Ποιους επηρέασε ο Ντονατέλο; Η πρώτη μεγάλη βρετανική έκθεση που εξερευνά την τέχνη και το ταλέντο του μεγάλου γλύπτη της Αναγέννησης επιχειρεί να παρουσιάσει το έργο του κάτω από νέο φως, εξετάζοντας την επιρροή του στις επόμενες γενιές και αναδεικνύοντας την κληρονομιά του, τον τρόπο με τον οποίο ενέπνευσε τους ομότεχνούς του στην ύστερη Αναγέννηση καθώς και στον δέκατο ένατο και στις αρχές του εικοστού αιώνα.
Η έκθεση «Donatello: Sculpting the Renaissance», που θα διαρκέσει έως τις 11 Ιουνίου 2023 στο μουσείο V&A στο Νότιο Κένσιγκτον, παρουσιάζει την επίδρασή του τόσο στην πολιτιστική όσο και στην καλλιτεχνική ανάπτυξη αυτής της κρίσιμης περιόδου στην ιστορία της τέχνης. Η έκθεση, που παρουσιάζει πολλά έργα τα οποία δεν έχουν εκτεθεί ποτέ στο Ηνωμένο Βασίλειο, θα διερευνήσει τις καινοτομίες, τις συνεργασίες και τις εμπνεύσεις του Ντονατέλο μέσα στο καλλιτεχνικό και πολιτιστικό πλαίσιο της Ιταλίας του 15ου αιώνα.
Αναμφισβήτητα ο μεγαλύτερος γλύπτης όλων των εποχών, ο Ντονατέλο (περ. 1386-1466) υπήρξε πρωτοπόρος μιας επανάστασης στη γλυπτική στις αρχές της Αναγέννησης. Δουλεύοντας με όλο το φάσμα των υλικών και τεχνικών της γλυπτικής, ανέλαβε μεγάλες παραγγελίες της Εκκλησίας και του κράτους, ήταν κοντά στην οικογένεια των Μεδίκων και του κύκλου τους στη Φλωρεντία και περιζήτητος σε άλλα ιταλικά κέντρα της εποχής του.
Ο ιστορικός και θεωρητικός της τέχνης Τζόρτζιο Βαζάρι μάς δίνει μια ιδέα για την επίδραση που είχε στους συγχρόνους του το έργο του νεαρού Ντονατέλο: «Υπάρχει μια θαυμάσια υπόνοια ζωής που ξεπηδά από την πέτρα», γράφει.
Η έκθεση φιλοδοξεί να παρουσιάσει με όλους τους τρόπους τον καλλιτέχνη που υπήρξε κινητήριος δύναμη της ιταλικής Αναγέννησης με το εκπληκτικό ταλέντο του. Μεταξύ άλλων θα εκτεθεί ο πρώιμος αριστουργηματικός μαρμάρινος Δαβίδ και ο χάλκινος Attis-Amorino από το Museo Nazionale del Bargello της Φλωρεντίας, καθώς και η εντυπωσιακή προτομή της λειψανοθήκης του San Rossore από το Museo Nazionale di San Matteo της Πίζας και χάλκινα από τον Υψηλό Βωμό της Βασιλικής του Αγίου Αντωνίου στην Πάντοβα, δίνοντας μια μοναδική εικόνα της ιδιοφυΐας και του κεντρικού ρόλου του Ντονατέλο σε αυτή την κρίσιμη εποχή του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Εκτός από πρωτοποριακή για την εποχή τεχνική, ο Ντονατέλο διέθετε και την ικανότητα να συνδυάζει ιδέες τόσο από την κλασική όσο και από τη μεσαιωνική γλυπτική για τη δημιουργία έργων που ήταν καινοτόμα, με όλη την αξία και το βάρος της παράδοσης.
Ο Donato di Niccolò di Betto Bardi, o Ντονατέλο, παιδί της Φλωρεντίας, γεννήθηκε γύρω στο 1386 και πέθανε εκεί το 1466. Η ισχυρή εκφραστικότητα της τέχνης του τον κατέστησε τον μεγαλύτερο γλύπτη της πρώιμης Αναγέννησης. Ακόμα και στην πρώτη φάση της καριέρας του δημιούργησε αριστουργήματα όπως ο μαρμάρινος Άγιος Γεώργιος, που φιλοτεχνήθηκε για την αίθουσα της συντεχνίας του Orsanmichele, ο επιχρυσωμένος μπρούτζινος Άγιος Λουδοβίκος της Τουλούζης στην εκκλησία Santa Croce της Φλωρεντίας και το χάλκινο ανάγλυφο της Γιορτής του Ηρώδη στο Βαπτιστήριο της Σιένα (1425-29).
Ο ιστορικός και θεωρητικός της τέχνης Τζόρτζιο Βαζάρι μας δίνει μια ιδέα για την επίδραση που είχε στους συγχρόνους του το έργο του νεαρού Ντονατέλο. «Υπάρχει μια θαυμάσια υπόνοια ζωής που ξεπηδά από την πέτρα», γράφει.
Ο Ντονατέλο μαθήτευσε σε εργαστήριο αργυροχρυσοχοΐας, πριν γίνει βοηθός του Λορέντσο Γκιμπέρτι και αργότερα του αρχιτέκτονα και μηχανικού Φίλιππο Μπρουνελέσκι, του οποίου τα αρχιτεκτονήματα θεωρούνται υψηλή έκφραση του πνεύματος της εποχής τους. Έχουμε περισσότερες πληροφορίες για το έργο και τη σταδιοδρομία του από ό,τι για τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά του. Δεν παντρεύτηκε ποτέ και φαίνεται ότι ήταν άνθρωπος με απλά γούστα. Οι προστάτες έβρισκαν συχνά δύσκολο να τον αντιμετωπίσουν, σε μια εποχή που οι συνθήκες εργασίας των καλλιτεχνών ρυθμίζονταν από τους κανόνες των συντεχνιών και εκείνος απαιτούσε κάποιον βαθμό καλλιτεχνικής ελευθερίας. Η γνώση του για την αρχαία γλυπτική ήταν ευρύτερη και λεπτομερέστερη από οποιουδήποτε άλλου καλλιτέχνη της εποχής του και το έργο του ήταν εμπνευσμένο από αρχαία εικαστικά παραδείγματα, τα οποία συχνά μεταμόρφωνε με τόλμη.
Στη Φλωρεντία, από το 1409 ως το 1411 εργάστηκε στο κολοσσιαίο άγαλμα του Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή, το οποίο μέχρι το 1588 ήταν τοποθετημένο σε εσοχή της πρόσοψης του παλαιού καθεδρικού ναού που σήμερα βρίσκεται στο Museo dell'Opera del Duomo. Αυτό το έργο σηματοδοτεί το τέλος της γοτθικής τεχνοτροπίας, προσεγγίζοντας στοιχεία του αναγεννησιακού νατουραλισμού και ουμανισμού.
Έχοντας δημιουργήσει τον περίφημο χάλκινο Δαβίδ για την οικογένεια των Μεδίκων, από το 1443 έως το 1453, ο Ντονατέλο εργάστηκε στην Πάντοβα. Εκεί σχεδίασε ένα μνημειώδες γλυπτό ψηλό θυσιαστήριο για την εκκλησία Santo και ένα μεγάλο χάλκινο έφιππο άγαλμα του στρατιωτικού διοικητή Gattamelata (ανεγέρθηκε το 1453), αναβίωση ενός αρχαίου ρωμαϊκού τύπου και το πρώτο τέτοιο γλυπτό της Αναγέννησης.
Επέστρεψε και έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στη Φλωρεντία σχεδιάζοντας δίδυμους χάλκινους άμβωνες για το San Lorenzo, και, έτσι, πέθανε και πάλι στην υπηρεσία των παλιών του προστατών, των Μεδίκων, ενώ πολλά έργα στους άμβωνες του San Lorenzo έμειναν ημιτελή με τον θάνατό του. Ο Ντονατέλο επηρέασε τους Ιταλούς γλύπτες, ιδίως τον Μιχαήλ Άγγελο, μέχρι τον δέκατο έκτο αιώνα.
Η πρώτη ενότητα της έκθεσης του V&A αφορά τις φλωρεντινές ρίζες του Ντονατέλο, εν μέσω της άνθισης της αναγεννησιακής γλυπτικής της πόλης. Δημιούργησε τα πρώτα του γλυπτά σε μάρμαρο για την Opera del Duomo, και απέκτησε εμπειρία εργασίας σε κερί, πηλό και μπρούντζο.
Οι φιλίες, οι αντιπαλότητες και οι συνεργασίες αναδεικνύονται μέσα από αυτές τις πρώιμες εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένης της αλληλεπίδρασης με ζωγράφους όπως ο Masaccio. Η εξαιρετική δημιουργικότητα και οι πρακτικές δεξιότητες του Ντονατέλο διερευνώνται μέσα από το πρίσμα των σχεδίων και των μοντέλων, καθώς και του συχνά υποτιμημένου ρόλου της εκπαίδευσης του γλύπτη ως χρυσοχόου.
Η δεύτερη ενότητα, «Παράδοση και καινοτομία», διερευνά σε μεγαλύτερο βάθος την ικανότητα του Ντονατέλο να συνδυάζει την έμπνευση από την αρχαιότητα με εκείνη από το πιο πρόσφατο παρελθόν για να δημιουργήσει ένα νέο όραμα, συμπεριλαμβανομένης της συμβολής του στην αναβίωση της προτομής πορτρέτου και στην εκφραστική οικειότητα της σχέσης μητέρας και γιου στα γλυπτά του της Παναγίας και του Παιδιού. Ήταν αυτός επίσης που καινοτόμησε στην επιφανειακή ανάγλυφη γλυπτική και την προσέγγισή του στην προοπτική.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στα έργα του από μπρούτζο. Τα γλυπτά αυτά ενσωματώνουν πολιτικά και θρησκευτικά μηνύματα, τόσο στην εικονογραφία τους όσο και στην επιλογή του υλικού. Μικρά χάλκινα, όπως τα «spiritelli», εμπνευσμένα από την αρχαιότητα, δημιουργήθηκαν τόσο για θρησκευτικούς όσο και για οικιακούς χώρους. Μεταξύ αυτών είναι εκείνα που κατασκευάστηκαν για το Βαπτιστήριο της Σιένα και το Duomo στη Φλωρεντία, τα οποία, αποκομμένα από το περιβάλλον τους, έχουν τη μορφή χάλκινων αγαλματιδίων.
Η ενότητα «Πάδοβα και Βόρεια Ιταλία» θα διερευνήσει τη δεκαετή παραμονή του Ντονατέλο στην Πάδοβα (1443-54) και τη σημασία της για τις καλλιτεχνικές εξελίξεις στην πόλη, καθώς και σε κοντινά κέντρα όπως η Φεράρα και η Βενετία. Η ενότητα αυτή αναδεικνύει την αλληλεπίδραση του Ντονατέλο με τους γλύπτες (Τζιοβάνι ντα Πίζα) και τους ζωγράφους (Μαντένια, Μπελίνι, Σκιαβόνε, Ζόπο) και την επίδρασή του σε αυτούς.
Ο Ντονατέλο είχε την εξαιρετική ικανότητα να απεικονίζει, τόσο μέσω του σχεδιασμού όσο και μέσω της εκμετάλλευσης των υλικών, συναισθήματα που συνήθως αποσκοπούσαν στο να εμπνεύσουν τη θρησκευτική λατρευτική πρακτική. Οι εικόνες των Παθών συχνά εμπνέονται από θρησκευτικά δράματα που παίζονται στη Φλωρεντία την εποχή εκείνη, με τα οποία θα ήταν εξοικειωμένος.
Η έκθεση κλείνει με παραδείγματα έργων καλλιτεχνών που επηρεάστηκαν από τον Ντονατέλο. Aπό τους σπουδαιότερους καλλιτέχνες στην ιστορία του κόσμου, άλλαξε το λεξιλόγιο της τέχνης. Πολλοί καλλιτέχνες εκείνης της εποχής εμπνεύστηκαν από το έργο του, και οι καλλιτέχνες εξακολουθούν να παίρνουν ως πρότυπο τη δουλειά του μέχρι σήμερα, γιατί ήταν υπεύθυνος για τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ του κλασικού κόσμου και της Αναγέννησης.
