«ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΘΩΟΙ» ΕΓΡΑΦΕ ΤΟ ΓΚΡΑΦΙΤΙ κάτω από το μνημείο Μαρξ - Ένγκελς στην Αλεξάντερπλατς του Βερολίνου λίγο μετά την πτώση του Τείχους το 1989, διαχωρίζοντας, προφανώς, τους δύο στοχαστές από όλα όσα δραματικά ακολούθησαν στο όνομα της θεωρίας τους. Κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να έχει γραφτεί κάτω από ένα άγαλμα του Νίτσε, αποδεικνύοντας ότι ο φιλόσοφος καμία σχέση δεν είχε με το ναζιστικό πλαίσιο εφαρμογής των ανατρεπτικών του θέσεων. Τουλάχιστον, αυτή είναι η απαρχή της συγγραφής του βιβλίου Μαρξ - Βάγκνερ - Νίτσε του Γερμανού πολιτικού επιστήμονα και καθηγητή Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ του Βερολίνου Χέρφριντ Μίνκλερ που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διόπτρα, ο οποίος στις 650 σχεδόν σελίδες του αναλαμβάνει να παρακολουθήσει με εύληπτο, απλό, αλλά όχι απλουστευτικό τρόπο τις δαιδαλώδεις διαδρομές που διαμόρφωσαν την πολυδιάστατη σκέψη του Μαρξ και του Νίτσε και να εξηγήσει γιατί ελάχιστη σχέση είχαν με τους διάφορους θιασώτες της σκέψης τους και τους άτεγκτους «-ισμούς» που διαμορφώθηκαν στο πέρας των χρόνων. Φέρνοντας στον νου τη φράση του Κούντερα, ο οποίος επέμενε ότι ο Κάφκα υποφέρει μέχρι σήμερα όχι από τους καφκικούς αλλά από τους καφκιστές, ο Γερμανός πανεπιστημιακός επιμένει ότι αυτοί που διαστρέβλωσαν τις πολύπτυχες θέσεις του Μαρξ και του Νίτσε δεν είναι μόνο οι επίγονοι αλλά και οι φανατικοί οπαδοί των ιδεολογιών τους.
Πρόκειται για μια διαπίστωση που ακόμα και αν στη βάση της θέτει ως προϋπόθεση, όπως επιμένει ο συγγραφέας, τη διαφορά μεταξύ ουσίας και φαίνεσθαι, υποστηρίζει με σθένος ότι αμφότεροι, Μαρξ και Νίτσε, είναι ακραία παρεξηγημένοι στοχαστές, και συνυπολογίζοντας τον Βάγκνερ, παρεξηγημένοι δημιουργοί. Αν λοιπόν η επιβλητική παρουσία των Μαρξ και Νίτσε είχε τεράστιο αντίκτυπο στο πεδίο της θεωρίας, ο Μίνκλερ δεν μπορεί να μη σκεφτεί μια αντίστοιχα προκλητική προσωπικότητα που άλλαξε τα δεδομένα στο πεδίο των τεχνών, τον Ρίχαρντ Βάγκνερ. Στα μάτια του και οι τρεις είναι οι κατεξοχήν προμηθεϊκές μορφές του 19ου αιώνα που ανέτρεψαν την πορεία της σκέψης, προκαλώντας εξελίξεις πολύ πέραν της δικής τους θέλησης. Επομένως, στόχος του συγγραφέα είναι να καταδείξει ότι το κανονιστικό πλαίσιο που καθόρισε τις άμεσα συνδεδεμένες με τις θεωρίες του Μαρξ και του Νίτσε ιδεολογίες και πολιτικές θέσεις αγνοεί καίριες λεπτομέρειες του έργου τους που ανατρέπει τις κυρίαρχες αντιλήψεις.
Καθένας από τους τρεις σπουδαίους στοχαστές έφτιαξε με τον τρόπο του μια διαφορετική γενεαλογία γεμάτη, προσδοκίες για το μέλλον, όχι μόνο για το δικό μας παρόν: ο Μαρξ, ως θεωρητικός των κοινωνικών φαινομένων, ο Βάγκνερ ως ποιητής, συνθέτης και δοκιμιογράφος και ο Νίτσε «ως διαγνώστης του ίχνους που άφησε η ανατροπή στο σώμα και στην ψυχή των ανθρώπων”, όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Μίνκλερ.
Στο σημείο αυτό ο συγγραφέας ασκεί καταρχάς σοβαρή κριτική στους επιγόνους, οι οποίοι είτε λογόκριναν, είτε κατέκριναν, είτε ερμήνευσαν κατά το δοκούν το έργο των σπουδαίων αυτών θεωρητικών, αντλώντας προσωπικά οφέλη από αυτό. Η Κόζιμα Βάγκνερ, για παράδειγμα, παρότι υπήρξε κινητήριος δύναμη για τον σύζυγό της, λογόκρινε επικίνδυνα το έργο του, ενώ η αδελφή του Νίτσε, Ελιζαμπέτ Φέρστερ-Νίτσε, που επιμελήθηκε την έκδοση των Απάντων του μαζί με τον Χάινριχ Κέζελιτς, προέβη σε σοβαρές παρεμβάσεις και είναι υπεύθυνη για τη σύνδεση του φιλοσόφου με τον εθνικοσοσιαλισμό. Στην περίπτωση του Μαρξ, ο επικίνδυνος «επίγονος» ήταν, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων, ο Φρίντριχ Ένγκελς, ο οποίος, στην προσπάθειά του να συγκροτήσει το ανομοιογενές υλικό που άφησε ο Μαρξ, προέβη σε μια επικίνδυνη ερμηνεία των θέσεων του.
Αποφεύγοντας, επομένως, τέτοιου είδους παρεμβάσεις και προσεγγίζοντας τις νεότερες, μη λογοκριμένες εκδοχές του έργου των τριών δημιουργών ο Μίνκλερ προτάσσει μια νέα, ανοιχτή και ελεύθερη προσέγγιση. Μάλιστα, σε αυτήν τη διαδικασία λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τη σύγχρονη βιβλιογραφία αλλά και τις νέες βιογραφίες και στοιχεία που αφορούν τη ζωή των τριών προσωπικοτήτων του 19ου αιώνα. Ειδικά στην περίπτωση του Βάγκνερ, επειδή ακριβώς μιλάμε για συνθέτη και μουσικό, θεωρεί εξαιρετικά κομβικό το σύγχρονο ανέβασμα του έργου του Δαχτυλιδιού από τον Πατρίς Σερό το 1976. Στη θρυλική αυτή παράσταση ο Σερό θεωρεί ότι η μυθική δράση στην οποία αναφέρεται ο Βάγκνερ έχει ως στόχο την κριτική στη σύγχρονη αστική κοινωνία και ως εκ τούτου ριζοσπαστικοποιεί σε μεγάλο βαθμό τις προθέσεις του Γερμανού συνθέτη. Σε αυτό συναινεί σε μεγάλο βαθμό, ο Μίνκλερ, ο οποίος, αν και δεν αρνείται τις αντισημιτικές θέσεις και την όψιμη σύνδεση του Βάγνκερ με τον Χίτλερ, δίνει μεγάλη έμφαση στην πρώιμη φάση του που όχι μόνο τον έφερε σε άμεση επαφή με τον αντικρατιστή Νίτσε αλλά και σε άμεση συνομιλία με τις θέσεις του Μπακούνιν. Όσο για τη διαβόητη έχθρα του Μαρξ με τον ιδιαίτερα δημοφιλή τότε Βάγκνερ, τον οποίο, ωστόσο, δεν γνώρισε ποτέ, όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, δεν έχει να κάνει τόσο με τη ρομαντική του σφραγίδα, την οποία απεχθανόταν ούτως ή άλλως σφόδρα ο υλιστής Μαρξ, αλλά με την εκνευριστική δημοφιλία που έκανε τα πλήθη να επευφημούν τον συνθέτη ως έναν επίγειο θεό στο Μπαιρόιτ. Πολλές φορές η έχθρα του ενός στοχαστή προς τον άλλο ή η δριμεία κριτική, όπως αυτή που άσκησε ο Νίτσε στο τέλος στον Βάγκνερ, έχουν ως αφορμές πολύ πιο προσωπικά, ποταπά αίτια και άλλα σημεία αναφοράς από αυτά που ευρέως υιοθετεί η κυρίαρχη γραμματεία. Επομένως, μία από τις πολλαπλές αποστολές, που φαίνεται να αναλαμβάνει ο Μίνκλερ με το παρόν βιβλίο, είναι να αποκαθάρει σε μεγάλο βαθμό τις θέσεις των τριών αυτών στοχαστών από κυρίαρχες πεποιθήσεις και αντιλήψεις, παραθέτοντας καίρια σημεία από το έργο τους.
Καθώς πρόθεσή του είναι να διερευνήσει περαιτέρω το έργο τους, αρδεύοντας αυτούσιο υλικό από τα μη λογοκριμένα τους κείμενα, εξηγώντας, για παράδειγμα, τη βαθιά σχέση τους με τη δυναμική των αρχαίων μύθων στους οποίους επέστρεφαν φανατικά και οι τρεις ή την πολυδιάστατη σχέση τους με τη θρησκεία, ταυτόχρονα φροντίζει να αναλύσει, όπως στην περίπτωση των Βάγκνερ και Νίτσε, τις ποιητικές και ακραία ρομαντικές απόψεις της εποχής με τις οποίες συνδέθηκαν ή αποσαφηνίζει, ειδικά αναφορικά με τον Μαρξ, τις πιο επιστημονικές του θέσεις που επιδείκνυαν έναν μεγαλύτερο οπτιμισμό. Εκτός, όμως, από τις άκρως καινοφανείς θέσεις, και οι τρεις, κατά τον Μίνκλερ, εμφορούνταν από την ανάγκη για ριζοσπαστική αλλαγή και αναθεώρηση των ιδεών της εποχής τους. Παρότι, όπως επισημαίνει, ούτε ο Μαρξ ούτε ο Νίτσε υποστήριξαν την ένοπλη επανάσταση –ειδικά ο Μαρξ, που γνώριζε την αποτυχία της παρισινής Κομμούνας και των επαναστάσεων του 1848–, δεν μπορούσαν να μην παρασυρθούν από την ανάγκη για αλλαγή. Γι’ αυτό και αναδείχθηκαν κεντρικές φιγούρες του 19ου αιώνα, υποστηρίζοντας με πάθος την ανάγκη για επαναξιολόγηση των αξιών και επαναπροσδιορισμό του κυρίαρχου zeitgeist, με τον τρόπο του ο καθείς.
Υπό αυτό το πρίσμα ο συγγραφέας του βιβλίου φέρνει κοντά τον μεσαίο και ύστερο Νίτσε στην ενδέκατη θέση του Φόιερμπαχ, σύμφωνα με την οποία δεν αρκεί να ερμηνεύσουμε τον κόσμο αλλά πρέπει να τον αλλάξουμε – μόνο που ο Νίτσε έδινε πολύ μεγαλύτερη σημασία στην ερμηνεία και τη ρητορική, την οποία λαμβάνει ο Μίνκλερ εξίσου σοβαρά υπόψη με την πραγματιστική, αριστοτελική ανάγκη για έμπρακτη αλλαγή του Μαρξ. «Αν ο Βάγκνερ και ο Μαρξ αναζήτησαν την καταστολή στις δομές της πολιτικής και κοινωνικής τάξης, ο Νίτσε έστρεψε το βλέμμα του στο άτομο. Ακολουθώντας την παράδοση των Γάλλων ηθικολόγων, από τον Μοντέν και τον Λα Ροσφουκό ως τον Βοβνάργκ και τον Λα Μπριγιέρ, μελέτησε τη νοοτροπία των ανθρώπων, τις συνήθειες και τα ασκημένα αντανακλαστικά τους και, κυρίως, τη σχέση τους με το ίδιο τους το σώμα», γράφει χαρακτηριστικά ο Μίνκλερ. Σε αυτήν τη φράση ο ίδιος περικλείει όλες τις σύγχρονες ερμηνείες γύρω από τον Νίτσε και κυρίως αυτές που άνθησαν από τη δεκαετία του ’70 και ύστερα με τους Γάλλους φιλοσόφους όπως ο Ζιλ Ντελέζ και ο Μισέλ Φουκό, φτάνοντας ως τις σύγχρονες βιογραφίες που επανεξέτασαν τα εμπειρικά βιώματα του επιβλητικού στοχαστή –κρυφή ομοφυλοφιλία, σύφιλη κ.λπ.– σε σχέση με τις αναλύσεις του για το σώμα και την επιστροφή στη φύση. Παρότι ο Νίτσε αποποιούνταν τον επικούρειο ηδονισμό, αν και ασπαζόταν αρκετές επικούρειες θέσεις, επιμένοντας στη νέα ελίτ των στοχαστικών ανθρώπων, υποστήριζε, όπως ο Μαρξ, το «βασίλειο της ελευθερίας» σε σχέση με το «βασίλειο της αναγκαιότητας» που παρέμενε εγκλωβισμένο στους περιορισμούς ενός επιφανειακού ευ ζην. Αυτοί οι ανώτεροι άνθρωποι έβαιναν, κατά τις κυρίαρχες θεωρίες του, κόντρα στις κοινωνικές συμβάσεις που υποστήριζαν οι προφήτες, οι μάγοι ή οι βασιλιάδες και, φυσικά, δεν υπηρετούσαν κανέναν θεό ή καμία θεία λειτουργία, τη λεγόμενη «φάρσα», κατά τον Μαρξ στη 18η Μπριμέρ. Τις θέσεις αυτές φαινόταν, επίσης, να ασπάζεται ο Νίτσε μαζί με τον Βάγκνερ, τουλάχιστον στα χρόνια της κοινής θεώρησης του καθολικού έργου τέχνης, εξού και, παρότι τα έργα του Βάγκνερ, όπως το «Τραγούδι των Νιμπελούνγκεν» και το «Δαχτυλίδι», εμβάθυναν σε θρησκευτική θεματική των Βορείων ή της αρχαίας τραγωδίας, η λογική της διαμόρφωσης αυτού του κόσμου ήταν εκείνη του μάστορα (bricolateur), όρου που του αποδίδει ο Κλοντ Λεβί-Στρος και υιοθετεί ο συγγραφέας, επιμένοντας ότι ο Βάγκνερ προσπαθούσε απλώς να σκιαγραφήσει έναν κόσμο σε σύγκρουση που μάχεται για μία μοναδική θέση στην παγκόσμια κυριαρχία.
Εδώ ακριβώς έγκειται, ωστόσο, η διαφορά του με τον Νίτσε, καθώς για τον τελευταίο το πραγματικό πεδίο μάχης ήταν οι κυρίαρχες αντιλήψεις των ανθρώπων και η ανάγκη για συλλογική και ριζική επαναξιολόγησή τους και όχι η υφιστάμενη εξουσία. Πρόκειται για ένα πιο πολύπλοκο πλαίσιο της εξουσίας, το οποίο αντιλήφθηκε σε βάθος με τη δική του νιτσεϊκή προσέγγιση ο Μισέλ Φουκό. Άλλωστε, καθένας από τους τρεις σπουδαίους στοχαστές έφτιαξε με τον τρόπο του μια διαφορετική γενεαλογία γεμάτη, προσδοκίες για το μέλλον, όχι μόνο για το δικό μας παρόν: ο Μαρξ, ως θεωρητικός των κοινωνικών φαινομένων, ο Βάγκνερ ως ποιητής, συνθέτης και δοκιμιογράφος και ο Νίτσε «ως διαγνώστης του ίχνους που άφησε η ανατροπή στο σώμα και στην ψυχή των ανθρώπων”, όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Μίνκλερ. Ο νέος κόσμος που οραματίστηκαν, ατελής ή χωρίς όρια, άνοιξε δρόμους στην ερμηνεία των φαινομένων που, όπως φαίνεται από βιβλία σαν αυτό, μας απασχολεί, μας προβληματίζει και μας εμπνέει ακόμα.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO
