Ο Νάσος Δάφνης είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση Έλληνα εικαστικού με σημαντικό έργο στην Αμερική που αναδείχθηκε όχι μόνο σε εσωτερικούς χώρους, στην πασίγνωστη νεοϋορκέζικη γκαλερί του Leo Castelli, αλλά και σε εξωτερικούς, καθώς ήταν από τους πρώτους που χρησιμοποίησε μεγάλες επιφάνειες κτιρίων κοσμώντας τες με τεραστίων διαστάσεων τοιχογραφίες. Η πλέον εμβληματική εξ αυτών –και η πρώτη που δημιούργησε, τον Σεπτέμβριο του 1969, σε πολυώροφο κτίριο επί της 26ης οδού του Μανχάταν στο Madison Square Park– εικονίζει τέσσερις ομόκεντρους κύκλους σε βασικά χρώματα, που ενώνονται για να δημιουργήσουν ένα κυρτωμένο ορθογώνιο στο κέντρο, και πλέον θα κοσμεί και την πλαϊνή όψη του κτιρίου επί της οδού Κανάρη 3, στη συμβολή της με την οδό Ακαδημίας στο Κολωνάκι.
Η ιστορικός τέχνης και σύμβουλος του Δημάρχου Αθηναίων στον τομέα του Πολιτισμού Κατερίνα Κοσκινά, η οποία επιμελήθηκε την τοιχογραφία –όπως και την έκθεση «Νάσος Δάφνης, City Walls: Από τη Νέα Υόρκη στην Αθήνα 1969-2023» (μαζί με τον Richard Taittinger, πρόεδρο του Nassos Daphnis Estate) που είδαμε στο Κέντρο Τεχνών Δήμου Αθηναίων στο Πάρκο Ελευθερίας–, εξηγεί:
Το σημαντικό πάντοτε ήταν να τιμήσουμε έναν τέτοιο καλλιτέχνη, που είχε την ιδιομορφία ότι, αν και δεν πρόκειται για street artist, ανήκει στους ανθρώπους που άνοιξαν το δρόμο στην street art.
— Πως συνδεθήκατε με τον Νάσο Δάφνη;
Με τον Νάσο Δάφνη γνωριστήκαμε γύρω στο 1996-97 στη Νέα Υόρκη, όταν δουλεύαμε για την έκθεση Modern Odysseys (Μοντέρνες Οδύσσειες- Ελληνοαμερικανοί καλλιτέχνες του 20ου αιώνα), η οποία ήταν αφιερωμένη σε Έλληνες καλλιτέχνες της Αμερικής. Ήμουν τότε η υπεύθυνη από την Ελλάδα - και στη δεύτερη εκδοχή της συνεπιμελήτρια - καθώς εργαζόμουν στο Ίδρυμα Ι. Φ. Κωστοπούλου, που ήταν ο βασικός υποστηρικτής - δωρητής. Μάλιστα, επειδή η έκθεση έκανε μεγάλη αίσθηση, ανέλαβε τη μεταφορά και την προσαρμογή της στη Μονή Λαζαριστών, το 1999 στην Ελλάδα, στη Μονή Λαζαριστών, του τότε Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη. Νομίζω ότι ήταν η δεύτερη ή η τρίτη έκθεση που φιλοξενήθηκε εκεί.
Συμμετείχαν γύρω στους 40 καλλιτέχνες, ξεκινώντας από τον Ουίλιαμ Μπαζιώτη, πριν από τον πόλεμο, και φτάνοντας στους πολύ νέους τότε, όπως ήταν η Λυδία Βενιέρη. Το βαρύ πυροβολικό ήταν ο Λουκάς Σαμαράς, η Λίντα Μπένγκλις και ο Πίτερ Βούλκος – τεράστια ονόματα, που στην Ελλάδα δεν τα γνωρίζαμε. Ξέραμε τον Σαμαρά, τον Αντωνάκο, τη Χρύσα, την Μπένγκλις, που πρόσφατα μάθαμε ότι είναι Ελληνίδα.
Μεταξύ αυτών, ήταν και ο Νάσος Δάφνης, ένας εξαιρετικά συμπαθής, ξεχωριστός άνθρωπος, καλός ζωγράφος και καλός βοτανολόγος, ιδιότητα που δεν είναι ασυμβίβαστη με την εικαστική δουλειά του.
— Ο Νάσος Δάφνης όμως ήταν επίσης κάποιος ελάχιστα γνωστός εδώ.
Παρόλο που έφυγε από τη Λακωνία 14 ετών, πολιτογραφήθηκε Αμερικανός, οπότε θα λέγαμε ότι είναι από τους πιο σημαντικούς Αμερικανούς εικαστικούς. Δούλευε σε ανθοπωλείο μέχρι που τον ανακάλυψε ο επίσης Ελληνοαμερικανός καλλιτέχνης Μιχάλης Λεκάκης. Ο Δάφνης άφησε πολύ γρήγορα τα παραστατικά έργα που έκανε στο ξεκίνημα, στη διάρκεια των σπουδών του –μεσολάβησε και ο πόλεμος, όπου πολέμησε σαν Αμερικανός στρατιώτης–, και το διάστημα μεταξύ 1946-1950 το ενδιαφέρον του στράφηκε στο μικρόκοσμο και τον μακρόκοσμο, με αποτέλεσμα τη δημιουργία βιομορφικών έργων. Ήταν η εποχή που αρκετοί καλλιτέχνες, με την ανακάλυψη της πενικιλίνης και του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου, και όλων όσα συνδέουν την τέχνη με την τεχνολογία, έδειξαν πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τα βιομορφικά έργα, μεταξύ αυτών ο Ρόθκο και ο Στάμος. Αυτό έκανε και ο Νάσος Δάφνης – έργα που μπορέσαμε να δούμε στη συγκεκριμένη έκθεση που αναφερόταν στις «Οδύσσειες» των Ελλήνων και των Ελλήνων εικαστικών.
— Αυτό ήταν που τον καθόρισε;
Ο Νάσος Δάφνης είναι ο από τους κύριους εκπρόσωπους της μίνιμαλ τέχνης και του Hard Edge Geometric Abstract Minimalism. Αφήνοντας σιγά σιγά τα βιομορφικά στις αρχές της δεκαετίας του ’50, και κάνοντας έρευνα στη σχέση του χρώματος με το χώρο, ανέπτυξε μια θεωρία των χρωμάτων‧ το 1958 ήδη μιλούσε για το εκτόπισμα που μπορεί να έχει ένα χρώμα στο χώρο. Εξηγούσε λ.χ. ότι το μπλε έχει άλλη απορρόφηση του φωτός απ’ ό,τι το κίτρινο ή το κόκκινο, και αυτό τον έκανε να στραφεί σε μία πιο αφηρημένη ζωγραφική. Προχώρησε τη θεωρία των χρωμάτων, και ταυτόχρονα είχε τη μεγάλη τύχη να τον δει ο Leo Castelli και να ξεκινήσει μια μεγάλη συνεργασία μαζί του μέχρι το κλείσιμο της γκαλερί του.
Ο Νάσος , αν κρίνουμε και από τις πωλήσεις, υπήρξε ανάμεσα στους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Castelli Gallery, μαζί με τον Jasper Johns και τον Robert Rauschenberg. Το λέω για να συνειδητοποιήσουμε το μέγεθός του. Επίσης, στην Castelli Gallery υπήρχαν μόνο δύο Έλληνες, ο Νάσος και η Χρύσα. Μέσα στο 1967, μαζί με άλλους επτά καλλιτέχνες ίδρυσαν το City Walls Inc., που αργότερα εξελίχθηκε στο National Endowment for the Arts, υποστηρίζοντας ότι ο κοινωνικός χαρακτήρας της τέχνης είναι τέτοιος που δεν φτάνει να είναι κάποιος πετυχημένος, όσο κι αν είναι, και να εκτίθεται σε μία γκαλερί. Δεν μπορεί η γλυπτική να είναι σε δημόσιους χώρους και η ζωγραφική μόνο σε σπίτια ή σε μουσεία και γκαλερί. Μεταξύ 1969 και 1975 συνέθεσαν περί τις 50, ίσως και παραπάνω, τοιχογραφίες, μερικές εκ των οποίων υπάρχουν ακόμη.
— Κι έτσι γεννήθηκε η παράδοση των δημόσιων τοιχογραφιών στην Νέα Υόρκη;
Ο Δάφνης είναι από τους πρώτους που κάνουν τοιχογραφίες, σε μια εποχή που, με την εμφάνιση της Minimal Art, το κέντρο της σύγχρονης τέχνης μετακινιόταν από την Ευρώπη στην Αμερική. Eιδικά η πρώτη του στο Madison Square Park, στην πολύ κεντρική 26η οδό του Μανχάταν, είναι αυτή που ανασυνθέσαμε στην Αθήνα τώρα. Ο ίδιος έκανε άλλες δύο, εκ των οποίων η μία έφυγε τελείως από τη λογική της τοιχογραφίας αφού ζωγράφισε ένα ολόκληρο υπό κατασκευή κτίριο, ένα από τα πολλά εργοτάξια της εποχής, καθώς υπήρχε οικοδομικός οργασμός και ανεγείρονταν παντού ουρανοξύστες. Ο Δάφνης ζωγράφισε ολόκληρη την περίοπτη κατασκευή, τζάμι και σκελετό, παρεμβαίνοντας με χρώματα.
— Το ενδιαφέρον σας έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό και με τη φιλία που αναπτύξατε;
Με τον Νάσο ήμασταν φίλοι μέχρι το τέλος‧ πέθανε το 2010, σε ηλικία 96 ετών. Γεννήθηκε το 1914 στις Κροκεές Λακωνίας, όπως και αρκετοί άλλοι καλλιτέχνες – ο Στήβεν Αντωνάκος ήταν από το διπλανό χωριό Άγιος Νικόλαος. Έχει σημασία να κατανοήσουμε τη θέση του στην εικαστική σκηνή των ΗΠΑ. Δεν υπάρχει μουσείο που να μην έχει έργο του Δάφνη. Όταν με το Ίδρυμα Κωστοπούλου οργάνωσα το πρόγραμμα αναδρομικών εκθέσεων διεθνών Ελλήνων –ξεκίνησα με Κουνέλλη και Τάκι–, δύο εκθέσεις δεν πρόλαβα να ολοκληρώσω, του Νάσου Δάφνη και της Χρύσας. Ξεκίνησε η κρίση, και μετά ο Νάσος πέθανε. Ένιωθα ότι χρωστούσα κάτι, μέχρι που γνώρισα τον Richard Taittinger, που είναι και πρόεδρος του Nassos Daphnis Estate. Υπήρχε ενδιαφέρον για να γίνει μια τοιχογραφία. Παράλληλα, πέρυσι, στην Γκαλερί έγινε μια έκθεση του Δάφνη για την περίοδο των City Walls του, που συμπίπτει με τη δημιουργία των μνημειακών έργων Diamonts. Πρότεινα, να γίνει μια εισαγωγική έκθεση, που θα θυμίσει ή θα γνωρίσει στο ευρύτερο φιλότεχνο κοινό της χώρας μας τον Νάσο Δάφνη και να συνδυαστεί με την υλοποίηση μιας τοιχογραφίας. Έτσι κάναμε την έκθεση στο Πάρκο Ελευθερίας. Ήταν μια επιλογή έργων της περιόδου 1969-1975, δηλαδή της δουλειάς που τον καταξίωσε στη Νέα Υόρκη, παράλληλης με τις τοιχογραφίες. Εκείνη την περίοδο κάνει χρήση εποξειδικών χρωμάτων που δημιουργούν μια λεία και γυαλιστερή επιφάνεια που εκπέμπει ένα μαγικό φως. Μεταφέρθηκαν σημαντικά έργα του Δάφνη, όσα χωρούσαν στον χώρο μας, γιατί τα περισσότερα είναι μνημειακών διαστάσεων, πάνω από 3x3 μέτρα.
— Αυτή που τελικά ολοκληρώθηκε στην Κανάρη;
Έψαξα πολλούς τοίχους, γιατί για να γίνει μια τοιχογραφία συνέτρεχαν πολλές προϋποθέσεις. Έπρεπε να πάρουμε άδειες από το ΥΠΠΟ και από την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων, να βρούμε ιδιοκτήτη που θα ήθελε να ζωγραφιστεί το έργο στο χώρο του, να βρεθεί ο χορηγός. Όλα πήγαν καλά. Το σημαντικό πάντοτε ήταν να τιμήσουμε έναν μεγάλο καλλιτέχνη, που είχε την ιδιομορφία ότι, αν και δεν πρόκειται για street artist, ανήκει στους ανθρώπους που άνοιξαν το δρόμο στην street art. Προηγήθηκε βέβαια η έκθεση και άνοιξε ο δρόμος, έστω και αν ο στόχος μου ήταν αν συμπέσουν τα δύο, αλλά υπήρξαν αναβολές λόγω εκλογών. Το Nassos Daphnis Estate μάς χάρισε ένα έργο για τη Δημοτική Πινακοθήκη, ένα από τα τρία μόνο πριντ της τοιχογραφίας που υπάρχουν, καθώς τα υπόλοιπα είναι εξαντλημένα. Υπάρχουν δύο συνολικά της σειράς City Walls, που λέγονται Diamonds λόγω της εκπομπής φωτός και της επιφάνειάς τους, αλλά και γιατί μπορούν να κρεμαστούν με δύο τρόπους. Στην έκθεση τα τοποθετήσαμε ρομβοειδώς. Η υλοποίηση έγινε από την νεοσύστατη ΑΜΚΕ Almi και την πρόθεση της να στηρίξει έναν ελληνοαμερικανό καλλιτέχνη, ειδικότερα διότι η οικογένεια, που δραστηριοποιείται επιχειρηματικά στις ΗΠΑ, γνωρίζει το έργο του Δάφνη και το ρόλο του στη σύγχρονη αμερικάνικη σκηνή. Εδώ θέλω να ευχαριστήσω τον κ. Δανάλη, στο κτίριο ιδιοκτησίας του οποίου έγινε η τοιχογραφία, που δέχτηκε με ενθουσιασμό όταν του εξήγησα την πρότασή μας. Μας έδωσε την άδεια και ήταν πολύ φιλικός και συνεργάσιμος.
— Πως εκτελείται μια τοιχογραφία τέτοιου μεγέθους;
Εκτός από τη δυσκολία να βρεθεί ο κατάλληλος χώρος, εξίσου δύσκολο ήταν να βρεθεί και ο κατάλληλος καλλιτέχνης-παραγωγός. Θεωρώ ότι ο street artist Argiris SER ήταν ιδανική επιλογή, και ανέβηκε ο ίδιος στη σκαλωσιά.
— Αυτή η τοιχογραφία σχετίζεται με τις 31 τοιχογραφίες του Δήμου Αθηναίων;
Η τοιχογραφία του Δάφνη κλείνει ένα πρόγραμμα τριών χρόνων δημόσιων τοιχογραφιών. Έχουμε ολοκληρώσει 31 συν μία, που είναι αυτή και παραδίδεται λίγο πριν εκπνεύσει το 2023. Μία συνεργασία με την URBAN ACT, με την οποία ολοκληρώσαμε τρεις θεματικές σε δημόσιους χώρους, Οι πρώτες δώδεκα τοιχογραφίες σε δημόσια κτίρια και σχολεία υποβαθμισμένων περιοχών, από τον Άγιο Ελευθέριο ως τις Τρεις Γέφυρες κι από την Κυψέλη ως τα Πετράλωνα κι αλλού, με Έλληνες και ξένους καλλιτέχνες – μερικά από τα πιο γνωστά ονόματα της street art. Ο τίτλος ήταν From the Roots to the Sky / Από τις Ρίζες στον Ουρανό, και συμμετείχαν ηχηρά ονόματα, όπως η Fio Silva από την Αργεντινή, ο Guido van Helten από την Αυστραλία, ο Yessiow από την Ινδονησία, και από Ελλάδα ο Kez, ο ΙΝΟ, ο Cacao Rocks, ο Λεωνίδας Γιαννακόπουλος, που εμπνεύστηκε από στίχους του Κάλβου, καθώς η θεματική της πρώτης μας χρονιάς είχε σχέση με την επέτειο των 200 ετών της Επανάστασης του ’21. Το 2022 είχαμε το Περιβάλλον και το 2023 το Μαζί, δηλαδή Αλληλεγγύη, Συμπερίληψη. Συνεργαστήκαμε με το Art Hub Athens για την τοιχογράφηση του τοίχου περίφραξης του Πανελληνίου από 8 street artists (Tzomakas, Bassment Rats, Soteur, Cacao Rocks, Gospel, Γιαννακόπουλος, Kez, Volkov), αλλά και με τις πρεσβείες της Ιταλίας για το έτος Δάντη, της Αυστραλίας και του Ισραήλ. Με την τοιχογραφία του Νάσου Δάφνη στη συμβολή Κανάρη με Ακαδημίας, νομίζω ότι ολοκληρώνεται πολύ ωραία το πρόγραμμα. Η Αθήνα σε 3 χρόνια με τη στήριξη ή και την πρωτοβουλία του δήμου Αθηναίων 32 υπαίθρια έργα ζωγραφικής που διαδρούν με το αστικό τοπίο, τους κατοίκους και τους επισκέπτες της. Σήμερα ένα «Διαμάντι» του Ν. Δάφνη, δίνει χρώμα και φως στο κέντρο της Αθήνας και πιστεύω ότι λόγω ποιότητας και θέσης θα γίνει ένα νέο τοπόσημο.
