Ίσως σε λίγα χρόνια να θυμόμαστε το καλοκαίρι του 2025 σαν το σημείο καμπής — τη στιγμή που τα social media σταμάτησαν να είναι το «μέρος όπου πρέπει να βρίσκεσαι» και μετατράπηκαν σε ένα κιτς διαδικτυακό προάστιο, γεμάτο με ανθρώπους που δεν έχουν τίποτα καλύτερο να κάνουν.
Η Meta και η OpenAI μόλις λάνσαραν νέες πλατφόρμες που θα τα πλημμυρίσουν με βίντεο φτιαγμένα από τεχνητή νοημοσύνη. Οι ίδιες εταιρείες υποθέτουν ότι υπάρχει ακόμα ανάγκη για περισσότερο περιεχόμενο — πιο εύκολο, πιο φανταχτερό, πιο εθιστικό. Το προωθητικό βίντεο της OpenAI, γεμάτο παρανοϊκές ανοησίες και deepfakes, δείχνει τι έρχεται: ένα σύμπαν ψηφιακής υπερεπεξεργασίας. Κάτι σαν «fast food για τον εγκέφαλο» — γεμάτο ντοπαμίνη, αλλά χωρίς πραγματική τροφή.
Το χειρότερο; Υπάρχει κοινό που το ζητά. Ο «ψηφιακός πολτός» των social media —τα ASMR βίντεο, οι παράξενες προκλήσεις, το “food porn” και ό,τι άλλο που έχει την υφή της πορνογραφίας— έχει γίνει πολυεκατομμυριούχος βιομηχανία. Μόνο που, όπως φαίνεται, αυτή η συγχώνευση του «νοσηρού διαδικτύου» με τις μεγάλες πλατφόρμες άρχισε να κουράζει τον κόσμο.
Σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας GWI για τους Financial Times, ο χρόνος που περνούν οι άνθρωποι στα social media κορυφώθηκε το 2022 και από τότε μειώνεται σταθερά. Η ανάλυση, βασισμένη σε 250.000 χρήστες σε 50 χώρες, δείχνει ότι οι ενήλικες ξόδευαν στα τέλη του 2024 δύο ώρες και 20 λεπτά την ημέρα, σχεδόν 10% λιγότερο από ό,τι το 2022. Και η πιο μεγάλη πτώση παρατηρείται στους εφήβους και στους νέους, δηλαδή στους πρώην πιο φανατικούς χρήστες.
Η ειρωνεία είναι πως τα νέα εργαλεία της Meta και της OpenAI έρχονται ακριβώς τη στιγμή που τα social media παύουν να είναι κοινωνικά. Από χώρος επικοινωνίας, έγιναν ένας μηχανισμός απομόνωσης — ένα άπειρο scroll χωρίς πραγματικούς ανθρώπους. Οι περισσότεροι πλέον δεν μοιράζονται στιγμές, απλώς χαζεύουν.
Τα δεδομένα δείχνουν και αυτή τη μετατόπιση: από το 2014, έχουν μειωθεί πάνω από 25% οι χρήστες που λένε πως μπαίνουν στα social για να επικοινωνήσουν ή να εκφραστούν, ενώ αυξάνονται όσοι μπαίνουν «για να περάσει η ώρα». Η συνειδητή χρήση έχει αντικατασταθεί από την μηχανική περιπλάνηση.
Ο συγγραφέας τεχνολογίας Cory Doctorow έχει περιγράψει αυτό το φαινόμενο με τη λέξη enshittification — την προοδευτική «αποσάθρωση» των πλατφορμών, καθώς καταφεύγουν σε όλο και πιο απελπισμένα κόλπα για να κρατήσουν τα βλέμματα κολλημένα στις οθόνες. Στην πραγματικότητα, πολλές από αυτές τις εφαρμογές δεν είναι πια κοινωνικά δίκτυα· είναι χρονοφάγες μηχανές που κυνηγούν κάθε δευτερόλεπτο της προσοχής μας.
Αν πράγματι φτάσαμε στο σημείο κορεσμού των social media —και αν η εμπειρία τους έχει γίνει τόσο υποβαθμισμένη ώστε να ξυπνά τον κόσμο από τον λήθαργό του— τότε ίσως να υπάρχει ελπίδα.
Η εξαίρεση, βέβαια, είναι η Βόρεια Αμερική, όπου η κατανάλωση του «ψηφιακού πολτού» συνεχίζει να αυξάνεται. Το 2024, οι Αμερικανοί περνούσαν στα social 15% περισσότερο χρόνο από τους Ευρωπαίους, βουτηγμένοι σε έναν ατελείωτο χυλό από υπερβολή, πόλωση και engagement bait.
Κι όμως, όσο κι αν συζητιέται ότι τα social media προκαλούν ψυχική φθορά, ένα είναι βέβαιο: κάθε λεπτό που ξοδεύεται στο scrolling είναι ένα λεπτό λιγότερο από πραγματική ανθρώπινη επαφή. Αν αυτή η τάση αρχίζει να αντιστρέφεται, ίσως να σημαίνει ότι κάτι μέσα μας ξαναθυμήθηκε πώς είναι να είσαι παρών με σάρκα και οστά.
Με στοιχεία από τους FT
