Εδώ και περίπου είκοσι χρόνια, το Φεστιβάλ «Αισχύλεια» της Ελευσίνας φιλοξενεί κάθε χρόνο μία μεγάλης έκτασης εγκατάσταση σε έναν πρώην βιομηχανικό χώρο, αρχικά στον Κρόνο και κατόπιν στο Ελαιουργείο. Σε μιας ιστορικής σημασίας συνέργεια, η 2023 Ελευσίς επιμελείται και παρουσιάζει την εγκατάσταση «Στάχυα πέφτουν σε τσιμεντένια δάπεδα» του Κωστή Βελώνη.
Πρόκειται για ένα από τα «City Mysteries» που στόχο έχουν να αποτελέσουν έναν από τους καινούργιους θεσμούς που θα κληροδοτήσει η 2023 Ελευσίς στην Ελευσίνα, και σε αυτά περιλαμβάνονται νέες εγκαταστάσεις στον δημόσιο χώρο, το πρόγραμμα καλλιτεχνικής φιλοξενίας «Visual Arts Initiator» και τα έργα που δημιουργούνται στο πλαίσιο αυτού.
Η μνημειακή αυτή γλυπτική εγκατάσταση στον χώρο αντλεί έμπνευση από τον μύθο της θεάς Δήμητρας –θεάς της καλλιέργειας και της γονιμότητας– και της κόρης της Περσεφόνης, και λειτουργεί ως ένας μηχανισμός κυοφορίας αλλά και συγκομιδής: οι αγροτικές δραστηριότητες συνδέονται με την ερωτική πράξη.
Η εγκατάσταση λειτουργεί με μία αυστηρή γεωμετρική οριοθέτηση και δεν υπογραμμίζεται μόνο με το τριγωνικό σχήμα της δομής της, αλλά και με τη λειτουργικότητα της κατασκευής. Οι «μηροί της Δήμητρας» λειτουργούν ως ένα καταφύγιο εντόμων με ορόφους που αποτελούνται από διαφορετικά ανακυκλώσιμα υλικά και φυτά, τα οποία «αποπλανούν» όλα τα είδη των εντόμων που συνδράμουν στη διαδικασία της επικονίασης.
Η μνημειακή αυτή γλυπτική εγκατάσταση στον χώρο αντλεί έμπνευση από τον μύθο της θεάς Δήμητρας –θεάς της καλλιέργειας και της γονιμότητας– και της κόρης της Περσεφόνης, και λειτουργεί ως ένας μηχανισμός κυοφορίας αλλά και συγκομιδής: οι αγροτικές δραστηριότητες συνδέονται με την ερωτική πράξη.
«Οι πηγές έμπνευσης τον τελευταίο χρόνο σχετίζονται με τα υπολείμματα ιδεών υποψήφιων έργων για το ελαιουργείο της Ελευσίνας που δεν ολοκληρωθήκαν ποτέ και από την τυχαία σύλληψη ενός ανθρωπομορφικού γλυπτού, βασισμένου στα modules του Joaquín Torres García για παιχνίδια» αναφέρει ο Κωστής Βελώνης.
«Αρχικά δεν σκέφτηκα ότι η διαφορά στην κλίμακα θα ήταν ριζικά διαφορετική από τη γλυπτο-μακετα, ούτε ότι θα συνεργαζόμουν με άλλες επαγγελματικές οικογένειες, πέρα από τους A Whale's architects, με τους οποίους συνεργάζομαι σταθερά τα τελευταία χρόνια, και τις επιμελήτριες της έκθεσης Ιωάννα Γερακίδη και Ζωη Μουτσώκου» συμπληρώνει.
«Η αρχική ιδέα για μια μεγάλη εγκατάσταση μπορεί να μην διαψεύσθηκε αλλά, όπως συμβαίνει συχνά όταν περιορίζομαι, λίγο πριν από την ολοκλήρωση του κεντρικού έργου προέκυψαν άλλες δυο χειρονομίες που ενεργοποιούν τον περιβάλλοντα χώρο: η μια στο λιμάνι με ένα κυπαρίσσι που λειτουργεί ως "ανεμοδείκτης" και αφουγκράζεται τη μεταβλητότητα του καιρού, και η δεύτερη ως μια slapstick χειρονομία για την απαγωγή της Περσεφόνης, με το gag του σκοντάμματος και της πτώσης της στην εργοστασιακή ζώνη του Ελαιουργείου».
Ο εικαστικός περιηγήθηκε σε όλη την πόλη και παρασύρθηκε από την πλαστικότητα του τυχαίου, το οποίο αυτή τη φορά ήταν εξαρτημένο από τις δραστηριότητες του καιρού, και κάπως έτσι στήθηκε η κύρια εγκατάσταση με έναν βακχικό πανηγυρικό οίστρο. Θρόνοι και καθίσματα τοποθετήθηκαν και αγνάντευαν τους μήρους της Δήμητρας. Η κατασκευαστική δομή του έργου γίνεται αντιληπτή ως μια συσσωρευτική διαδικασία που μεταβάλλεται.
Ο Καντ αναφέρει ότι η ιστορία είναι ένας τεράστιος σωρός, ένας λόφος από γεγονότα. Αυτό το στοιχείο της συσσώρευσης τονίζεται από τα στάχυα που είναι μαζεμένα σε αυτόν το καταυλισμό των εντόμων που αργά ή γρήγορα θα αφήσουν τ' αυγά πάνω στις καλαμωτές, τα μυρμήγκια θα μεταφέρουν τ’ άχυρα στις φωλιές τους και οι μπάμπουρες θα συνεισφέρουν στη διαδικασία της επικονίασης.
Η αρχιτεκτονική κλίμακα της κατασκευής συνενώνει τη μοίρα ως μονάδα μέτρησης με τη μοίρα ως πεπρωμένο και τύχη. Το διακύβευμα αυτού του ορθωμένου και κάθετου ανθρωπομορφικού χωραφιού δεν αφορά μονάχα την επιφάνεια της γης και το ύψος μιας «ανεμόφιλης» κατασκευής, αλλά απευθύνεται και σε μια αντίστροφη πορεία, όπου το ύψος μπορεί να γίνει αντιληπτό ως έσχατο βάθος.
Όλες οι αγροτικές δραστηριότητες τις οποίες φροντίζει η Δήμητρα (γη μήτηρ) με το όργωμα, τη σπορά και τον θερισμό, αφορούν και το χθόνιο στοιχείο. Η Περσεφόνη και η διαμονή της στον Άδη κάποιους μήνες του χρόνου αντανακλούν τη συνέχιση μιας μόνιμης υπαρξιακής αφήγησης με τον φυσικό κύκλο ζωής των φυτών ως σύμβολο γέννησης, θανάτου, και αναγέννησης.
«Η συνθήκη της "ανεμοφιλίας" –όρος που αναφέρεται αποκλειστικά στη διαδικασία της επικονίασης ενός φυτού με τη χρήση του ανέμου– μου επιτρέπει να διευρύνω τη μεθοδολογία μου και να δώσω προσοχή ακόμη και στη τυχαία έκβαση των πραγμάτων. Δεν ξέρω ακόμη αν έχω εισπράξει κάποια τρομερή έμπνευση, αλλά είναι σχεδόν βέβαιο ότι το χαρισματικό στοιχείο προκύπτει αβίαστα μέσα στη τυχαιότητα, και πως όσο περισσότερο το αναζητούμε τόσο εκείνο απομακρύνεται χιλιόμετρα μακριά μας», λέει ο Βελώνης, θέλοντας να επιμείνει σε αυτή τη μεταβαλλόμενη κατάσταση.
Εκείνη συνοψίζεται σε αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «καιρό» η «weathering», και που μπορεί να σημαίνει από την αλλαγή της πλεύσης του ανέμου μεταφορικά μέχρι τις απότομες μεταβολές που βιώνουμε με την κλιματική αλλαγή κυριολεκτικά. Η αντανάκλαση αυτού του βιώματος είναι περισσότερο αισθητή στο κυπαρίσσι που έχει τοποθετηθεί μπροστά στο λιμάνι και πίσω από ένα ναυάγιο, με το κατάρτι του να ακολουθεί τη πλεύση του ανέμου.
«Στη δική μου αντίληψη το "weathering" αφορά εξίσου τον ψυχισμό μας, όπως συνέβαινε πάντα, όμως τώρα οι μεταπτώσεις και οι αλλαγές είναι απότομες, απειλητικότερες και κυρίως πιο συνειδητοποιημένες. Ακόμη και οι εφαρμογές μετεωρολογικής ενημέρωσης ξέρουν να μας επιτείνουν την αγωνία. Αυτή η κατανόηση της κλιματικής αλλαγής δείχνει πώς μπορούμε να διευρύνουμε τη σχέση μας με τον "καιρό", την τυπική διαίρεση φύσης-πολιτισμού και την αναίρεσή της, με την έννοια ότι η καιρός διαμορφώνει τόσο τα φυσικά φαινόμενα όσο και το mood. Σκαρφαλώνει και επιβάλλεται στη διάθεσή μας. Ασφαλώς και δεν επηρεαζόμαστε όλες και όλοι με τον ίδιο τρόπο. Ο δαίμονας του καθενός έχει τις δικές του ορατότητες. Σ’ένα ψηλό σημείο της εγκατάστασης ο θρόνος του Άδη δείχνει να βρίσκεται εντός αλλά και λίγο εκτός του πλαισίου της κύριας αφήγησης, σαν να αφυπνίζεται από μια άλλη κατεύθυνση του ανέμου, εκείνη του έρωτα για την Περσεφόνη όπως ακριβώς θα τον ψιθύριζε η Σαπφώ στους στίχους της: "Ἔρος δ᾽ ἐτίναξέ μοι φρένας, ὠς ἄνεμος κὰτ ὄρος δρύσιν ἐμπέτων". Με κάποια πρόχειρη μετάφραση: "Ο Έρωτας συγκλόνισε την καρδιά μου, όπως ο άνεμος που σέρνεται στα δέντρα πάνω στο βουνό". Σε αυτό το ύψος μπορεί κάποιος να δει τους λόφους αλλά και την αύρα της θάλασσας που στέλνει δροσερό αέρα στο Ελαιουργείο. Αφηνόμαστε, λοιπόν, στην τυχαιότητα και στη μεταβλητότητα του ανεμοφιλικού δικτύου και διασκεδάζουμε στην ιδέα ότι ο Άδης υποφέρει από έρωτα» αναφέρει ο εικαστικός.
Σε κάθε περίπτωση, τόσο μεταφορικά όσο και κυριολεκτικά, η εγκατάσταση με τους μηρούς της Δήμητρας είναι μια σπουδή πάνω στην τυχαιότητα, τη μοίρα, αλλά και το μοιρογνωμόνιο –αρχιτέκτονες, μαραγκοί, οικοδόμοι, έχουν δουλέψει πάνω της– όπου ανεξάρτητα από την κυρίαρχη πολιτισμική αφήγηση της θεάς Δήμητρας με τις ελευσίνιες πλοκές, το έργο επιμένει με τον σχεδιασμό του στη χρηστικότητα ενός ξενοδοχείου επικονίασης για έντομα. Μας εισάγει σε μια λοξή σύσταση της μυθολογίας, με τις διαθέσιμες πηγές και τα τεκμήρια που έχουν διασωθεί γύρω από την ιστορία της Δήμητρας και της σχέσης της με την Περσεφόνη και τον Άδη.
Ο Βελώνης δεν ακολουθεί τη διαδικασία της κουλτούρας της τεκμηρίωσης, επιχειρεί να την μεταλλάξει και έτσι το ορθωμένο και περιφραγμένο κάθετο ανθρωπομορφικό χωράφι της κατασκευής δεν αφορά μονάχα την επιφάνεια της γης και το ύψος μιας «ανεμόφιλης» κατασκευής, αλλά απευθύνεται σε μια αντίστροφη πορεία, εκεί όπου το ύψος μπορεί να γίνει αντιληπτό ως έσχατο βάθος. Αυτό το βάθος μάς προκαλεί σε μια διαφορετική ανάγνωση του κάθετου άξονα που χαρακτηρίζει διαχρονικά τη γλυπτική από τη γένεσή της μέχρι και σήμερα.
Το σχόλιο του Βελώνη δεν βρίσκεται στην κατάργηση της επαφής με την κοινωνία αλλά σε μια εμπειρία που σε προετοιμάζει να δεις πέρα από την απατηλή επιφάνεια του εδάφους.
Η επαφή με το χθόνιο πολλές φορές σχετίζεται με τις μακάβριες και γκόθικ υπερβολές μιας cult υποκουλτούρας, με τα διασκεδαστικά συμφραζόμενα ενός Halloween, η την ημέρα των νεκρών (Día de Muertos) στο Μεξικό και την κεντρική Αμερική. Όλα αυτά δεν είναι τόσο απατηλά όσο φαίνονται, ωστόσο έχουν αρκετή άμυνα, και αυτό είναι κατανοητό.
«Η διάρθρωση της σκαλωσιάς αναμφισβήτητα φέρει στοιχεία μιας τυποποιημένης σχεδιαστικής γλώσσας, αλλά η πρόθεση μου είναι να διαταράξω αυτή τη σχέση και η μνημειακότητα της κατασκευής να υποστηρίξει το άκτιστο» λέει.
«Η σημασία της καθετότητας νομίζω ότι δεν έχει και πολλή σημασία να γίνεται αντιληπτή σήμερα παρά μονάχα με όρους εναντίωσης στο πατριαρχικό και φαλλοκρατικό μοντέλο του καπιταλισμού. Δεν είναι η αθηναϊκή πολυκατοικία που έχει το πρόβλημα τόσο όσο ο ενεργοβόρος ουρανοξύστης καθώς και άλλα μοντέλα αυταρχικού σχεδιασμού που δίνουν έμφαση στη μνημειακή απεικόνιση του κτιρίου. Στη σύγχρονη γλυπτική η εμπειρία της πτώσης, της έκκεντρης τοποθέτησης, συνιστά ένα βίωμα δυσάρεστο προς την αίσθηση της ισορροπίας, εν ολίγοις, ο κάθετος άξονας αμφισβητείται. Όμως η καθετή σύσταση της δομής μπορεί να προσφέρει και κάτι καλο –πέρα από την αναγκαία κάλυψη του στεγαστικού ζητήματος– με το να γεφυρώσει την επιφάνεια της γης με το βάθος της ως προϋπόθεση της στοχαστικής διαδικασίας».
Ο καιρός με τις μεταβλητές του ενσωματώνεται στα υλικά που χρησιμοποιεί, των οποίων ένα μέρος σχετίζεται με τη φυσική τους φθορά. Πολλές φορές είναι ήδη χρησιμοποιημένα όπως είναι η σκαλωσιά που έχει χρησιμοποιηθεί άπειρες φορές για την κατασκευή διαφορετικών κτιριακών δομών, έχοντας να αντιμετωπίσει τα στοιχεία του φυτικού βασιλείου που αλλοιώνονται και αποσυντίθενται στη διάρκεια της έκθεσης, μια μορφή και υφή που αλλάζει συνεχόμενα και διαμορφώνει και το επίπεδο της σύνθεσης.
«Αυτή η αλλαγή μου φαίνεται ελκυστική, χωνεύεται με τον χώρο γύρω της και δεν αποτελεί ένα ακόμη "μοντερνιστικό εξάμβλωμα" με τα ανθεκτικά υλικά που έχουμε συνηθίσει. Αυτό μου συνέβη και σε όλες τις "υπαίθριες" εκθέσεις που πραγματοποίησα, τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια, με το αμφιθέατρο στο Governors Island της Νέας Υόρκης, που υποστήριξε το Ίδρυμα Ωνάση το 2019, όσο και με το project "199" που αφορούσε την ελληνική επανάσταση στο σφαγείο της Ύδρας του ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, το 2020. Τα έργα απορροφώνται από το περιβάλλον τους και όσο περνάει ο χρόνος γίνονται περισσότερο επιθυμητά» λέει.
«Αναγνωρίζω κάποιες αντιθέσεις οι οποίες είναι αναγκαίες για να κάνω αισθητές τις διαφορές από το φυσικό στο τεχνητό, αν και αυτές οι αντιθέσεις κάποια στιγμή συγχωνεύονται. Το τεχνητό αρχιτεκτονικό στοιχείο είναι εμφανές στο χτίσιμο της σκαλωσιάς στο κεντρικό έργο αλλά και στο "σκόνταμμα της Περσεφόνης" (Persephone Stumbling, 2022) που η δομή του κτίσματος παραπέμπει στις παράγκες που ζούσαν οι φιλόδοξοι και ονειροπόλοι χρυσοθήρες τον 19 αιώνα. Πρόκειται για ένα ξύλινο μακρόστενο κτίσμα το οποίο αποτελεί μέρος της εργοστασιακής ζώνης του Ελαιουργείου, ενώ το φωτίζω στο σημείο που εξέχει από τη βάση του».
Τον Κωστή Βελώνη τον απασχολεί αν μπορούν οι μύθοι να αποκτήσουν ένα άμεσο ενεργό νόημα στις σημερινές πρακτικές. «Νομίζω ότι το θέατρο έχει κατακτήσει αυτή τη σχέση λόγω της κοινής καταγωγής με τη δραματουργία. Ο μύθος είναι ένας κάλος τρόπος να αποφύγεις τα εμπαθή ένστικτα των πολιτικοποιημένου υποκειμένου και να κάνεις πολιτική μέσα από το ανθρώπινο δράμα μαζί με την αναγκαία δόση της κωμικότητας της ύπαρξης. Όχι όμως με τη χαρά για τη συμφορά των άλλων η οποία συνηθίζεται στους κοινούς δημοσίους τόπους των social media» καταλήγει.
Μυστήριο 22 | Στάχυα πέφτουν σε τσιμεντένια δάπεδα
Παλαιό Ελαιουργείο Ελευσίνας
Διάρκεια έργου: έως την Κυριακή 23 Οκτωβρίου στον προαύλιο χώρο πίσω από το ανοιχτό θέατρο του Παλαιού Ελαιουργείου
Διεύθυνση Επιμέλειας: Διεύθυνση Σύγχρονης Τέχνης - Ζωή Μουτσώκου | 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης
Συνεργάτις Επιμελήτρια: Ιωάννα Γερακίδη
Αρχιτεκτονική Επιμέλεια: Οι αρχιτέκτονες της Φάλαινας & Διογένης Βεριγάκης
Φωτογραφίες: Πάνος Κοκκινιάς
Επιστημονική και Υλική Υποστήριξη: Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Οργάνωση Παραγωγής: Αλέξανδρος Τηλιόπουλος
Συντονισμός Παραγωγής: Γιώργος Κατσώνης
Εκτέλεση Παραγωγής: opbo studio
Διοργάνωση: 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης & Φεστιβάλ Αισχύλεια 2022
Μια παραγωγή της 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης
Ωράριο λειτουργίας: 28/8-19/9, Δευτέρα-Κυριακή 19:00-23:00 (τις ημέρες των παραστάσεων 19:00-20:30)
20/9-23/10, Τετάρτη-Κυριακή 17:00-21:00
Είσοδος ελεύθερη
