Σε έναν κόσμο που βρίσκεται συνεχώς σε μεταβατικό στάδιο υπάρχει ένα όνομα που ξεχωρίζει στο τοπίο της σύγχρονης οικονομικής σκέψης χάρη στη βαθιά επίδραση που έχει ασκήσει και τις πρωτοποριακές του ιδέες, ο νομπελίστας Χριστόφορος Πισσαρίδης. Γεννήθηκε στη Λευκωσία της Κύπρου το 1948 και μεγάλωσε σε μια χώρα που αναζητούσε τη μετα-αποικιακή της ταυτότητα.
Σπούδασε Οικονομικά στο Πανεπιστήμιο του Έσεξ και συνέχισε τις διδακτορικές του σπουδές στο London School of Economics (LSE), όπου και παρέμεινε ως καθηγητής για μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής του σταδιοδρομίας. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70, όταν είχε αρχίσει να διδάσκει, η ανεργία ήταν το σημαντικότερο πρόβλημα της βρετανικής κοινωνίας. Έκτοτε, ήταν εκείνος που με την έρευνά του θα συνέβαλλε καθοριστικά στην κατανόηση των επιπτώσεων των οικονομικών πολιτικών στις αγορές εργασίας.
Απ’ τα πρώτα του βήματα ανέπτυξε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα κοινωνικο-οικονομικά φαινόμενα. Έκτοτε, άρχισε να ασχολείται ενδελεχώς με τις θεωρίες που θα άλλαζαν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ανεργία και τις τεχνολογικές αλλαγές, επηρεάζοντας καταλυτικά το θεωρητικό πλαίσιο της μακροοικονομικής ανάλυσης. Ο Χριστόφορος Πισσαρίδης αποτελεί μία από τις πλέον διακεκριμένες προσωπικότητες στον χώρο της οικονομικής επιστήμης και είναι γνωστός για τον νηφάλιο λόγο του και τις τεκμηριωμένες παρεμβάσεις του σε κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα. Μάλιστα, συνεχίζει να δραστηριοποιείται ενεργά στην έρευνα και στον δημόσιο διάλογο.
«Όποια διεθνή λίστα με στατιστικές και αν ανοίξεις, θα δεις ότι η Ελλάδα βρίσκεται πάντα στην τελευταία θέση. Κι αυτό είναι κάτι που με ανησυχεί, δεν με ενοχλεί μόνο. Δεν μπορεί μια χώρα που είναι δημοκρατική και καπιταλιστική, όπως η Ελλάδα, να είναι ουραγός, πίσω από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία».
Με τον νομπελίστα Οικονομικών Επιστημών συναντηθήκαμε στο πλαίσιο του 10ου Οικονομικού Φόρουμ των Δελφών. Στην ομιλία του εξέθεσε τις απόψεις του για την ανάγκη επένδυσης στην τεχνητή νοημοσύνη και περιέγραψε τα βήματα που πρέπει να κάνει η Ευρώπη ώστε να μη χάσει ακόμα περισσότερο έδαφος από τις πολιτικές των ΗΠΑ. Λίγο μετά επιδίωξα μια συζήτηση μαζί του σε μια περίοδο που κυριαρχούν οι γεωπολιτικές ανατροπές, η επιρροή της τεχνολογίας και η χάραξη εκ νέου πολιτικών μετά την εκλογή Τραμπ στις ΗΠΑ.
Ο σερ Χριστόφορος Πισσαρίδης κάθεται απέναντί μου σε μια αίθουσα του ξενοδοχείου «Αμαλία». Μιλάει για την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς φόβο· για την ανεργία χωρίς πανικό· για την Ελλάδα χωρίς εξιδανίκευση· και για την επιστροφή του τραμπισμού χωρίς υπεκφυγές. Το πρωινό είναι ηλιόλουστο και το τοπίο των Δελφών μοναδικό και γαλήνιο – σαν να μην είναι τυχαίο. Αν κάτι χαρακτηρίζει τη σκέψη του νομπελίστα οικονομολόγου, είναι η συνύπαρξη του βάθους της παράδοσης με την ορμή της αλλαγής. Στη διάρκεια της συνομιλίας μας συνειδητοποιώ ότι έχω μπροστά μου έναν άνθρωπο ευγενή και οικείο, προσγειωμένο, και μια προσωπικότητα χωρίς ίχνος εγωισμού ή έπαρσης.
Συνάδελφοί του που τον γνωρίζουν καλά θα σου πουν ότι δεν συμπεριφέρεται ποτέ με τον αέρα ενός νομπελίστα, απεναντίας τον χαρακτηρίζουν ο ήπιος λόγος και η αυτοπεποίθηση κάποιου που έχει περάσει δεκαετίες ξετυλίγοντας την πολυπλοκότητα θεμάτων όπως η απασχόληση, η παραγωγικότητα και η ανάπτυξη. Άλλωστε, όπως τονίζει συχνά, «τα οικονομικά δεν είναι μια απλή ακαδημαϊκή ενασχόληση ούτε απλώς γραφήματα και αριθμοί». Πρόκειται για μια σπάνια μορφή στοχαστή: είναι ένας επιστήμονας με βαθιά γνώση των αριθμών και ακόμα βαθύτερη πίστη στους ανθρώπους που κρύβονται πίσω από αυτούς.
Άραγε, τι φέρνει η εποχή Τραμπ; «Με απασχολούν πολύ οι οικονομικές επιπτώσεις της πολιτικής του, αλλά δεν σας κρύβω ότι με ανησυχεί πολύ περισσότερο η πολιτική διάσταση των γεωπολιτικών εξελίξεων. Κάποτε οι ΗΠΑ ήταν ο προστάτης της δημοκρατίας. Τώρα, παρατηρώντας την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά του Αμερικανού Προέδρου, νιώθω ότι καταστρέφει όλα όσα είχαν επιτευχθεί μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι ξεκάθαρο ότι είμαστε θεατές μιας δεσπόζουσας αβεβαιότητας. Κανείς, δηλαδή, δεν μπορεί να είναι σίγουρος τι ακριβώς θα συμβεί», απαντά ενώ στο ερώτημα σχετικά με το αν βλέπει να έρχεται μια παγκόσμια ύφεση, εξηγεί: «Δεν μπορούμε να διακινδυνεύσουμε προβλέψεις. Άλλωστε, ένας καλός οικονομολόγος δεν το επιχειρεί ποτέ. Στην οικονομία τα πάντα είναι πιθανότητες και στατιστικές. Ως εκ τούτου, το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι με τις πολιτικές που ακολουθεί ο Τραμπ, οι πιθανότητες να μπει ο κόσμος σε μια περίοδο οικονομικής ύφεσης αυξάνονται. Γι’ αυτό και η Ευρώπη πρέπει να λάβει τα μέτρα της, διαφορετικά θα αναγκαστεί σε υποχώρηση. Η έκθεση Ντράγκι, για παράδειγμα, κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Επομένως, πρέπει να στραφούμε περισσότερο στην αύξηση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας. Η Αμερική έχει την πρωτοκαθεδρία στις τεχνολογίες συγκριτικά με τη Γηραιά Ήπειρο, ενώ στο παιχνίδι μπαίνουν δυναμικά και οι Κινέζοι. Η Ευρώπη, αν θέλει να πρωταγωνιστήσει, θα πρέπει να υιοθετήσει νέες τεχνολογίες βασισμένες στις ευκαιρίες που μπορούν να προσφέρουν η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική».
Ως καθηγητής Οικονομικών στο LSE κατέχει σημαντική θέση στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα για τη συνεισφορά του στη θεωρία της αναζήτησης του πώς οι αγορές εργασίας δεν είναι ποτέ τέλειες, αλλά μπορούν να βελτιωθούν με σωστές πολιτικές. Για τον ίδιο «οι πολιτικές απαιτείται να υπηρετούν την κοινωνική συνοχή και τη δίκαιη ευημερία». Για μεγάλο χρονικό διάστημα συνεργάστηκε με σημαντικούς ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και ο ΟΟΣΑ. Έχει διατελέσει πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Ένωσης και της Βασιλικής Οικονομικής Εταιρείας του Ηνωμένου Βασιλείου, ενώ είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και έχει τιμηθεί με τον τίτλο του Ιππότη που του απένειμε η βασίλισσα Ελισάβετ της Μεγάλης Βρετανίας.
Πέρα από την ακαδημαϊκή του δραστηριότητα, ο Χριστόφορος Πισσαρίδης έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση οικονομικών πολιτικών. Στη χώρα μας, εξάλλου, είναι γνωστός και από την Έκθεση Πισσαρίδη, το πόρισμα της επιτροπής που συγκροτήθηκε το 2020 υπό την προεδρία του με σκοπό τη στρατηγική ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας. Η έκθεση εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και αποτέλεσε τη βάση για την απορρόφηση των κονδυλίων του Ταμείου Ανάκαμψης της Ε.Ε. Αν μπορούσαμε να περιγράψουμε το σκεπτικό του, θα λέγαμε ότι εντοπίζεται στα εξής: κίνητρα για επενδύσεις, ανταγωνιστικές επιχειρήσεις, καλύτερες δουλειές, μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση, μείωση των οικονομικών ανισοτήτων, ανάπτυξη της έρευνας και της τεχνολογίας.
Στη συνέχεια της κουβέντας μας επισημαίνει: «Στην πολιτική πάντα δίνεται προτεραιότητα στις εύκολες μεταρρυθμίσεις παρά στις δύσκολες. Η Ελλάδα έχει κάνει βήματα, αλλά όχι όσα χρειάζονται. Η ελληνική οικονομία αλλάζει, αλλά όχι τόσο γρήγορα. Χρειάζεται να εκσυγχρονίσουμε τη βιομηχανία μας και η οικονομία να απεξαρτηθεί από τον τουρισμό. Στην Ελλάδα, όπως και στην Κύπρο, απαιτείται να απλοποιήσουμε το Δημόσιο και τις γραφειοκρατικές διαδικασίες. Σκεφτείτε ότι θέλω να βάλω στο σπίτι μου φωτοβολταϊκά και για να γίνει πράξη αυτό και να πάρω τις απαραίτητες άδειες πρέπει να ξεπεράσω μια τεράστια γραφειοκρατία που θα διαρκέσει περίπου πέντε μήνες».
Και συμπληρώνει: «Ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης παραδέχθηκε στους Δελφούς ότι ο δημόσιος τομέας δεν έχει ψηφιοποιηθεί όσο θα ήθελε. Και στην Κύπρο υπάρχουν συντεχνίες και συμφέροντα, αλλά τουλάχιστον εκεί δεν κάνουν τόσες απεργίες όσες στην Ελλάδα. Πάντως, είναι αλήθεια ότι οι Έλληνες λειτουργούν καλύτερα όταν βρίσκονται υπό συνθήκες πίεσης ή απειλής, αλλά σε καιρούς ειρήνης διακατέχονται από μια αναβλητικότητα».
Δεν μπορώ να μην τον ρωτήσω τι είναι αυτό που τον ενοχλεί περισσότερο όταν σκέφτεται την Ελλάδα. Μ’ ένα αινιγματικό χαμόγελο υποστηρίζει: «Το γεγονός ότι όποια διεθνή λίστα με στατιστικές και αν ανοίξεις, θα δεις ότι η Ελλάδα βρίσκεται πάντα στην τελευταία θέση. Κι αυτό είναι κάτι που με ανησυχεί, δεν με ενοχλεί μόνο. Δεν μπορεί μια χώρα που είναι δημοκρατική και καπιταλιστική, όπως η Ελλάδα, να είναι ουραγός, πίσω από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία. Αναρωτιέμαι: πώς είναι δυνατό μια χώρα που βίωσε τις συνέπειες μιας οικονομικής κρίσης να μην έχει καλλιεργήσει ακόμη σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτικών και πολιτών; Μιλάω συνεχώς με ανθρώπους και όλοι μου λένε ότι είναι στην κουλτούρα του Έλληνα να μην εμπιστεύεται τους θεσμούς και το κράτος. Και αυτό το βλέπουμε και τελευταία, που παρατηρείται πάλι μια διέγερση του αντισυστημισμού». Και συνεχίζει: «Η ανάπτυξη δεν είναι μόνο θέμα αριθμών, είναι θέμα εμπιστοσύνης. Και εμπιστοσύνη χτίζεις με την απλοποίηση των κανόνων, τη διαφάνεια και μείωση της γραφειοκρατίας, ώστε να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών και των επιχειρήσεων προς το κράτος».
Ο ίδιος παραμένει πάντοτε πιστός στις ιδέες του. Εξακολουθεί να πιστεύει ότι η απασχόληση θα έρθει από τον ιδιωτικό τομέα, όχι από το κράτος, καθώς και ότι το κράτος πρέπει να δημιουργήσει συνθήκες τέτοιες ώστε να ανθήσει η επιχειρηματικότητα. Επισημαίνει συχνά τους τρόπους που η τεχνολογία, η ψηφιοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να μεταμορφώσουν τις οικονομίες. Ως ένθερμος υποστηρικτής της ανάπτυξης χωρίς αποκλεισμούς έχει παροτρύνει τις κυβερνήσεις να προβλέψουν την τεχνολογική εξέλιξη και να διασφαλίσουν το ότι η ευημερία θα μοιράζεται ευρέως. Επίσης, θεωρεί πως οι νέες τεχνολογίες δεν θα αφανίσουν τις θέσεις εργασίας αλλά θα τις μετασχηματίσουν.
Τι τον ανησυχεί; «Φοβάμαι ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπτυχθεί με έναν τρόπο που δεν θα εξυπηρετεί ανθρωποκεντρικούς σκοπούς. Άλλωστε, αρκετοί αναλυτές περιγράφουν ότι μπορεί τα επόμενα χρόνια να δούμε τεχνολογίες που δεν θα κατανοεί το ανθρώπινο μυαλό. Και όπως αντιλαμβάνεστε, εδώ ελλοχεύουν καταστάσεις πολύ επικίνδυνες για την ανθρωπότητα, αφού είναι πιθανό να καταστούν ανεξέλεγκτες. Για να ανταποκριθούμε σε όλες αυτές τις κατακλυσμιαίες αλλαγές που επιφέρει η σύγχρονη τεχνολογική και οικονομική πραγματικότητα θα απαιτηθούν στοχευμένες μεταρρυθμίσεις και αλλαγή μοντέλου που θα εστιάζει κυρίως στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων των εργαζομένων, ειδικά στα soft skills, τα οποία θα έχουν όλο και μεγαλύτερη ζήτηση», υπογραμμίζει.
Σε μια εποχή που οι αγορές εργασίας μεταμορφώνονται από την τεχνολογία και τις παγκόσμιες προκλήσεις, ο Πισσαρίδης παραμένει μια ψύχραιμη φωνή λογικής, υπενθυμίζοντάς μας πως πίσω από τα στατιστικά και τις θεωρίες βρίσκονται πάντα οι άνθρωποι. Ως καθηγητής και ερευνητής, έχει εμπνεύσει γενιές οικονομολόγων, ενώ συχνά μιλάει για την ανάγκη επενδύσεων στην εκπαίδευση και την καινοτομία, ιδιαίτερα σε εποχές ριζικών μετασχηματισμών, όπως η ψηφιακή επανάσταση. Καθώς η συζήτηση φτάνει στο τέλος της, συνειδητοποιώ ότι είναι ένας οικονομολόγος που δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε καταφεύγει σε τεχνοκρατικές αοριστίες. Η ζωή και το έργο του δεν είναι μόνο μια αφήγηση ακαδημαϊκών επιτευγμάτων αλλά και μια υπενθύμιση ότι η οικονομία, τελικά, αφορά τον άνθρωπο, τις ελπίδες, τις δυσκολίες και τις ευκαιρίες του.
Πίσω από τις αναλύσεις του αναδύεται μια σταθερή αξία: η πίστη ότι η πρόοδος χρειάζεται όχι μόνο νούμερα και κανόνες αλλά εμπιστοσύνη, θεσμούς και σχέδιο που αντέχει στον χρόνο. Πάντως, τα αναγνώσματα που επιλέγει να διαβάσει στον ελεύθερό του χρόνο απέχουν παρασάγγας από τα οικονομικά. Αυτές τις μέρες διάβασε ένα βιβλίο για την ιστορία της Μάνης και τον εντυπωσίασε το ότι αυτός ο άγονος και άγριος τόπος δεν υποδουλώθηκε ποτέ ούτε χρειάστηκε να εγκαταλείψει τα ήθη και τα έθιμά του.
Λίγο πριν τον αποχαιρετήσω του ζητώ να μου πει τι θα συμβούλευε έναν νέο: «Να μη φοβηθεί τα μαθηματικά, ούτε τις θεωρίες, ούτε τις ξένες γλώσσες. Να αξιοποιήσει τα τεχνολογικά μέσα και να φροντίσει να αποκτήσει δεξιότητες. Στο μέλλον αυτές θα είναι σημαντικότερες από τις εξειδικευμένες ή τεχνικές γνώσεις, αφού οι περισσότερες θέσεις θα απαιτούν ικανότητες διαπροσωπικής επικοινωνίας. Και κάτι ακόμη: η ζωή με έχει διδάξει ότι αν έχεις έναν σκοπό, έναν στόχο και επιμένεις να τον πετύχεις, είναι βέβαιο ότι θα τα καταφέρεις». Φεύγοντας σκέφτομαι ότι ο Χριστόφορος Πισσαρίδης, με τη διακριτική και σεμνή του παρουσία σε αυτό το μεταβαλλόμενο παγκόσμιο τοπίο, είναι ταυτόχρονα παρατηρητής της αλλαγής και αθόρυβος αρχιτέκτονας λύσεων. Εξακολουθεί να θέτει ερωτήματα, εξακολουθεί να αναζητά την ισορροπία.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
