Η «Νυχτερινή Περίπολος», το αριστούργημα του Ρέμπραντ που δεσπόζει στο Rijksmuseum, έχει αναλυθεί όσο λίγα έργα στην ιστορία της τέχνης. Η μεγαλύτερη απόπειρα αποκατάστασής του, που βρίσκεται σε εξέλιξη στο Rijksmuseum, στο Άμστερνταμ, ξεκίνησε το 2019, μετά από πέντε χρόνια έρευνας με χρήση ψηφιακών απεικονίσεων και τεχνητής νοημοσύνης. Ο πίνακας, που έχει διαστάσεις 379,5 εκ. ύψος και 453,5 εκ. πλάτος, βρίσκεται σε πλήρη θέα, μέσα σε γυάλινο κλωβό, σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα του μουσείου∙ έτσι το κοινό μπορεί να έχει τη μοναδική εμπειρία να παρακολουθήσει τη διαδικασία της αποκατάστασης και την εργασία των οκτώ συντηρητών που έχουν αναλάβει το έργο.
Ο μεγαλύτερος και πιο διάσημος πίνακας του Ρέμπραντ κατασκευάστηκε για την αίθουσα της συντεχνίας Arquebusiers, μία από τις πολλές αίθουσες της πολιτοφυλακής του Άμστερνταμ. Ο Ρέμπραντ ήταν ο πρώτος που ζωγράφισε φιγούρες που είναι σε δράση σε ομαδικό πορτρέτο. Το κεντρικό πρόσωπο, ο λοχαγός, ντυμένος στα μαύρα, δίνει στον υπολοχαγό τη διαταγή να ξεκινήσει η πορεία του λόχου. Ο Ρέμπραντ χρησιμοποίησε το φως για να εστιάσει σε συγκεκριμένες λεπτομέρειες, όπως οι χειρονομίες των προσώπων και το νεαρό κορίτσι στο φόντο, που ήταν η μασκότ του λόχου. Κάτω δεξιά στη σύνθεση, ένας σκύλος γαβγίζει μπροστά σε έναν τυμπανιστή.
Όταν δημιουργούσε το σπουδαίο έργο του το 1642, ο Ρέμπραντ αναζήτησε ένα παλαιότερο σχέδιο του Άντριεν βαν ντε Βένε από την εικονογράφηση ενός βιβλίου για τους πειρασμούς της σάρκας για να το χρησιμοποιήσει ως μοντέλο για τον σκύλο που γαβγίζει στη δική του περίπλοκη σύνθεση.
Tώρα οι ιστορικοί φέρνουν στο φως μια εκπληκτική, άγνωστη ιστορία: έχουν εντοπίσει έναν παρόμοιο σκύλο σε ένα σχέδιο του Άντριεν βαν ντε Βένε, Ολλανδού ζωγράφου και χαράκτη (1590-1662), γνωστού για έργα που απεικόνιζαν τόσο καθημερινές σκηνές όσο και αλληγορικές εικόνες.
Όταν δημιουργούσε το σπουδαίο έργο του το 1642, ο Ρέμπραντ αναζήτησε ένα παλαιότερο σχέδιο του Άντριεν βαν ντε Βένε από την εικονογράφηση ενός βιβλίου για τους πειρασμούς της σάρκας για να το χρησιμοποιήσει ως μοντέλο για τον σκύλο που γαβγίζει στη δική του περίπλοκη σύνθεση.
Η ομοιότητα μεταξύ των δυο σκύλων επισημάνθηκε πρόσφατα, αν και τα δυο έργα τέχνης βρίσκονται στη συλλογή του Rijksmuseum για πάνω από έναν αιώνα. Η Anne Lenders, επιμελήτρια της «Επιχείρησης Νυχτερινή Περίπολος», ήταν αυτή που είδε το σχέδιο του Άντριεν βαν ντε Βένε σε μια έκθεση στο μουσείο Zeeuws στο Middelburg της Ολλανδίας, και αμέσως πρόσεξε την ομοιότητα. «Όταν είδα το σχέδιο», λέει, «σκέφτηκα αμέσως τον σκύλο στη “Νυχτερινή Περίπολο”. Το κεφάλι, το κολάρο και η στάση τους έχουν τόσο έντονες ομοιότητες που δεν μπορεί παρά να υποθέσουμε ότι ο Ρέμπραντ χρησιμοποίησε αυτό το σχέδιο ως πηγή έμπνευσης. Η επακόλουθη έρευνα επιβεβαίωσε αυτή την εκτίμηση».
Τόσο ο πίνακας όσο και το σχέδιο δείχνουν ένα μικρό σκυλί να κοιτάζει προς τα πάνω, προς την ίδια κατεύθυνση. Το σχέδιο του κολάρου μοιάζει πολύ και το κεφάλι των δυο σκύλων στους δύο πίνακες, που έχει το ίδιο σχήμα, έχει την ίδια κλίση, ενώ μια σκούρα γραμμή σηματοδοτεί το δεξί μάτι. Και στα δύο έργα, ο σκύλος κάθεται διαγώνια, σε παρόμοια στάση.
Ο Ρέμπραντ άνοιξε νέους ορίζοντες με τη «Νυχτερινή Περίπολο», μια σκηνή σύγχρονης ζωής, παραγγελία από μέλη της πολιτοφυλακής του Άμστερνταμ, συμβολίζοντας την εθνική υπερηφάνεια. Οι ιστορικοί τέχνης έχουν εντοπίσει φιγούρες στη «Νυχτερινή Περίπολο» οι οποίες έχουν πόζες που είναι αναφορές σε έργα άλλων καλλιτεχνών. «Αυτό ονομαζόταν “μίμησις”» λέει στην «Guardian» ο διευθυντής του Rijksmuseum, Taco Dibbits. «Οι αρχάριοι καλλιτέχνες αντέγραφαν με πρόθεση να οικειοποιηθούν τα έργα ώστε να μπορούν να τα βελτιώνουν και να συνεχίζουν το έργο που είχε αφήσει πίσω του ένας άλλος καλλιτέχνης».
Ο Βαν ντε Βένε ήταν επιτυχημένος καλλιτέχνης και εικονογράφος, καθώς και ποιητής και εκδότης. Ο Ρέμπραντ αντέγραψε τον σκύλο από μια λεπτομέρεια ενός σχεδίου στο βιβλίο του Jacob Cats «Self-stryt, dat is, Krachtighe beweginghe van Vlees ende Gheest» («Εσωτερική πάλη, δηλαδή, δυνατή κίνηση της σάρκας και του πνεύματος», 1620). Απεικονίζει μια σκηνή από τη βιβλική ιστορία του Ιωσήφ, όταν τον παρενοχλεί η γυναίκα του Πετεφρή. Ο Ρέμπραντ προφανώς μελετούσε τα έργα του Βαν ντε Βένε και σε έναν πίνακα του 1655 με τίτλο «Joseph Accused by Potiphar’s Wife» («Ο Ιωσήφ κατηγορείται από τη γυναίκα του Πετεφρή») απεικονίζει τον Ιωσήφ σε παρόμοια στάση, να κοιτάζει προς τον ουρανό με σηκωμένη ψηλά την παλάμη του. Τα κλινοσκεπάσματα στον πίνακα είναι παρόμοια με αυτά του έργου του Βαν ντε Βένε. Υποθέτουμε ότι ο Ρέμπραντ, που είχε μια τεράστια συλλογή από χαρακτικά και σχέδια άλλων καλλιτεχνών, τα οποία χρησιμοποιούσε για να εμπλουτίσει το έργο του, εμπνεύστηκε από το θέμα και τις λεπτομέρειες αυτής της εικόνας.
Οι εργασίες αποκατάστασης στη «Νυχτερινή Περίπολο» αποκάλυψαν επίσης το πρωτότυπο σκίτσο του Ρέμπραντ για το έργο μέσω μιας μεθόδου μακροφθορισμού με ακτίνες Χ. Στο προπαρασκευαστικό του σχέδιο ο Ρέμπραντ αντέγραψε τον σκύλο του Βαν ντε Βένε ακόμη πιο πιστά από ό,τι στο ολοκληρωμένο έργο. Αντί να ζωγραφίσει τον σκύλο να στέκεται στα τέσσερα, αρχικά απεικόνισε το ζώο να σκύβει πιο κοντά στο έδαφος, ακουμπώντας στα μπροστινά του πόδια. Στη σύνθεση του Ρέμπραντ, ο σκύλος έχει μακρύτερα αυτιά, είναι παχύτερος από αυτόν του Βαν ντε Βένε και η γλώσσα του κρέμεται. Η ομάδα του Rijksmuseum δεν μπόρεσε να προσδιορίσει ποια ράτσα σκύλου έχουν ζωγραφίσει οι καλλιτέχνες. Θα μπορούσε να είναι πρόγονος ενός κυνηγόσκυλου με κοντά πόδια ή μιας ολλανδικής ή γαλλικής ράτσας της εποχής.
Αυτή την περίοδο η αποκατάσταση της «Νυχτερινής Περιπόλου» βρίσκεται στο στάδιο στο οποίο αφαιρούνται τα βερνίκια από τον ευαίσθητο καμβά και με αυτό τον τρόπο αποκαθίσταται το χρώμα σε ορισμένες περιοχές του έργου. Ο σκύλος θα φανεί πιο καθαρά με την αποκατάσταση, αν και βρίσκεται σε ένα από τα πιο φθαρμένα σημεία του πίνακα.
«Ο σκύλος παίζει έναν πραγματικά κρίσιμο ρόλο. Όταν ο λοχαγός δίνει την εντολή να ξεκινήσει η παρέλαση της ομάδας, ο τυμπανιστής χτυπάει το τύμπανό του και ο σκύλος αντιδρά και αρχίζει να γαβγίζει. Έτσι, υπάρχει μια αίσθηση θορύβου και κίνησης», δήλωσε η επιμελήτρια Anne Lenders στους «London Times». «Η παρουσία του σκύλου εντείνει τη ζωντάνια και την ένταση του έργου».
«Εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι, σχεδόν τέσσερις αιώνες μετά τη δημιουργία του, συνεχίζουν να έρχονται στο φως νέες ανακαλύψεις για έναν από τους πλέον πολυσυζητημένους πίνακες στον κόσμο, ανέφερε ο διευθυντής του Rijksmuseum. «Η ανακάλυψη αυτή μάς επιτρέπει να διεισδύσουμε ακόμη βαθύτερα στη σκέψη του Ρέμπραντ κατά τη διαδικασία της δημιουργίας του έργου του».
