Ο φόβος που νιώθει κανείς όταν στέκεται στην άκρη ενός μπαλκονιού ή κοιτάζει προς τα κάτω από ένα μεγάλο ύψος δεν είναι τυχαίος, όπως εξηγεί ένας εξελικτικός βιολόγος.
Πρόκειται, μάλιστα, για μια βαθιά ριζωμένη αντίδραση, προϊόν εκατομμυρίων ετών εξέλιξης του ανθρώπου, που λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός επιβίωσης παρά ως ψυχολογική αδυναμία.
Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο Forbes από τον βιολόγο, Σκοτ Τράβερς, ο φόβος για τα ύψη ανήκει σε μια κατηγορία αντιδράσεων που οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν ως «εξελικτικά διατηρημένες». Δηλαδή, πρόκειται για μηχανισμούς που έχουν παραμείνει σχεδόν αμετάβλητοι σε πολλά είδη εδώ και δεκάδες εκατομμύρια χρόνια.
The fear that grips you at the edge of a balcony is older than language, older than memory. It’s millions of years of evolution compressed into a single glance downward. https://t.co/tHKcLDzW0M
— Arnaud Mercier - #Entrepreneur #Versailles (@arnaudmercier) May 4, 2026
Ύψη: Ένας φόβος που δεν μαθαίνεται
Όπως είπε ο εξελικτικός βιολόγος, ο φόβος για τα ύψη άρχισε να αποκωδικοποιείται ήδη από τη δεκαετία του 1960, όταν οι ψυχολόγοι Eleanor Gibson και Richard Walk σχεδίασαν το περίφημο πείραμα του «οπτικού γκρεμού» (visual cliff).
Σε αυτό, βρέφη ηλικίας 6 έως 14 μηνών τοποθετούνταν πάνω σε μια γυάλινη επιφάνεια που δημιουργούσε την ψευδαίσθηση κενού. Παρότι οι μητέρες τους τα καλούσαν να προχωρήσουν, τα περισσότερα αρνούνταν, αναγνωρίζοντας τον κίνδυνο.
Ακόμη πιο καθοριστικά ήταν τα δεδομένα από ζώα. Χαρακτηριστικά, νεοσσοί, κατσίκες, γάτες και αρουραίοι απέφευγαν συστηματικά το «βαθύ» σημείο, ακόμη και χωρίς προηγούμενη εμπειρία από ύψη. Η αποφυγή του φαίνεται, επομένως, να είναι εγγενής.
Then there are those that suffer from L'appel du vide (the call of the void) and make a living as a high diver.
— Marcus Lovett (@SelfEsteemist) May 5, 2026
Why Do We Fear Heights? An Evolutionary Biologist Explains The Hardwired Response via @forbes https://t.co/7E5drCwJGQ
Φόβος για τα ύψη: Από το τραύμα στην εξέλιξη
Για πολλά χρόνια, επικρατούσε η άποψη ότι οι φοβίες προκύπτουν από τραυματικές εμπειρίες. Ωστόσο, έρευνες τη δεκαετία του 1990 από τους Menzies and Clarke έδειξαν ότι πολλοί άνθρωποι με φόβο ύψους δεν θυμούνται κανένα σχετικό περιστατικό.
Αντίθετα, η θεωρία της «εξελικτικής προετοιμασίας» του Martin Seligman υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος είναι «ρυθμισμένος» να φοβάται συγκεκριμένα ερεθίσματα που αποτελούσαν απειλή για την επιβίωση, όπως τα ύψη. Όσοι πρόγονοι δίσταζαν μπροστά σε έναν γκρεμό είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν.
Όσον αφορά τους φόβους, η νευροεπιστήμη εντοπίζει αυτόν του ύψους στην αμυγδαλή και ειδικότερα στην περιοχή της βασολατερικής αμυγδαλής. Μελέτη στο Journal of Neuroscience (2021) έδειξε ότι συγκεκριμένοι νευρώνες ενεργοποιούνται αποκλειστικά όταν ένα ζώο βρίσκεται σε ύψος.
Ο μηχανισμός αυτός συνδέεται επίσης με τη σύγκρουση δύο αισθητηριακών συστημάτων, της όρασης (που εκτιμά την απόσταση και το βάθος) και του αιθουσαίου συστήματος στο εσωτερικό του αυτιού (που ρυθμίζει την ισορροπία).
Σε μεγάλα ύψη, τα οπτικά σημεία αναφοράς μειώνονται, ενώ το σύστημα ισορροπίας καταπονείται. Αυτή η «ασυμφωνία» δημιουργεί αίσθημα αστάθειας και φόβου, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.
Καταλήγοντας, ο βιολόγος σημειώνει πως ο φόβος για τα ύψη είναι φυσιολογικός. Η κλινική φοβία, γνωστή ως ακροφοβία, αφορά περίπου το 3% έως 6% του πληθυσμού και χαρακτηρίζεται από υπερβολική και δυσανάλογη αντίδραση που επηρεάζει την καθημερινότητα.
Η διαφορά δεν είναι η ύπαρξη φόβου, αλλά η έντασή του και η αδυναμία ελέγχου του. Παράγοντες όπως η γενετική προδιάθεση, η λειτουργία του συστήματος ισορροπίας και οι προσωπικές εμπειρίες φαίνεται να παίζουν ρόλο.
Με πληροφορίες από Forbes
