ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, ΘΑ ΜΑΘΟΥΜΕ πως η ζέστη δεν ήταν όπλο ούτε φαινόμενο αλλά ο μηχανισμός ο οποίος αποκαλύπτει μια ευρύτερη συνθήκη: οι πόλεις είναι εναντίον μας.
Τα βράδια, το μπετόν κρατάει τη θερμότητα. Αν βάλεις τ’ αυτί σου πάνω του, θ’ ακούσεις που κοχλάζει. Και όλα πάνε πιο αργά –ακόμα κι αν τρέχουν οι δουλειές, οι προθεσμίες, ο ιδρώτας–, νιώθεις σαν να διασχίζεις μια άγονη πεδιάδα γεμάτη διάφανο ζελέ.
Ύστερα, είναι η ακρίβεια, το ρεύμα και τα νοίκια, με το σουβλάκι στα 4 και τα ημιυπόγεια στα 400 ευρώ, με τον δημόσιο χώρο να χάνεται σπιθαμή σπιθαμή, κι ύστερα η ασφάλεια, ο έλεγχος των πάντων. Νέες κάμερες τοποθετούνται καθημερινά στον δρόμο. Εκατόν τριάντα μυστικοί αστυνομικοί ταξιδεύουν στα λεωφορεία της Δυτικής Αττικής και υπάρχουν ελάχιστες στιγμές που είμαστε όντως μόνοι. Αφού, αν δεν μας βλέπουν οι κάμερες, μας βλέπουν οι διαφημίσεις – στο μετρό, στις οθόνες μας, σε στάσεις λεωφορείου ή πάνω απ’ την Ακρόπολη. Ο Όργουελ έγραφε το ’48: «Αν θες μια εικόνα του μέλλοντος, φαντάσου μια μπότα να πατάει το πρόσωπο ενός ανθρώπου» – και πού να φανταζότανε ένα τεράστιο αθλητικό πάνω στους οφθαλμούς μας.
Η πόλη αντικαθίσταται από ένα πάρκο αναψυχής για πλούσιους τουρίστες και οι ντόπιοι γίνονται κομπάρσοι στις περιπέτειες των πρωταγωνιστών.
Όλα τα παραπάνω (η ακρίβεια, ο έλεγχος, οι διαφημίσεις με drones), όλα επαναλαμβάνουν πως η πόλη δεν είναι μια ουδέτερη ζώνη, ένα πεδίο συναντήσεων ή μια άδεια αρένα συγκρούσεων αλλά ένα περιβάλλον που στέκεται εναντίον μας.
Φαίνεται πως η φάση το πάει για Λονδίνο, όπου ο κόσμος τρέχει ασθμαίνοντας στους σταθμούς του μετρό, ενώ, μες στο βαγόνι, αφίσες σού υπενθυμίζουν να πιεις νερό (για να μη σβήσεις) ή σε ενημερώνουν πως ένας στους τέσσερις Βρετανούς πάσχει από προβλήματα ψυχικής υγείας, όσο η ευγενική φωνή ενός κύριου σε παρακαλεί να ρουφιανέψεις τους γύρω σου: «If you see anything suspicious, report it to a member of staff or text British transport police, and we’ll get it sorted. See it. Say it. Sorted».
Από την άλλη, η κατάσταση θυμίζει τη Βενετία, όπου οι τιμές αυξάνονται σε τέτοιο βαθμό, ώστε οι μη εισοδηματίες κάτοικοι εκτοπίζονται προς την ενδοχώρα. Η πόλη αντικαθίσταται από ένα πάρκο αναψυχής για πλούσιους τουρίστες και οι ντόπιοι γίνονται κομπάρσοι στις περιπέτειες των πρωταγωνιστών.
Δεδομένης αυτής της ασφυκτικής κατάστασης, οι καλοκαιρινές διακοπές μοιάζουν με ένα τελευταίο απάγκιο, μια βουτιά απελπισίας πριν αρχίσει ο Σεπτέμβρης. Όμως, ακόμα κι αυτές αργοπεθαίνουν. Πέρυσι, ήταν η χρονιά του staycation. Μόνο ένας στους δύο καταναλωτές στην Ελλάδα πήγε διακοπές λόγω ακρίβειας σε εισιτήρια, διαμονή και βενζίνη¹. Όσο η ακρίβεια αυξάνεται, η παραμονή στην πόλη καθίσταται αναγκαία – για να μην αναφερθούμε καν στα νησιά των Κυκλάδων, που φαίνεται, όλο και πιο συχνά, να είναι ρεζερβέ.
Φυσικά, η δυστοπία είναι εγγενής στην αστική συνθήκη, γεννιέται μ’ αυτήν και εξελίσσεται μαζί της, επιδεινώνεται εκθετικά, παρέα με την πρόοδο. Έτσι, ο Καρούζος μπορούσε να γράφει το ’71:
Στο μίσος μετέχω μπαίνοντας οπουδήποτε –
στα πλοία στ’ αεροπλάνα στα καταστήματα.
Στο μίσος μετέχω μπαίνοντας πριν απ’ όλα
στα λεωφορεία.
Φεύγετε να φεύγουμε
φεύγετε ν’ αχρηστέψουμε τις πόλεις.²
για να συμπληρώσουν οι Λάμδα, 50 χρόνια μετά:
Θεός λευκός και αρτιμελής
κι οι πόλεις μας θηρία
Ορμούν σ’ όσους περιφρονούν
την ομοιομορφία
Και έχω δυο πόδια ασάλευτα
να κρέμονται απ’ τη ράχη
να σφίγγουν του φιλάνθρωπου
το ασθενικό στομάχι.³
Κάτι άλλαξε ουσιαστικά το 2020. Ακόμα και μετά το τέλος του κορωνοϊού, συνεχίζουμε να ζούμε «το καλύτερο “Black Mirror” επεισόδιο».⁴ Πια, δεν διαβάζουμε δυστοπική λογοτεχνία ψάχνοντας προειδοποιήσεις για εποχές που ενδέχεται να έρθουν, μα βρίσκοντας πρακτικές συμβουλές για το πώς μπορεί κανείς να ζει μες στο υπάρχον.
¹ Πόσοι Έλληνες δεν θα κάνουν διακοπές φέτος. (2024, 11 Ιουλίου). «Το Βήμα». https://www.tovima.gr/2024/07/11/finance/posoi-ellines-den-tha-kanoun-diakopes-fetos/
² Νίκος Καρούζος. (1971). «Ένα ξόρκι που λέγεται δυνατά», στο Λευκοπλάστης για μικρές και μεγάλες αντινομίες (Τα Ποιήματα Α’, 1961-1978). Εκδόσεις Ίκαρος, σ. 281.
³ Λάμδα. (2022). «Πόλεις-θηρία», στο ΤΡΙΑ. https://www.youtube.com/watch?v=HNDnU4u3iO8&t=2s
⁴ ΛΕΞ. (2021). Varane. https://www.youtube.com/watch?v=tFgjAhaj4rE
