Υπάρχουν φράσεις που έχουμε συνηθίσει να λέμε σχεδόν μηχανικά: «γεροντική άνοια» ή «Αλτσχάιμερ» όταν ξεχνάμε κάτι, «είσαι μικρή ακόμα» ως φιλοφρόνηση ή «από δω και πέρα αρχίζει η κατηφόρα» σε κάθε γενέθλια. Αυτές οι εκφράσεις μοιάζουν αθώες, όμως η επίδρασή τους είναι βαθύτερη απ’ όσο πιστεύουμε.
Έρευνες δείχνουν ότι οι αντιλήψεις που υιοθετούμε για τη γήρανση επηρεάζουν ουσιαστικά τόσο την υγεία όσο και την ποιότητα ζωής μας. Όσοι διατηρούν πιο θετική στάση απέναντι στην ηλικία τους έχουν καλύτερη φυσική κατάσταση, αναρρώνουν γρηγορότερα, φροντίζουν περισσότερο τον εαυτό τους και παρουσιάζουν λιγότερους δείκτες γνωσιακής φθοράς. Αντίθετα, οι αρνητικές πεποιθήσεις για την ηλικία συνδέονται με χειρότερη σωματική και ψυχική υγεία.
Γι’ αυτό και η γλώσσα που χρησιμοποιούμε, έχει σημασία. Οι ειδικοί επισημαίνουν ορισμένες φράσεις που καλό θα ήταν να αποσυρθούν- τόσο από τον τρόπο που μιλάμε στους άλλους όσο και από τον εσωτερικό μας διάλογο.
«Είμαι πολύ μεγάλος γι’ αυτό»
Η ηλικία δεν είναι πάντα ο πραγματικός λόγος που αποφεύγουμε κάτι καινούργιο. Πίσω από αυτήν τη φράση συνήθως κρύβεται κάτι πιο συγκεκριμένο: έλλειψη ενδιαφέροντος, ανασφάλεια ή απλώς διαφορετικές προτεραιότητες. Αντί να αποδίδουμε τα πάντα στην ηλικία, έχει μεγαλύτερη αξία να περιγράφουμε αυτό που πραγματικά νιώθουμε. Το ίδιο ισχύει και για τη φράση «δεν νιώθω γέρος». Τι σημαίνει τελικά αυτό; Ότι νιώθεις ενεργητικός, αισιόδοξος ή δημιουργικός; Η ηλικία δεν χρειάζεται να χρησιμοποιείται ως συνώνυμο της ανικανότητας ή της αδράνειας.
«Έπαθα Αλτσχάιμερ»
Το να ξεχνάει κάποιος πού άφησε τα κλειδιά του δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό της τρίτης ηλικίας. Η αφηρημάδα είναι ανθρώπινη και μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Η συνεχής απόδοση κάθε μικρού περιστατικού όπου ξεχνάμε κάτι στη γήρανση ενισχύει την ιδέα ότι η γνωστική φθορά είναι αναπόφευκτη.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, η μνήμη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες – από την προσοχή μέχρι την καθημερινή διάσπαση που προκαλεί, για παράδειγμα, η υπερβολική χρήση του κινητού μας. Παράλληλα, έρευνες δείχνουν ότι άνθρωποι με θετικότερη στάση απέναντι στην ηλικία διατηρούν καλύτερες επιδόσεις μνήμης με την πάροδο του χρόνου.
«Είμαι 70 αλλά νιώθω 50»
Παρότι συνήθως λέγεται ως κομπλιμέντο προς τον εαυτό μας, στην πραγματικότητα ενισχύει την ιδέα ότι το να είσαι νεότερος είναι εγγενώς καλύτερο. Κάθε ηλικία βιώνεται διαφορετικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Το να αισθάνεται κάποιος δραστήριος, περίεργος ή γεμάτος ενδιαφέρον για τη ζωή στα 70 δεν σημαίνει ότι «νιώθει 50». Σημαίνει απλώς ότι είναι ένας δραστήριος άνθρωπος 70 ετών.
«Τα γέρικα σκυλιά δεν μαθαίνουν νέα κόλπα»
Η επιστήμη έχει αποδείξει ότι ο εγκέφαλος συνεχίζει να προσαρμόζεται και να δημιουργεί νέες συνδέσεις σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν καινούργια πράγματα σε κάθε ηλικία, είτε πρόκειται για δεξιότητες είτε για τεχνολογία. Παρά τη διάχυτη αντίληψη ότι οι πιο ηλικιωμένοι δυσκολεύονται με την τεχνολογία, πολλοί χρησιμοποιούν καθημερινά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, smartphones και νέες εφαρμογές χωρίς πρόβλημα. Συχνά, η φράση «είναι πολύ περίπλοκο για μένα» κρύβει απλώς έλλειψη εξοικείωσης και όχι ηλικιακό περιορισμό.
«Από δω και πέρα αρχίζει η κατηφόρα»
Η ιδέα της αναπόφευκτης παρακμής δεν επιβεβαιώνεται από τα δεδομένα. Σε μακροχρόνιες έρευνες των επιστημόνων, σημαντικός αριθμός ηλικιωμένων παρουσίασε βελτίωση είτε στη γνωστική λειτουργία είτε στη φυσική κατάσταση με το πέρασμα του χρόνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι η γήρανση δεν συνοδεύεται από δυσκολίες. Σημαίνει όμως ότι δεν υπάρχει μία μόνο πορεία για όλους. Η εξέλιξη της ζωής παραμένει ανοιχτή και πολυπαραγοντική.
«Κρατιέσαι καλά για την ηλικία σου»
Ακόμη κι αν ακούγεται ως φιλοφρόνηση, η φράση αυτή υπονοεί ότι η ηλικία συνδέεται κανονικά με κάτι αρνητικό και πως κάποιος αποτελεί εξαίρεση. Το ίδιο συμβαίνει και με χαρακτηρισμούς όπως «νεανικός» ή «κοτσονάτος». Η σύνδεση της εμφάνισης με την αξία ενός ανθρώπου –και μάλιστα μέσα από το πρίσμα της ηλικίας– αναπαράγει στερεότυπα που δύσκολα αμφισβητούνται.
«Δεν είμαι γέρος, είμαι vintage»
Τέτοιου είδους ευφημισμοί δείχνουν πόσο δύσκολα αποδεχόμαστε τη λέξη «γέρος». Όσο η γήρανση αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει να κρύβεται πίσω από πιο «κομψές» εκφράσεις, το στίγμα παραμένει. Η ηλικία δεν χρειάζεται ωραιοποίηση ούτε αποστασιοποίηση. Είναι απλώς ένα στάδιο της ζωής.
«Δεν είναι κατάλληλο για την ηλικία σου»
Η ιδέα ότι υπάρχει «σωστός» τρόπος ντυσίματος, συμπεριφοράς ή ζωής για κάθε ηλικία αποτελεί μία από τις πιο επίμονες μορφές ηλικιακών στερεοτύπων. Δεν υπάρχει ηλικιακό όριο για ένα νέο επαγγελματικό ξεκίνημα, ένα τατουάζ ή μια διαφορετική αισθητική επιλογή. Το σημαντικό είναι οι αποφάσεις να προκύπτουν από προσωπική επιθυμία και όχι από κοινωνικές προσδοκίες για το τι «επιτρέπεται» σε κάθε ηλικία.
«Ακόμα δουλεύει;»
Ακόμη και η λέξη «ακόμα» κρύβει μια υπόθεση: ότι η εργασία ή η ενεργή ζωή δεν είναι φυσιολογικές σε μεγαλύτερες ηλικίες. Ωστόσο, όλο και περισσότεροι άνθρωποι συνεχίζουν να εργάζονται είτε από ανάγκη είτε από επιλογή. Το ίδιο ισχύει και για την ερώτηση «πότε θα βγεις στη σύνταξη;», η οποία προϋποθέτει ότι η αποχώρηση από την εργασία αποτελεί το αυτονόητο τελικό στάδιο της ενήλικης ζωής.
«Καλώς ήρθες στα χρόνια με πάνες και μασέλες»
Τα περισσότερα αστεία γύρω από τα γενέθλια και τη γήρανση βασίζονται στην παρακμή του σώματος και στην απώλεια δυνατοτήτων. Σπάνια βλέπουμε μηνύματα που να γιορτάζουν πραγματικά το πέρασμα του χρόνου χωρίς ειρωνεία ή χλευασμό.
«Αυτό θα πει να γερνάς καλά!»
Ο όρος «γερνάω καλά» ακούγεται θετικός, όμως δημιουργεί και μια προβληματική διάκριση: αν κάποιοι «πετυχαίνουν», τότε κάποιοι άλλοι αποτυγχάνουν. Το γεγονός ότι κάποιος συνεχίζει να ζει σημαίνει ότι γερνάει – και αυτό από μόνο του δεν μπορεί να θεωρείται αποτυχία. Επιπλέον, η αντίληψη ότι μόνο η διαρκής σωματική και πνευματική ευρωστία συνιστά «καλά γεράματα» αγνοεί μια βασική πραγματικότητα: οι περισσότεροι άνθρωποι θα έρθουν κάποια στιγμή αντιμέτωποι με περιορισμούς ή αναπηρίες. Η ζωή, όμως, δεν χάνει εξαιτίας αυτών την αξία ή το νόημά της.
