Η ΕΙΚΑΣΤΙΚΟΣ ΒΑΝΑ ΞΕΝΟΥ άκουσε πρώτη φορά να μιλάνε για την Ελευσίνα μικρό κορίτσι, καθώς έφταναν στην πατρική επιχείρηση σάκοι με τσιμέντο που επάνω τους έγραφε ΤΙΤΑΝ. Θυμάται ότι «επρόκειτο να χρησιμοποιηθούν για το κόψιμο των τσιμεντόλιθων, υλικό φθηνό που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι που έφθαναν από την επαρχία για να στεγάσουν τις οικογένειές τους. Η επιχείρηση, περνώντας σε άλλη μορφή, μεταφέρθηκε στην Ιερά Οδό.
Ήταν η περίοδος των μεγάλων κατεδαφίσεων στην Αθήνα, όταν μεταφέρονταν αρχιτεκτονικά μέρη από εμβληματικά κτίρια του 19ου αιώνα. Παράλληλα με την επιδρομή των υλικών του παρελθόντος, εγώ εισήλθα σε ένα ακόμα πιο μακρινό παρελθόν, καθώς η ελληνική αρχαιότητα είχε εγκατασταθεί μέσα μου κατά την προετοιμασία μου για τη Σχολή Καλών Τεχνών, όταν σχεδίαζα με επιμονή στο Αρχαιολογικό Μουσείο».
Για την εικαστικό, όμως, η σύνδεση με το παρελθόν έγινε κυρίως χάρη στα βιβλία. Ανάμεσα στις συναναστροφές της κυριαρχούσε το ενδιαφέρον για τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, η ευρηματική γραφή του αποτελούσε το κυρίαρχο θέμα στις συζητήσεις τους. Μέχρι που έπεσε στα χέρια της το βιβλίο του «Προς εκκλησιασμόν».
Το «Μυστήριο 15 Το Ανοιχτό Μουσείο» αποτελεί ένα σύνθετο καλλιτεχνικό εγχείρημα το οποίο θα συνδυάζει την πρωτότυπη μεθοδολογία έρευνας και τη σύνθεση αρχείου με το εικαστικό έργο και τις ερευνητικές σχεδιαστικές προσεγγίσεις για τον δημόσιο χώρο.
Αρκετά χρόνια αργότερα, όταν το ξαναβρήκε στη βιβλιοθήκη του σπιτιού της, θέλησε να θυμηθεί τι ήταν εκείνο που την είχε συναρπάσει στα νεανικά της χρόνια. «Είχε πολλές σημειώσεις στις σελίδες του και ήθελα να δω τι ήταν εκείνο που τόσο με ενδιέφερε. Αναφερόταν στα Ελευσίνια Μυστήρια. Μου έκανε τότε εντύπωση το κρυπτικό στοιχείο που είδε ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης στα Μυστήρια».
Ο σπόρος είχε πέσει, ωστόσο η σχέση της με την Ελευσίνα ήταν καρμική: «Η δεύτερη, καθοριστική συνάντηση, καθώς τίποτα δεν αφήνεται στην τύχη, ήταν όταν έσκυψα πάνω από ένα σωρό εγκαταλελειμμένα βιβλία και το μάτι μου έπεσε σε μια γνωστή έκδοση του Carl Kerenyi με τον τίτλο "Αρχετυπική εικόνα μητέρας και κόρης". Ήταν αρκετή αυτή η ανάγνωση για να ξεκινήσω ένα επιτοίχιο έργο ως ένα είδος ημερολογίου. Όμως αυτό που με συγκλόνισε και με έφερε ακόμα πιο κοντά στην Ελευσίνα ήταν το βιβλίο του Φρίντριχ Νίτσε "Χαρούμενη γνώση"».
Μετά από μια σημαντικότατη διαδρομή με άπειρες ατομικές αλλά και ομαδικές εκθέσεις διεθνώς, η Βάνα Ξένου επιστρέφει τον Μάρτιο του 2025 στην Ελευσίνα με μια αναδρομική έκθεση με τον τίτλο «Μυστήριο 15 Το Ανοιχτό Μουσείο» στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης. Πρόκειται για μια μεγάλη έκθεση-εγκατάσταση στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας και στο Εργοστάσιο Ίρις, η οποία θα παρουσιάζει το σύνολο της εργασίας της καταξιωμένης γλύπτριας και ομότιμης καθηγήτριας της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Ένα σύνθετο καλλιτεχνικό εγχείρημα το οποίο θα συνδυάζει την πρωτότυπη μεθοδολογία της έρευνας και τη σύνθεση αρχείου με το εικαστικό έργο και τις ερευνητικές σχεδιαστικές προσεγγίσεις για τον δημόσιο χώρο. Ένα έργο το οποίο ευελπιστεί να αναδείξει τα πολλαπλά αφηγήματα της Ελευσίνας, δηλαδή τις αφετηρίες της ιστορικής, φυσικής και ανθρωπολογικής υπόστασης της πόλης.
Παράλληλα, θα ενσωματώνει γραπτές και προφορικές αφηγήσεις, καθώς και το «Αρχείο από την ευθραυστότητα της μνήμης στην ανάγκη της μαρτυρίας» με απεικονίσεις, αναπαραστάσεις και χαρτογραφήσεις της πόλης σε συνδυασμό με πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες σχετικά με την Ελευσίνα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα προβληθεί τόσο το εικαστικό όσο και το θεωρητικό έργο της Ξένου, αποτέλεσμα της τριαντάχρονης έρευνάς της πάνω στη σύγχρονη Ελευσίνα, στην ιστορία της βιομηχανικής Ελλάδας και στα Ελευσίνια Μυστήρια. Αυτό το έργο έχει παρουσιαστεί διαδοχικά σε διαφορετικούς χώρους, χώρες και πόλεις και αφορά τις μακροχρόνιες έρευνές της πάνω στην αρχαιότητα.
Πηγή έμπνευσης αποτέλεσαν οι αποκρυπτογραφημένες διηγήσεις του Πλουτάρχου, του Ηροδότου και των τραγικών ποιητών αναφορικά με τις τελετές και το τρίπτυχο μύηση - τελετή - εποπτεία που τις πλαισιώνει, οι ανεξάντλητες μελέτες γύρω από την ερμηνεία τους, ο Ομηρικός Ύμνος προς τη Δήμητρα, η ελευσίνια διαθήκη του Σικελιανού και το βιβλίο «Αρχετυπική εικόνα μητέρας και κόρης».
Μια γέφυρα ανάμεσα στην ιστορία, τη μνήμη και τη σύγχρονη ταυτότητά της, ένα μυσταγωγικό ταξίδι σε μορφή έκθεσης, η οποία θα αποτελείται από τις εξής ενότητες:
• Γιατί η Ελευσίνα σήμερα – Από τη μελαγχολία στο όραμα: Αναδρομική έκθεση του συνολικού έργου των τριάντα χρόνων της Βάνας Ξένου για την Ελευσίνα.
• Ελευσίνα «Η πόλη ως Ανοιχτό Μουσείο»: Έκθεση των σχεδίων της πρότασης σε μεγάλη κλίμακα.
• Παρουσίαση του αρχείου της ερευνητικής εργασίας «Από την ευθραυστότητα της μνήμης στην ανάγκη της μαρτυρίας», η οποία αναδεικνύει με πρωτότυπο μεθοδολογικά τρόπο αλλά και μέσα από νέο υλικό χαρτογράφησης και λοιπών απεικονίσεων τις πολλαπλές ταυτότητες της πόλης. Η παρουσίαση θα αξιοποιεί όσο το δυνατό περισσότερες γραπτές αναπαραστάσεις /χαρτογραφήσεις/αποτυπώσεις ερειπίων τα οποία αποτελούν μέρος της Ιστορίας αλλά και του υπό διαμόρφωση παρόντος κατά τη μετάβαση από το αρχείο της μνήμης στη σύγχρονη πόλη.
Σε όλη της την πορεία η Βάνα Ξένου ερεύνησε –αν και θα μπορούσαμε να πούμε ότι περισσότερο ερμήνευσε– την επιρροή και τη θέση της αρχαιότητας στο σήμερα. Η ίδια διευκρινίζει ότι το «ταξίδι» της στην αρχαία ελληνική εμπειρία, στο παρελθόν, δεν αποτελεί κίνηση προς τα πίσω αλλά στροφή προς τα μέσα. Όσον αφορά το ερώτημα «γιατί η αρχαιότητα σήμερα;», η απάντησή της είναι ότι ανατρέχει στις πηγές ή, καλύτερα, στις αιώνια ενεργές δυνάμεις των πρωταρχικών όντων που προσέφεραν με τις τελετουργίες οι μύστες σαν μια αχτίδα φωτός προς αναζήτηση δημιουργικότητας .
Το εγχείρημα «Γιατί η Ελευσίνα σήμερα - Από τη μελαγχολία στο όραμα» συνδιαλέγεται με τον τρόπο που η ίδια προσεγγίζει ερευνητικά και σχεδιαστικά την πόλη ως ανοιχτό μουσείο και εκκινεί από τη διττή ταυτότητά της ως ενός από τα μεγαλύτερα ιερά του αρχαίου κόσμου και συγχρόνως του σημαντικότερου βιομηχανικού κέντρου της νεότερης Ελλάδας. Γι' αυτή την προσέγγιση άντλησε έμπνευση και από το βιβλίο του Αντρέ Μαλρό «Το φανταστικό μουσείο». Έτσι παρήχθη ένας καταλύτης που θα αναζωογονήσει και θα επιφέρει αλλαγές στην πόλη της Ελευσίνας.
Όπως εξηγεί «έχει σημασία ότι αυτά για τα οποία διαβάσαμε είναι παρόντα, επιτρέποντας μια νοητική κατασκευή βάσει μιας κριτικής αποκατάστασης, η οποία στηρίζεται στην ανάκληση των θραυσμάτων που αφορούν την έννοια του ίχνους και του ερειπίου» – άλλωστε, το Φανταστικό Μουσείο γεννήθηκε από την ανάγκη για μια βαθιά μεταμόρφωση. Και συμπληρώνει: «Μπορούμε να αντικαταστήσουμε τα πάντα εκτός από το παρελθόν, το οποίο δεν έχει επιστροφή. Όταν λέμε "στρέφομαι πίσω/επιστρέφω" εννοούμε ότι διευρύνουμε το υπάρχον, αποσπώντας το από εκείνο που θα έρθει στο μέλλον».
