«ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΡΕΝΟ: Φράση που λέμε για να τονίσουμε πόσο μυστήριος είναι κάποιος άνθρωπος. Πιο συγκεκριμένα αφορά ανθρώπους που δεν εκφράζονται και δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε το χαρακτήρα ή τις σκέψεις τους» (slang.gr).
Σα να το θυμάμαι από πολύ παλιά να λέμε αυτή τη φράση για κάποιον – μάλλον πριν από την ταινία Mystery Train του Τζάρμους – αλλά μπορεί και να είναι και πιο πρόσφατο δάνειο. Δεν ξέρω πώς προέκυψε στα ελληνικά και αν έχει να κάνει με το ομώνυμο τραγούδι του Έλβις, το οποίο έδωσε και το όνομά του σε ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά ακριβώς πριν από μισό αιώνα.
Παρά το πέρασμα του χρόνου – και τον διαρκή εμπλουτισμό του είδους από μια σειρά άξιων και σπουδαίων τίτλων από τότε ως σήμερα – το “Mystery Train (Images of America in Rock ‘n’ Roll Music” θεωρείται ακόμα το σημαντικότερο (ή το πιο καθοριστικό ή το πιο επιδραστικό) «περί ροκ» βιβλίο στην ιστορία.
Βάζοντας τον Έλβις, τον Σλάι Στόουν και τους Band να συνομιλούν με τον Χέρμαν Μέλβιλ, τον Μαρκ Τουέιν και όλοι αυτοί μαζί με τον Ντύλαν και τους παλιούς μπλουζίστες, το βιβλίο έσπειρε μια ολόκληρη γενιά κριτικών και ενέπνευσε έναν τόνο βιβλία, αλλά και σημαντικά μουσικά έργα, όπως το London Calling των Clash και το Nebraska του Bruce Springsteen.
Συγγραφέας του ο «πρύτανης» του αμερικανικού (μουσικο)κριτικού λόγου Γκρέιλ Μάρκους – εξαίσιος χαρτογράφος της ουτοπίας και της αποκάλυψης – ο οποίος πριν κλείσει τα τριάντα του είχε προλάβει να καταθέσει μια βαθιά σκεπτόμενη και άκρως συναρπαστική «πραγματεία» για το rock & roll, «όχι ως νεανική κουλτούρα ή αντικουλτούρα, αλλά απλά ως αμερικανική κουλτούρα», όπως ο ίδιος δήλωνε τότε.
Διαβάζω ότι αυτές τις μέρες κυκλοφορεί άλλη μία, «πανηγυρική» έκδοση για τα 50 του χρόνια ενός βιβλίου που μοιάζει να ξαναζωντανεύει διαρκώς ενώ πλέον το τμήμα του βιβλίου που αφορά τις Σημειώσεις, τις Υποσημειώσεις και τις Δισκογραφίες (και τις νεκρολογίες) είναι πλέον διπλάσιο από το κατεξοχήν βιβλίο (στο δικό μου αντίτυπο, της τέταρτης έκδοσης του 1990, ήταν ήδη το ένα τρίτο), το οποίο παραμένει στο μεγαλύτερο βαθμό αγέρωχα απαράλλαχτο. Και διαχρονικό.
Πολλές από τις «ριπές» του Μάρκους δεν έχουν να κάνουν καν με τη μουσική ή με την κουλτούρα. «Είναι ξεκάθαρο ότι ο άνθρωπος δεν νιώθει σαν στο σπίτι του στο σύμπαν αυτό, κι όμως δεν είναι αρκετά καλός ώστε να αξίζει ένα καλύτερο», γράφει σ’ ένα σημείο με χαρακτηριστική νηφαλιότητα. «Κάθε φορά που τραγουδά ο Έλβις, κάνει μια συναλλαγή με τον διάβολο – όπως ο Πλοίαρχος Άχαμπ στο ‘Μόμπυ Ντικ’», λέει κάπου αλλού.
Βάζοντας τον Έλβις, τον Σλάι Στόουν και τους Band να συνομιλούν με τον Χέρμαν Μέλβιλ, τον Μαρκ Τουέιν και όλοι αυτοί μαζί με τον Ντύλαν και τους παλιούς μπλουζίστες, το βιβλίο έσπειρε μια ολόκληρη γενιά κριτικών και ενέπνευσε έναν τόνο βιβλία, αλλά και σημαντικά μουσικά έργα, όπως το London Calling των Clash και το Nebraska του Bruce Springsteen.
«Το να είσαι Αμερικανός», έγραφε πριν από μισό αιώνα ο Γκρέιλ Μάρκους στο Mystery Train, «σημαίνει να αισθάνεσαι την υπόσχεση ως κληρονομικό δικαίωμα και να νοιώθεις μόνος και στοιχειωμένος όταν η υπόσχεση δεν εκπληρώνεται. Καμία αποτυχία στην Αμερική, είτε πρόκειται για έρωτα είτε για χρήμα, δεν είναι ποτέ απλή – αποτελεί πάντα ένα είδος προδοσίας, μιας μάζας από σκιώδεις, κοινόχρηστες ελπίδες».
