ΟΤΑΝ ΤΑ ΠΡΩΤΑ χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και το κίνημα του Φιλελληνισμού ξένοι περιηγητές, ορμώμενοι από το κλασικό ιδεώδες και τη ρομαντική εικόνα που είχαν στο μυαλό τους, κατέφθαναν στην Ελλάδα, απογοητεύονταν καθώς, αντί για τους αρχαίους Έλληνες και ψήγματα, έστω, του πολιτισμού που είχαν μελετήσει, αντίκριζαν τους ταλαιπωρημένους μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς και απαίδευτους Έλληνες που πόρρω απείχαν από την αρχαιοελληνική ιδέα περί κάλλους και τη φιλοσοφία των προγόνων τους.
Οι ξένοι, δε, που επισκέπτονταν την Αθήνα έβλεπαν παντού ερείπια, καθώς στα αρχαία είχαν προστεθεί και νεότερα από τις συνεχείς πολιορκίες της πόλης, και αντί για την Αθήνα του Χρυσού Αιώνα του Περικλή έβλεπαν ένα χωριό 4.000 κατοίκων όπου τα πάντα καλύπτε η μυρωδιά από τις καβαλίνες των ζώων.
Εξαίρεση στους περιηγητές που αναζητούσαν το αρχαιοελληνικό κλέος στην τότε Αθήνα υπήρξε ο Φινλανδός ελληνιστής Βίλχελμ Λάγκους, στιγμιότυπα από τη ζωή του οποίου έχουν περιληφθεί στον τόμο με τον εύγλωττο τίτλο «Αγαπητή, μισητή μου Αθήνα» (Björn Forsén, Βασίλης Α. Καρδάσης, Wilhelm Lagus, μτφρ. Μαρία Μαρτζούκου, Μαρία Μπασδέκη, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 2009).
Μπορεί οι τουρίστες που συρρέουν αθρόα πλέον να συναντούν μια ενδιαφέρουσα πόλη όπου όλο και κάτι νέο συμβαίνει και όλο και κάτι καινούργιο έχουν να ανακαλύψουν, οι Αθηναίοι, όμως, νιώθουν πως η ίδια η πόλη τους τούς αντιμετωπίζει όλο και πιο εχθρικά.
Ο Βίλχελμ Λάγκους ενδιαφερόταν περισσότερο για τη σύγχρονη Αθήνα και εκδήλωνε τα αμφίθυμα συναισθήματά του για όσα έβλεπε (εξού και ο τίτλος), συχνά αποδίδοντας όχι και τόσο κολακευτικούς χαρακτηρισμούς στους κατοίκους της, π.χ. «μόνο στην Αθήνα λένε τόσα ψέματα, πουθενά αλλού στον κόσμο».
Διακόσια χρόνια μετά, η αμφιθυμία ενός ξένου φιλέλληνα από τον 19ο αιώνα δεν είναι άσχετη με τις αντιφατικές όψεις της Αθήνας του σήμερα, έστω κι αν εκείνο το «χωριό» είναι πλέον μια πόλη τριών εκατομμυρίων κατοίκων. Τα αμφίθυμα συναισθήματα ξένων επισκεπτών αλλά ακόμα και των κατοίκων της παραμένουν. Δεν είναι τυχαίο το ότι η Αθήνα χαρακτηρίζεται άλλοτε ως μια άσχημη και άλλοτε ως μια όμορφη πόλη ή, ταυτόχρονα, και τα δύο. Μια πόλη που πότε αγαπάμε και πότε μισούμε, ή και τα δύο. Η Αθήνα είναι μια πόλη με βαρύ, ένδοξο παρελθόν, με μνημεία που συγκεντρώνουν το παγκόσμιο ενδιαφέρον, αλλά τα τελευταία χρόνια είναι και μια πόλη σε μετάλλαξη.
Έχει υποστεί ποικίλες μεταμορφώσεις και μετασχηματισμούς, ειδικά την τελευταία δεκαετία. Και πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς, από τη στιγμή που η δεκαετής οικονομική κρίση και η κρίση χρέους (2009-2018), η πανδημία στη συνέχεια και η αλματώδης τουριστική ανάπτυξη τη διέτρεξαν απ' άκρη σ' άκρη, μεταμορφώνοντας ριζικά ολόκληρες γειτονιές.
Για πολλές δεκαετίες, ο βασικός λόγος που προσέλκυε το ενδιαφέρον των ξένων επισκεπτών δεν διέφερε πολύ απ' ό,τι παρακινούσε τους περιηγητές του 19ου αιώνα που αναφέραμε προηγουμένως: οι ιστορικοί και αρχαιολογικοί χώροι, τα μουσεία και μνημεία του παρελθόντος και, φυσικά, ο Παρθενώνας και ο Ιερός Βράχος της Ακρόπολης.
Μόνο που μετά την οικονομική κρίση η Αθήνα σταδιακά έπαψε να είναι απλώς ένας ενδιάμεσος σταθμός για να επισκεφτεί κανείς τα νησιά και να δει και τον Παρθενώνα και άρχισε να γίνεται όλο και πιο ελκυστική ως μια φτηνή, για αρκετές κατηγορίες τουριστών, ευρωπαϊκή πρωτεύουσα με θαυμάσιο καιρό τον περισσότερο χρόνο και πολλές επιλογές σε διαμονή και διασκέδαση.
Μέχρι που φτάνουμε στο σήμερα, όπου η υπέρμετρη αύξηση του τουρισμού, η τεράστια ζήτηση και αντίστοιχα προσφορά σε καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης και η ολοένα αυξανόμενη δημοφιλία της καθιστούν υπαρκτό τον κίνδυνο να μετατραπεί η Αθήνα σε μια απέραντη τουριστούπολη με ξενοδοχεία, Airbnb και hostels σε κάθε τετράγωνο, με μαγαζιά που θα απευθύνονται αποκλειστικά σε τουρίστες και με μηδαμινό τοπικό χρώμα· αν δεν έχει μετατραπεί ήδη.
H περσινή διεθνής σειρά «Greek Salad» του Amazon Prime, γυρισμένη σε πολλές γειτονιές της Αθήνας, με δυο αδέρφια που κληρονομούν από τον παππού τους ένα σπίτι στην Αθήνα κι εκεί συναντούν νέους από άλλες χώρες, αν και δεν κατάφερε να αποφύγει κλισέ και απλοποιήσεις του είδους, έδειξε αυτό που είναι η Αθήνα σήμερα: μια πόλη σε μετάβαση, όπως λέει και ένας από τους ήρωες, μια πόλη σε μεταίχμιο, γοητευτική και συνάμα άσχημη, που δεν έχει κατασταλάξει ακόμα.
Ολόκληρες γειτονιές έχουν αλλάξει εντελώς όψη. Tα μικρά συνοικιακά καταστήματα έδωσαν τη θέση τους σε μπιστρό, μπραντσάδικα, εκσυγχρονισμένα μεζεδοπωλεία, γαστροταβέρνες, new age φούρνους, deli café, barber shops. Παλιές πολυκατοικίες με ντόπιους ενοίκους ανακαινίστηκαν από εταιρείες για να γίνουν Airbnb. Διεθνείς επενδυτές είδαν στη βραχυχρόνια μίσθωση στην Αθήνα την κότα με τα χρυσά αυγά.
Παράλληλα, οι χρυσοθήρες της Golden Visa εκτίναξαν τις πωλήσεις στην αγορά ακινήτων. Και όπως ήταν αναμενόμενο, όλα αυτά οδήγησαν στη ραγδαία αύξηση των ενοικίων και στη μεγάλη δυσκολία στην ανεύρεση στέγης σε μια πόλη που μοιάζει να διώχνει τους κατοίκους της από τις γειτονιές της.
Εκ πρώτης όψεως, βέβαια, η τουριστική ανάπτυξη φέρνει κόσμο, χρήματα, κίνηση και ζωή σε μια πόλη. Αλλά είναι και αργός θάνατος, όταν της λείπουν οι δομές για να υποστηρίξει τόσο τουρισμό, όταν η εμπορευματοποίηση με κάθε θυσία είναι που δίνει το σύνθημα και όταν δεν θεσμοθετούνται κανόνες ώστε να μπει ένα μέτρο πριν σκάσει σαν φούσκα. Και αν η Αθήνα είναι τώρα ανερχόμενη ως τουριστικά υπολογίσιμη δύναμη και εν εξελίξει ακόμα το φαινόμενο, μπορούμε να παραδειγματιστούμε από πόλεις που αντιμετώπισαν κι αυτές υπερτουρισμό, όπως η Βενετία, η Βαρκελώνη, η Λισαβόνα, η Φλωρεντία.
Και αν απευχόμαστε να μετατραπεί η πόλη σε ένα ατελείωτο ξενοδοχείο και αποτασσόμαστε τη χιπστεροποίηση στις γειτονιές, τότε ποια Αθήνα θέλουμε; Σίγουρα ούτε τη σκιώδη πόλη με τα κλειστά μαγαζιά-φαντάσματα και τους άδειους δρόμους την εποχή της οικονομικής κρίσης.
Μέσα σε αυτό το κομφούζιο και σε μια πόλη που τελεί εν συγχύσει, οι πρόσφατες βίαιες και καταδικαστέες αντιδράσεις στα Εξάρχεια εναντίον επαγγελματιών της περιοχής από ομάδες που αντιτίθενται στον εξευγενισμό της και βάλλουν εναντίον μικροϊδιοκτητών που δεν ευθύνονται ασφαλώς για το πρόβλημα δυναμιτίζουν ακόμα περισσότερο την ατμόσφαιρα.
Τι είναι, τελικά, η Αθήνα που οι κάτοικοί της αγαπούν να τη μισούν; Όμορφη ή άσχημη; Και πού βρίσκεται τελικά η αυθεντική της όψη; Στο πράσινο του Φιλοπάππου ή στα σκουπίδια και την ηχορρύπανση του κέντρου; Στις παραμελημένες και βρόμικες γειτονιές ή στην Πλάκα και στα μαγαζιά με σουβενίρ και αγαλματίδια στο Μοναστηράκι; Στη φιλόδοξη αθηναϊκή –πολύ θα το ήθελε– ριβιέρα που έχει χορτάσει τόσα χρόνια από υποσχέσεις για αναδιαμόρφωση ή στην άναρχη δόμηση, όπου ορίζοντας είναι μόνο το μπετό;
Στα φασαριόζικα κλαμπ στο Γκάζι, όπου διασκεδάζουν ντόπιοι και τουρίστες, ή στις γειτονιές της ακρίβειας και της δυσχέρειας; Στα wine bars στο Κουκάκι και στα Εξάρχεια ή στα εναπομείναντα παλιού τύπου καφενεία στα Σεπόλια και στον Κολωνό; Στα βραβευμένα με Χρυσό Σκούφο εστιατόρια για λίγους ή σε croissanterie, boulangerie και ιταλικού τύπου μπακάλικα που ξεφυτρώνουν από παντού;
Πού κρύβεται η Αθήνα; Στα ετοιμόρροπα νεοκλασικά, στα έρκερ του μοντερνισμού ή στις πιλοτές-υπαίθρια πάρκινγκ και στις πολυκατοικίες-«τούρτες»; Πάνω απ' όλα αυτά, στέκει πάντα αγέρωχος ο Παρθενώνας, σαν να μην τον αφορά τίποτε απ' όσα ταλανίζουν τους συγχρόνους, αντιστεκόμενος σε κάθε απόπειρα εμπορευματοποίησής του, ενώ από κάτω μια πόλη αλλάζει διαρκώς μορφή, πότε ανθεί και πότε παρακμάζει, πότε αργοπεθαίνει και πότε ανασταίνεται.
Μπορεί οι τουρίστες που συρρέουν αθρόα πλέον να συναντούν μια ενδιαφέρουσα πόλη όπου όλο και κάτι νέο συμβαίνει και όλο και κάτι καινούργιο έχουν να ανακαλύψουν, οι Αθηναίοι, όμως, νιώθουν πως η ίδια η πόλη τους τούς αντιμετωπίζει όλο και πιο εχθρικά. Κι αν το τρένο της «όμορφης πόλης» χάθηκε οριστικά, ίσως και αναπόφευκτα, στις μεταπολεμικές δεκαετίες 1950-1960, όταν οι ανάγκες για στέγαση και εκσυγχρονισμό κατέστρεφαν ολοσχερώς γειτονιές με παράγκες και χαμόσπιτα για το όνειρο του λουτροκαμπινέ, τι μπορεί να γίνει σήμερα; Το hip έχει το κόστος του, όπως κάποτε είχε το κόστος της η αντιπαροχή. Γνωρίζουμε καλά πως η ανάπτυξη χωρίς μέτρο συνεπάγεται παράπλευρες απώλειες.
Ίσως υπάρχει ακόμα χρόνος αν βρεθεί η μέση οδός μεταξύ μιας έρημης πόλης-φάντασμα σε οικονομική κάμψη, όπως αυτή που βιώσαμε την περίοδο της κρίσης, και μιας πόλης που το τέρας του υπερτουρισμού απειλεί να την κάνει αβάσταχτη, κυρίως για τους κατοίκους της.
