Επιστήμονας που ασχολείται με το διάστημα, προσπαθώντας να απαντήσει- αρχικά στα παιδιά του- και στη συνέχεια στον κόσμο, εξηγεί στο The Conversation γιατί κάποια αστέρια φαίνονται πάντα στον ουρανό, ενώ άλλα μόνο συγκεκριμένες περιοχές.
Αναφέρει μεταξύ άλλων πως κάθε φορά που βγαίνει έξω με την οικογένειά μου, λέει στα παιδιά του να κοιτάζουν τον ουρανό. Η εξώπορτα του σπιτιού τους «βλέπει» νοτιοανατολικά και τα χειμωνιάτικα βράδια ο αστερισμός του Ωρίωνα δεσπόζει λίγο πάνω από τον ορίζοντα μόλις σκοτεινιάσει αρκετά για να φανούν τα αστέρια.
Ένα καλοκαιρινό βράδυ, ο γιος του μπήκε τρέχοντας μέσα και φώναξε: «Μπαμπά, ο Ωρίωνας δεν είναι εκεί!». Ήταν η κατάλληλη στιγμή για το πρώτο του πραγματικό μάθημα αστρονομίας, περιγράφει ο ίδιος στο περιοδικό. Βγήκαν έξω και ο πατέρας ζήτησε από τον γιο να εντοπίσει τη Μεγάλη Άρκτο, το εύκολα αναγνωρίσιμο μοτίβο αστεριών που αποτελεί μέρος του ομώνυμου αστερισμού. Του θύμισε ότι η Μεγάλη Άρκτος μπορεί να φανεί όλο τον χρόνο, ανεξαρτήτως εποχής.
Γιατί όμως ο Ωρίωνας δεν είναι πάντα ορατός στον νυχτερινό ουρανό, και σίγουρα όχι στο ίδιο σημείο κάθε μήνα, ενώ η Μεγάλη Άρκτος είναι σχεδόν πάντα εκεί; Η απάντηση σχετίζεται με ορισμένες βασικές έννοιες, όπως το πώς οι αστρονόμοι μετρούν τη διάρκεια της ημέρας, την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο και τον τρόπο με τον οποίο τα αστέρια ανατέλλουν και δύουν κάθε βράδυ.
Why are some stars always visible while others come and go with the seasons? https://t.co/CFOHG2AAqb
— The Conversation U.S. (@ConversationUS) March 16, 2026
Ο αστρικός χρόνος
Ο ειδικός αναφέρει, επίσης, πως εάν κοιτάξει κανείς προς τα ανατολικά την ίδια ώρα για δύο συνεχόμενα βράδια, τα αστέρια φαίνεται να βρίσκονται στο ίδιο σημείο. Στην πραγματικότητα όμως δεν είναι, και αυτή η μετακίνηση γίνεται εμφανής αν συνεχίσει την παρατήρηση για μία εβδομάδα ή περισσότερο.
Ο συνδυασμός της καθημερινής περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της και της ετήσιας περιφοράς της γύρω από τον Ήλιο κάνει τα αστέρια να φαίνονται σαν να κινούνται στον ουρανό. Η Γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, από τον Νότιο Πόλο, μέσω του κέντρου της, έως τον Βόρειο Πόλο, μία φορά την ημέρα.
Οι αστρονόμοι, την ίδια ώρα, μετρούν αυτή τη διάρκεια με δύο τρόπους, με την ηλιακή ημέρα, που διαρκεί 24 ώρες και βασίζεται στη θέση του Ήλιου (από μεσημέρι σε μεσημέρι) και την αστρική ημέρα, που μετριέται σε σχέση με τα μακρινά αστέρια και διαρκεί 23 ώρες και 56 λεπτά.
Ο αστερισμός του Ωρίωνα, όπως και κάθε αστέρι, εμφανίζεται στο ίδιο σημείο κάθε 23 ώρες και 56 λεπτά. Εξαιτίας αυτής της μικρής διαφοράς, τα αστέρια φαίνεται να ανατέλλουν περίπου τέσσερα λεπτά νωρίτερα κάθε μέρα. Μέσα σε έναν μήνα, ένα αστέρι που βρισκόταν χαμηλά στον ορίζοντα στις 22:00, θα έχει ανέβει πολύ ψηλότερα, καθώς θα ανατέλλει περίπου δύο ώρες νωρίτερα.
Γι’ αυτό ο Ωρίωνας, που βρίσκεται κοντά στον ορίζοντα το ηλιοβασίλεμα στα τέλη Δεκεμβρίου, εμφανίζεται σχεδόν πάνω από το κεφάλι μας τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο.
Αντίθετα, η Μεγάλη Άρκτος είναι ορατή όλο τον χρόνο στο μεγαλύτερο μέρος του Βόρειου Ημισφαιρίου. Αυτό σχετίζεται με τον τρόπο που προβάλλεται η περιστροφή της Γης στον ουρανό.
“Dad, Orion’s not there!”
— The Conversation U.S. (@ConversationUS) March 6, 2026
A simple question from a kid turns into a lesson about why some constellations disappear for months while others (like the Big Dipper) never leave the night sky 💫 https://t.co/l2FAzsUuZM
Τα «αειφανή» αστέρια
Οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν ένα σύστημα αναφοράς που προβάλλει τον ισημερινό και τους πόλους της Γης σε μια νοητή σφαίρα που περιβάλλει τον ουρανό, τη λεγόμενη ουράνια σφαίρα. Ο Βόρειος Ουράνιος Πόλος βρίσκεται σήμερα πολύ κοντά στον Πολικό Αστέρα (Polaris). Τα αστέρια που βρίσκονται κοντά σε αυτόν δεν ανατέλλουν ούτε δύουν. Αντίθετα, φαίνεται να κινούνται κυκλικά γύρω του καθώς η Γη περιστρέφεται.
Αυτά τα αστέρια ονομάζονται «αειφανή» (circumpolar). Όσο πιο κοντά βρίσκεται κανείς στον Βόρειο Πόλο, τόσο περισσότερα τέτοια αστέρια μπορεί να δει. Στον ισημερινό, αντίθετα, δεν υπάρχουν, καθώς όλα τα αστέρια ανατέλλουν και δύουν.
Στο Νότιο Ημισφαίριο συμβαίνει κάτι αντίστοιχο, αλλά με τα αστέρια να περιστρέφονται γύρω από τον Νότιο Ουράνιο Πόλο.
Αξίζει να σημειωθεί πως πριν από χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι κατέγραψαν την πορεία του Ήλιου μέσα από τους αστερισμούς του ζωδιακού κύκλου, κάτι που οδήγησε στη δημιουργία της αστρολογίας. Τι σημαίνει όμως ότι ο Ήλιος βρίσκεται, για παράδειγμα, στον Τοξότη; Σημαίνει ότι για να δει κανείς τον Τοξότη, πρέπει να κοιτάξει προς τον Ήλιο, κάτι που γίνεται μόνο την ημέρα, όταν τα αστέρια δεν είναι ορατά.
Έξι μήνες αργότερα, ο Ήλιος βρίσκεται στον Δίδυμο και τότε ο Τοξότης εμφανίζεται στον νυχτερινό ουρανό. Αυτός ο κύκλος επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, καθώς η Γη περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο.
Ωστόσο, υπάρχει και μια πιο αργή αλλαγή, η λεγόμενη μετάπτωση του άξονα της Γης, συνεχίζει ο επιστήμονας στο περιοδικό. Λόγω της βαρυτικής επίδρασης του Ήλιου και, σε μικρότερο βαθμό, του Δία, ο άξονας της Γης «ταλαντεύεται» αργά, σαν σβούρα.
Εξαιτίας αυτού του φαινομένου, σε περίπου 1.000 χρόνια ο Πολικός Αστέρας δεν θα είναι πια το «βόρειο αστέρι». Σε περίπου 12.000 χρόνια, το λαμπρό αστέρι Βέγα θα βρίσκεται πιο κοντά στον Βόρειο Ουράνιο Πόλο.
Ένα ακόμη αποτέλεσμα είναι ότι οι αστερισμοί του ζωδιακού κύκλου δεν αντιστοιχούν πλέον στις παραδοσιακές ημερομηνίες τους. Για παράδειγμα, ο Ήλιος δεν βρίσκεται πλέον στον Τοξότη από τις 22 Νοεμβρίου έως τις 21 Δεκεμβρίου, αλλά περίπου από τις 18 Δεκεμβρίου έως τις 19 Ιανουαρίου. Στις αρχές Δεκεμβρίου περνά από τον Οφιούχο, έναν αστερισμό που δεν περιλαμβάνεται στα παραδοσιακά ζώδια.
Οι αλλαγές στον νυχτερινό ουρανό μπορεί να χρειάζονται εβδομάδες, μήνες ή ακόμη και χιλιάδες χρόνια για να γίνουν αντιληπτές. Αν όμως δεν έχετε τόση υπομονή, μπορείτε απλώς να ταξιδέψετε στο άλλο ημισφαίριο, εκεί ο Ωρίωνας εμφανίζεται «ανάποδα» και ο ουρανός κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, καταλήγει ο επιστήμονας.
Με πληροφορίες από The Conversation
