Με τη μαζική ταφή επτά ακόμη θυμάτων, ανάμεσά τους και μιας γυναίκας, η Βοσνία τίμησε σήμερα τα 30 χρόνια από τη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα – της πιο σκοτεινής σελίδας του πολέμου στη Βοσνία και ίσως της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας.
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στο Κέντρο Μνήμης της Σρεμπρένιτσα, σε μια τελετή που πραγματοποιείται κάθε χρόνο στις 11 Ιουλίου, την ημέρα που το 1995 οι δυνάμεις των Σερβοβοσνίων υπό τον Ράτκο Μλάντιτς κατέλαβαν την κηρυγμένη από τον ΟΗΕ «ασφαλή ζώνη» και προχώρησαν στη μαζική εκτέλεση άνω των 8.000 Βόσνιων μουσουλμάνων ανδρών και αγοριών.
Στην τελετή παρίστανται επιζώντες, συγγενείς των θυμάτων και διπλωμάτες από όλο τον κόσμο. Μέχρι σήμερα, 6.765 θύματα έχουν ενταφιαστεί στο Μνημείο, ενώ άλλα 250 τάφηκαν σε τοπικά νεκροταφεία, σύμφωνα με την επιθυμία των οικογενειών.
Ανάμεσα στους επτά που ενταφιάστηκαν φέτος, ξεχωρίζει η ιστορία της Φάτα Μπέκτιτς, της μοναδικής γυναίκας της ομάδας, που ήταν 67 ετών όταν δολοφονήθηκε. Η κόρη της, Μπεχίγια Ρότιτς, δήλωσε συγκινημένη στην BIRN: «Η μητέρα μου ήταν καλή, μας αγαπούσε όλους. Είμαι ήσυχη που τουλάχιστον τώρα μπορεί να αναπαυθεί».
Τα οστά της Φάτα εντοπίστηκαν 26 χρόνια μετά τον θάνατό της, σε ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε το 2021 στο χωριό Ποτοτσάρι. Οι πιο νεαροί ανάμεσα στους φετινούς νεκρούς είναι οι Σενάιντ Άβντιτς και Χαρίζ Μούγιτς, 19 ετών και οι δύο, που εκτελέστηκαν τον Ιούλιο του 1995.
Σρεμπρένιτσα: Οκτώ ημέρες σφαγής
Στις 11 Ιουλίου 2025, συμπληρώνονται τρεις δεκαετίες από τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα, στην ανατολική Βοσνία. Σε διάστημα οκτώ ημερών, στρατιώτες της αυτονομιστικής «Δημοκρατίας Σέρπσκα», σερβικές αστυνομικές δυνάμεις και παραστρατιωτικοί υπό τις εντολές του στρατηγού Ράτκο Μλάντιτς, και με την έγκριση του προέδρου Ράντοβαν Κάρατζιτς, δολοφόνησαν περίπου 8.000 Βόσνιους μουσουλμάνους – νέους και άνδρες στρατεύσιμης ηλικίας. Η σφαγή στόχευε στον εθνοκάθαρση της περιοχής από μη Σέρβους.
Οι Μλάντιτς και Κάρατζιτς κρύβονταν στη Σερβία επί χρόνια, πριν καταδικαστούν σε ισόβια για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης. Το 2004, η δευτεροβάθμια επιτροπή του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία χαρακτήρισε επίσημα τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα «γενοκτονία» – ένα από τα σοβαρότερα εγκλήματα πολέμου μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο πόλεμος της Βοσνίας (1991–1995) ήταν απότοκος της κατάρρευσης του κομμουνισμού. Από το 1945, το κομμουνιστικό κράτος της Γιουγκοσλαβίας κρατούσε ενωμένες θρησκευτικές και εθνοτικές κοινότητες που είχαν συγκρουστεί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν όμως η Σλοβενία και η Κροατία κήρυξαν την ανεξαρτησία τους στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ξέσπασε πόλεμος. Η Βοσνία ακολούθησε, και η Σερβία, υπό τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, την εισέβαλε, δήθεν για να προστατεύσει τον σερβικό πληθυσμό.
Από το 1992, η Σερβία ξεκίνησε συστηματική εκδίωξη των Βοσνίων μουσουλμάνων (Βοσνιάκων) από τις περιοχές της.
Η πολιορκία της Σρεμπρένιτσα
Η Σρεμπρένιτσα, στα σύνορα με τη Σερβία και κοντά στον ποταμό Δρίνο, υπήρξε άλλοτε θέρετρο και ιστορικός οικισμός. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιοχή είδε βίαιες συγκρούσεις μεταξύ Ουστάσι και Τσέτνικ. Τον Μάιο του 1992, Βόσνιοι μαχητές σκότωσαν περίπου 1.000 Σέρβους στα γειτονικά χωριά, οδηγώντας τον Μλάντιτς να πολιορκήσει επί τριετία την πόλη.
Η Σρεμπρένιτσα μετατράπηκε σε καταφύγιο για 40.000 πρόσφυγες. Όπως και στο Γκοράζντε, η διεθνής κοινότητα επενέβη δειλά: μόλις 400 άοπλοι Ολλανδοί κυανόκρανοι στάθμευσαν στην πόλη, χωρίς αποστολή μάχης.
Στις 11 Ιουλίου 1995, ο Μλάντιτς κατέλαβε τη Σρεμπρένιτσα χωρίς αντίσταση. Απέλασε 25.000 γυναικόπαιδα και ηλικιωμένους, ενώ υποσχέθηκε ότι οι άνδρες θα απελευθερώνονταν – υπόσχεση που αθετήθηκε: 8.000 έως 9.000 μεταφέρθηκαν και εκτελέστηκαν μαζικά, πριν τα σώματά τους ταφούν σε ομαδικούς τάφους.
Η Συμφωνία του Ντέιτον
Η φρίκη της Σρεμπρένιτσα προκάλεσε διεθνή αντίδραση. Με την έγκριση του ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ ξεκίνησε σφοδρούς βομβαρδισμούς. Η Σερβική Δημοκρατία της Κράινα και η Δυτική Σλαβονία καταλήφθηκαν από την Κροατία. Τον Δεκέμβριο του 1995, ο Αμερικανός απεσταλμένος Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ επέβαλε τη Συμφωνία του Ντέιτον στους ηγέτες Μιλόσεβιτς, Τούτζμαν και Ιζετμπέγκοβιτς, εγκαθιδρύοντας μια καντονική κρατική δομή.
Ο στόχος δεν ήταν η οικοδόμηση βιώσιμου κράτους, αλλά η άμεση παύση των συγκρούσεων. Είχαν ήδη σκοτωθεί 100.000 άνθρωποι και είχαν εκτοπιστεί 2 εκατομμύρια.
Η νέα κρατική δομή αποτελείται από δύο οντότητες – τη βοσνιοκροατική ομοσπονδία και τη Σερβική Δημοκρατία – και 10 καντόνια. Το πολιτειακό σχήμα είναι εξαιρετικά πολύπλοκο: τρεις πρόεδροι, 13 πρωθυπουργοί, 700 βουλευτές και πάνω από 180 υπουργοί διοικούν ένα κράτος μόλις 3,2 εκατ. κατοίκων. Η πολυπλοκότητα αυτή τροφοδοτεί διαφθορά και πελατειακές σχέσεις.
Η δημόσια διοίκηση είναι παραλυμένη. Όλα είναι εθνοτικά διαχωρισμένα – από τις σιδηροδρομικές υπηρεσίες μέχρι την αποκομιδή απορριμμάτων και την εκπαίδευση. Η ανεργία φτάνει το 40%. Η μετανάστευση και η υπογεννητικότητα έχουν μειώσει τον πληθυσμό κατά το ένα τρίτο σε σχέση με το 1990.
Στο τιμόνι αυτής της τεχνητής και δυσλειτουργικής πολιτείας βρίσκεται ένας «Ύπατος Εκπρόσωπος» με σχεδόν απολυταρχικές εξουσίες, επικεφαλής της δύναμης EUFOR των 1.000 στρατιωτών. Ο Γερμανός πολιτικός Χανς Κρίστιαν Σμιτ, πρώην υπουργός Γεωργίας υπό την Άνγκελα Μέρκελ, κατέχει από το 2021 αυτή τη θέση και συχνά κατηγορείται από Σέρβους για φιλοκροατική στάση.
Μέσα σε αυτή τη θεσμική δυστοπία, η Ε.Ε. προσέδωσε στην Βοσνία-Ερζεγοβίνη καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας. Το 2022, η Επιτροπή φον ντερ Λάιεν, με τη στήριξη των 27 κρατών-μελών, ξεκίνησε τις διαπραγματεύσεις ένταξης. Κάθε επίσκεψη υψηλόβαθμων αξιωματούχων της Ε.Ε. στη Σαράγεβο ενισχύει την ψευδαίσθηση πως η ευρωπαϊκή προοπτική είναι ρεαλιστική.
Η Σρεμπρένιτσα αποτελεί όχι μόνο σύμβολο θλίψης, αλλά και σημείο εκκίνησης για τη γέννηση ενός κράτους με προβληματική ταυτότητα. Η Ε.Ε. οφείλει να αναρωτηθεί: είναι η Βοσνία-Ερζεγοβίνη βιώσιμο κράτος ή απλώς ένα διαρκές πείραμα πολιτικής επιτήρησης και εθνοτικής διαχείρισης;
