόγω και του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου, δεδομένου ότι από το 2016 οι συλλογές του Θεατρικού Μουσείου κηρύχθηκαν μνημεία και προστατεύονται από τον νόμο για την προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς− ότι η διασφάλιση και η ακεραιότητα των συλλογών αποτελεί ευθύνη και υποχρέωση του υπουργείου Πολιτισμού και των αρμοδίων υπηρεσιών του. Το Θεατρικό Μουσείο αποτελεί μια εξαιρετικά σπάνια περίπτωση μουσείου στην κατηγορία του, αφού τα περισσότερα αντίστοιχα μουσεία του εξωτερικού διαθέτουν συλλογές και αρχεία μεμονωμένων θιάσων. Όπως ήδη σας είπα, είμαστε πολύ κοντά στο να καταλήξουμε στον χώρο στον οποίο θα φιλοξενηθεί οριστικά το Θεατρικό Μουσείο, χώρο κατάλληλο, που ανήκει στο υπουργείο Πολιτισμού.
— Έχει εμπλουτιστεί η συλλογή; Έχουν καταγραφεί όλα όσα ανήκουν σ’ αυτήν; Κι αν ναι, μιλήστε μας για μερικά από αυτά.
Η συλλογή είναι πάντοτε πρόσφορη προς εμπλουτισμό. Όμως, αυτό που επείγει σήμερα είναι η οριστική στέγαση και έκθεσή της. Όταν αυτό ολοκληρωθεί, είναι βέβαιο ότι θα αποτελέσει έναυσμα για νέες δωρεές θεατρικών κειμηλίων που θα πλαισιώσουν τον πυρήνα της συλλογής, τον οποίο είχε συγκροτήσει ο Γιάννης Σιδέρης. Η Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού έχει ήδη προβεί στη φωτογραφική τεκμηρίωση, την προληπτική συντήρηση και τη συσκευασία όλων των εκθεμάτων, του αρχείου και του εξοπλισμού του Θεατρικού Μουσείου. Διαθέτει πλήρες φωτογραφικό αρχείο και λεπτομερείς καταλόγους. Πρόκειται για πλουσιότατη συλλογή, μοναδική στη χώρα μας, που περιέχει ένα πλήθος αντικειμένων συνυφασμένων με ολόκληρες δεκαετίες θεατρικής πράξης. Απαριθμώ, εντελώς ενδεικτικά, ορισμένα από τα μουσειακά αντικείμενα: το πρόγραμμα της πρώτης αναπαράστασης της «Αντιγόνης», επ’ ευκαιρία των βασιλικών γάμων του 1867, με την παρθενική χρήση του Ηρωδείου ως θεάτρου. Το πρόγραμμα της «Ορέστειας» του Βασιλικού Θεάτρου το 1903, στη διάρκεια της οποίας σημειώθηκαν τα «Ορεστειακά». Τις αυθεντικές μάσκες από την παράσταση του «Προμηθέα Δεσμώτη» το 1927, στο πλαίσιο των Α’ Δελφικών Εορτών του Άγγελου και της Εύας Σικελιανού. Φιγούρες από το θέατρο σκιών του Ευγένιου Σπαθάρη, αλλά και κοστούμια των «Ορνίθων» του Γιάννη Τσαρούχη, από την περίφημη παράσταση του Κάρολου Κουν, το 1959.
— Η Θεατρική Βιβλιοθήκη, η οποία παραμένει αποθηκευμένη σε χώρο της ΕΡΤ, από τι απαρτίζεται; Και γιατί δεν μπορεί να είναι επισκέψιμη μέχρι να ολοκληρωθούν οι εργασίες στο νεοκλασικό της οδού Σταδίου;
Η Θεατρική Βιβλιοθήκη, που θα στεγαστεί στην οικία Αλεξάνδρου Σούτσου, απαρτίζεται από χιλιάδες τόμους, που χρονολογούνται από το 1736, καθώς και θεατρικά έργα και χειρόγραφα που ανατρέχουν πίσω στο 1860, αλλά και από τη μεγαλύτερη συλλογή αποκομμάτων Τύπου σχετικά με το θέατρο. Ενδεικτικά αναφέρω ότι περιλαμβάνει θεατρικές εκδόσεις και έργα, ακόμη και ανέκδοτα, θεατρολογικά και καλλιτεχνικά περιοδικά, λευκώματα και έργα γενικού ενδιαφέροντος. Το πρωτογενές υλικό του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα έχει, μάλιστα, ψηφιοποιηθεί, και περιλαμβάνει 26.915 ψηφιακά τεκμήρια. Σημαντικότατο είναι και το έτερο σκέλος της συλλογής, των οπτικοακουστικών τεκμηρίων, που υπερβαίνουν τις 1.000 ώρες. Αντιλαμβάνεστε ότι πρόκειται μακράν για τη σημαντικότερη κιβωτό εκδόσεων και τεκμηρίων σχετικά με το ελληνικό θέατρο. Και μπορεί να είναι επισκέψιμη μόνο σε εγκαταστάσεις οι οποίες αφενός θα πληρούν όλες τις προδιαγραφές προστασίας και ασφάλειας του υλικού, αφετέρου θα παρέχουν κάθε διευκόλυνση για τη μελέτη τους. Αυτό θα διασφαλισθεί μόνον όταν αποκατασταθεί το κτίριο και η μεταστέγαση εκεί του πολύτιμου αυτού αρχείου.
— Το κτίριο πότε προβλέπεται να παραδοθεί; Και από ποιους παράγοντες εξαρτάται η παράδοσή του;
Το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων γνωμοδότησε θετικά, προ δύο μηνών, επί της μελέτης αποκατάστασης. Το έργο προβλέπεται να ενταχθεί σε χρηματοδοτικό πρόγραμμα, μέχρι το φθινόπωρο, οπότε θα δρομολογηθούν από την αρμόδια διεύθυνση του ΥΠΠΟ οι διαδικασίες για το έργο της αποκατάστασής του. Μετά από πολύχρονη εγκατάλειψη, το ορόσημο αυτό της νεότερης Αθήνας παίρνει τον δρόμο της αποκατάστασης, ώστε όχι μόνο να αναδειχθεί στην αρχική λαμπρή μορφή του, αλλά και να αποκτήσει νέα χρήση, αντάξια της ιστορίας του και της επιθυμίας του Αλέξανδρου Σούτσου.
— Τέλος, μπορείτε να μας διευκρινίσετε τι θα γίνει με τα περίφημα καμαρίνια των ηθοποιών; Θα εκτεθούν εκεί ή σε άλλον χώρο; Και το αναφέρω γιατί δηλώσατε ότι θα εκτεθεί εκεί μόνον μέρος της συλλογής.
Η οικία Αλεξάνδρου Σούτσου, τυπικό δείγμα κτιρίου αστικού κλασικισμού, με πλούσιο μορφολογικό διάκοσμο, επαρκεί για τη φιλοξενία του αρχείου και της βιβλιοθήκης, καθώς θα πρέπει, επιπροσθέτως, να διαθέτει αναγνωστήριο για τους μελετητές και κατάλληλους χώρους εργασίας για το προσωπικό. Στον χώρο αυτό προβλέπεται να εκτεθούν ορισμένα εμβληματικά αποκτήματα της συλλογής, λόγου χάρη κοστούμια, πρωτίστως για να τονίζεται η συλλειτουργία της με τη βιβλιοθήκη, αλλά σε καμία περίπτωση ο χώρος δεν είναι κατάλληλος για τα καμαρίνια, που απαιτούν πολύ χώρο ώστε να εκτεθούν σωστά.
