Η ντοπαμίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που παράγεται στον εγκέφαλό μας και διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ευχαρίστηση, την ανταμοιβή και την κινητοποίηση.
Σύμφωνα με την καθηγήτρια Ψυχιατρικής Anna Lembke, η οποία διευθύνει την Κλινική Διπλής Διάγνωσης Εθισμού του Stanford και έχει συγγράψει το βιβλίο Dopamine Nation, η ντοπαμίνη έχει καταστεί η «κοινή νομισματική μονάδα» των νευροεπιστημόνων για την κατανόηση των εξαρτήσεων.
Πώς προκαλείται «έλλειμμα ντοπαμίνης»
Σε έναν κόσμο γεμάτο υπερδιέγερση από μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπερεπεξεργασμένες τροφές και ψηφιακές απολαύσεις, ο εγκέφαλος κατακλύζεται από τεχνητές εξάρσεις ντοπαμίνης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη σταδιακή απορρύθμιση του συστήματος ανταμοιβής και την είσοδο σε μια κατάσταση «χρόνιου ελλείμματος ντοπαμίνης», εξηγεί η Lembke. Ουσιαστικά, χρειάζεται πλέον μεγαλύτερη δόση ερεθίσματος για να νιώσει κανείς ικανοποίηση — ή ακόμα και για να νιώσει απλώς φυσιολογικά.
Πώς καταλαβαίνουμε ότι κάτι είναι εθιστικό
Υπάρχουν τέσσερις ενδείξεις: ανεξέλεγκτη χρήση, καταναγκασμός, έντονη επιθυμία (craving) και συνέχιση της χρήσης παρά τις αρνητικές συνέπειες. Όταν κάτι προκαλεί υψηλή και ταχεία έκκριση ντοπαμίνης, όταν είναι εύκολα προσβάσιμο και χρησιμοποιείται με συχνότητα, τότε αυξάνεται δραματικά η πιθανότητα εθισμού — είτε πρόκειται για ουσίες, είτε για εφαρμογές ή τροφή.
Μπορεί να συμβεί σε όλους; «Είμαστε όλοι σε ένα φάσμα υπερκατανάλωσης», λέει η Lembke. «Δεν χρειάζεται να έχει κάποιος εξάρτηση από ουσίες για να βιώνει τα συμπτώματα: αϋπνία, ευερεθιστότητα, δυσφορία. Αρκεί η συνεχής έκθεση σε ψηφιακά ή άλλα ενισχυτικά ερεθίσματα».
Η Lembke προτείνει δοκιμαστική αποχή 30 ημερών από την προβληματική δραστηριότητα — όχι από όλες τις πηγές ευχαρίστησης. Αυτή η «νηστεία ντοπαμίνης» βοηθά στο να διαπιστώσει κανείς κατά πόσο έχει εξάρτηση και, κυρίως, να επιτρέψει στον εγκέφαλο να επανέλθει στην αρχική του ισορροπία. Τα πρώτα 10–14 ημέρες είναι δύσκολες, αλλά στη συνέχεια εμφανίζεται σημαντική βελτίωση.
Τι σημαίνει «αυτο-δέσμευση» (self-binding)
Για να αποφευχθεί η επιστροφή σε ανθυγιεινές συνήθειες, χρειάζεται συνειδητός σχεδιασμός:
– Φυσικά εμπόδια (π.χ. να μην υπάρχει το πρόβλημα στο σπίτι)
– Χρονικά όρια (π.χ. χρήση social media μόνο συγκεκριμένες ώρες)
– Κοινωνική επιρροή (π.χ. συναναστροφή με ανθρώπους που λειτουργούν με υγιή τρόπο)
«Δεν είναι να μην έχουμε καθόλου απόλαυση στη ζωή», λέει η Lembke. «Είναι να επαναφέρουμε την ισορροπία, ώστε και οι απλές χαρές να αποκτούν ξανά νόημα».
Με πληροφορίες από CNN
