Πώς θα δημιουργηθεί μια νέα γενιά αναγνωστών στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης; Πώς μπορεί το βιβλίο να συνδεθεί με την απόλαυση και την ψυχαγωγία και πώς η πολιτική για το βιβλίο στη χώρα μας θα παρακολουθήσει τις νέες τάσεις που επιβάλλουν η τεχνολογία, τα social media και οι ψηφιακές πλατφόρμες; Και ποιο αναγνωστικό κοινό, εν τέλει, θα μπορέσει να υποστηρίξει τους πάνω από 11.000 νέους τίτλους της σταθερά εντυποκεντρικής ελληνικής βιβλιοπαραγωγής που εκδίδονται κάθε χρόνο;
Όλοι οι βιβλιοφιλικοί δρόμοι οδηγούσαν στη Θεσσαλονίκη το τετραήμερο από τις 7 έως τις 10 Μαΐου, στους χώρους του Διεθνούς Εκθεσιακού Κέντρου της HELEXPO, όπου πραγματοποιήθηκε η 22η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ). Για δεύτερη συνεχή χρονιά, η έκθεση διοργανώθηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ) που ιδρύθηκε το 2024, σε συνεργασία με τη ΔΕΘ-HELEXPO, τους Έλληνες εκδότες και τον δήμο Θεσσαλονίκης, με την υποστήριξη του υπουργείου Πολιτισμού και της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.
Κεντρική θεματική της φετινής διοργάνωσης ήταν η «Γενιά Αναγνωστών / Δημιουργοί Βιβλίων» (GeneReaders / BookGenerators), σε σύνδεση με το έτος Φιλαναγνωσίας 2026-2027 του ΕΛΙΒΙΠ, με βασικό στόχο την ενίσχυση της αναγνωστικής κουλτούρας. Με 500 εκδηλώσεις συνολικά, με τη συμμετοχή 318 εκθετών και περισσότερους από 30 προσκεκλημένους ξένους συγγραφείς, η έκθεση προσέλκυσε και φέτος το ενδιαφέρον πλήθους αναγνωστών, συγγραφέων, εκδοτών, μεταφραστών και επαγγελματιών του βιβλίου, με τον κόσμο να συρρέει, ιδιαίτερα το Σάββατο και την Κυριακή.
Στην 22η ΔΕΒΘ πραγματοποιήθηκαν 104 δράσεις που περιλάμβαναν εργαστήρια, παρουσιάσεις βιβλίων, παιχνίδια, θεατρικά και μουσικοκινητικά δρώμενα, καθώς και βιωματικές δράσεις.
Το παιδικό και εφηβικό πρόγραμμα υπήρξε ιδιαίτερα δυναμικό αυτήν τη χρονιά, με την παιδική-εφηβική γωνιά να αποτελεί το πιο ζωντανό σημείο της έκθεσης. Την επισκέφθηκαν περισσότεροι από 2.500 μαθητές, από 65 γενικά και ειδικά σχολεία κάθε βαθμίδας, σε οργανωμένες επισκέψεις. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν 104 δράσεις που περιλάμβαναν εργαστήρια, παρουσιάσεις βιβλίων, παιχνίδια, θεατρικά και μουσικοκινητικά δρώμενα, καθώς και βιωματικές δράσεις.
Η τιμώμενη χώρα για φέτος ήταν η Βουλγαρία, επιλογή που, όπως δήλωσε ο πρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ, Νίκος Μπακουνάκης, σε συνάντησή του με τους δημοσιογράφους, δεν ήταν τυχαία. Όπως σημείωσε: «Θέλαμε μια γειτονική χώρα. Η Βουλγαρία αποτελεί ένα παράδειγμα εθνικής λογοτεχνίας που έχει μια εξωστρέφεια και συγγραφείς διεθνώς αναγνωρισμένους. Πρόκειται για μια δυναμική λογοτεχνική αγορά».
Ένα ακόμα σημείο που τόνισε ο κ. Μπακουνάκης ήταν ότι βασική επιδίωξη της φετινής διοργάνωσης ήταν η περαιτέρω ανάδειξη του υβριδικού χαρακτήρα της –εμπορικού, επαγγελματικού και πολιτιστικού–, ενώ υπογράμμισε πως υπάρχει μια στροφή στο υβριδικό μοντέλο, που αποτελεί ευρύτερη διεθνή τάση, όπως είναι εμφανές και από μεγάλες εκθέσεις του εξωτερικού, όπως αυτή της Φρανκφούρτης.
Σε οργανωτικό επίπεδο, η έκθεση σε γενικές γραμμές διεξήχθη χωρίς τα οργανωτικά προβλήματα προηγούμενων ετών και όλα δείχνουν πως το ΕΛΙΒΙΠ κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο, και φέτος παρατηρήθηκε η υπερπληθώρα εκδηλώσεων και η ταυτόχρονη διεξαγωγή τους, αλλά το πιεσμένο χρονοδιάγραμμα των τεσσάρων ημερών δεν αφήνει πολλά περιθώρια ευελιξίας, ενώ και η χρονική επέκταση της έκθεσης δεν είναι δυνατή.
Χωροταξικά, καταγράφηκε σαφής βελτίωση, με τον ανασχεδιασμό όλων των περιπτέρων, ενώ εξέλιπαν οι κλειστοφοβικές αίθουσες-κουτιά άλλων ετών. Επιπλέον, η αλλαγή του χρώματος της μοκέτας από κόκκινο σε γαλάζιο ήταν ευχάριστη για το μάτι του επισκέπτη. Το lounge για την ξεκούραση των επισκεπτών που δημιουργήθηκε στο περίπτερο 14 ήταν μια απαραίτητη προσθήκη, όμως ήταν αρκετά μικρό, με ελάχιστους καναπέδες, και θα έπρεπε να επεκταθεί. Για τον ίδιο λόγο, θα ήταν ίσως χρήσιμη και η δημιουργία ενός μεγαλύτερου και πιο λειτουργικού καφέ εντός του χώρου της έκθεσης, πέραν των υφιστάμενων κυλικείων.
Αυτό που για ακόμα μία χρονιά δεν επιλύθηκε και αποτελεί πάγιο παράπονο των επισκεπτών είναι η ακουστική των εκδηλώσεων, ιδίως στο περίπτερο 12. Οι ομιλίες συχνά αλληλεπικαλύπτονταν, με αποτέλεσμα να επικρατεί αδιανόητος θόρυβος και να δυσχεραίνεται η παρακολούθηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα παράπονα ήταν έντονα όχι μόνο από το κοινό αλλά και από τους ίδιους τους ομιλητές.
Για πρώτη φορά καλύφθηκε ένα βασικό έλλειμμα της έκθεσης, όσον αφορά τα ποσοτικά δεδομένα της, καθώς διατέθηκαν δελτία εισόδου στους επισκέπτες, ώστε να είναι δυνατή η καταμέτρηση του πραγματικού αριθμού τους.
Στο κομμάτι της επικοινωνίας, για πρώτη φορά οι οδηγοί ταξί ήταν ενημερωμένοι για την έκθεση που πραγματοποιούνταν στην πόλη τους. Σε συνεργασία με την Taxiway, 800 ταξί της Θεσσαλονίκης πρόβαλλαν στις οθόνες τους βίντεο της έκθεσης, ενώ διαφημιστικά banners τοποθετήθηκαν στο δημαρχείο, στο ΚΘΒΕ και στην πλατεία Αριστοτέλους. Παράλληλα, ένα ενημερωτικό περίπτερο υποδεχόταν τους επισκέπτες στο αεροδρόμιο «Μακεδονία».
Στα θετικά αξιολογείται και η σταθερή πλέον ιστοσελίδα της ΔΕΒΘ που παραμένει ενεργή σε όλη τη διάρκεια του έτους και δεν «εξαφανίζεται», όπως συνέβαινε άλλες χρονιές, καθώς και η ολοένα πιο δυναμική παρουσία της ΔΕΒΘ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Μια σημαντική καινοτομία που εισήχθη φέτος στην ιστοσελίδα της διοργάνωσης είναι το TBF Connect, μια νέα ψηφιακή πλατφόρμα επαγγελματικής δικτύωσης, σχεδιασμένη αποκλειστικά για συγγραφείς, εκδότες και επαγγελματίες του χώρου, η οποία θα λειτουργεί ταυτόχρονα ως ένα είδος social media και θα παραμείνει ενεργή καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Το πιο ενδιαφέρον και ίσως και το πιο πετυχημένο τμήμα της φετινής έκθεσης ήταν αναμφίβολα το διευρυμένο Επαγγελματικό Πρόγραμμα, το οποίο διοργανώθηκε για τέταρτη χρονιά, συγκεντρώνοντας εκδότες, λογοτεχνικούς πράκτορες, μεταφραστές και επαγγελματίες του εκδοτικού χώρου απ’ όλον τον κόσμο. Περισσότερες από 200 αιτήσεις κατατέθηκαν για το πρόγραμμα fellowship και επιλέχθηκαν 20 συμμετέχοντες. Προσκλήθηκαν σημαντικές προσωπικότητες του εκδοτικού χώρου από το εξωτερικό, όπως η Jessica Sänger, διευθύντρια Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων στην Ένωση Γερμανών Εκδοτών και Βιβλιοπωλών και ο José Manuel Anta, διευθύνων σύμβουλος της Ισπανικής Ομοσπονδίας Εκδοτών Βιβλίου.
Πολλά καίρια ζητήματα τέθηκαν στις συζητήσεις του επαγγελματικού προγράμματος, όπως, για παράδειγμα, το πώς η τεχνητή νοημοσύνη έχει μεταβάλει το τοπίο της μετάφρασης, καθώς και της αγοράς και πώλησης δικαιωμάτων αλλά και τον εκδοτικό κλάδο. Επίσης, συζητήθηκε το «ισπανικό φαινόμενο» της εκτίναξης της ισπανικής εκδοτικής βιομηχανίας, ο ρόλος των λογοτεχνικών πρακτόρων, η θέση των μικρών γλωσσών στη μετάφραση, η πορεία της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό και το μεταφραστικό πρόγραμμα GreekLit. Επιπλέον, οι ομιλητές εστίασαν στην αξιοποίηση των social media ως εργαλείων προώθησης και ανάδειξης του βιβλίου, στην άνοδο του BookTok και τα σύγχρονα εκδοτικά trends αλλά και στο πώς η μουσική, ο αθλητισμός και το σινεμά μπορούν να οδηγήσουν τους νέους στο βιβλίο.
Η τεχνητή νοημοσύνη βρέθηκε στο επίκεντρο πολλών εκδηλώσεων και συζητήσεων και στο υπόλοιπο πρόγραμμα της έκθεσης, που απευθυνόταν στο ευρύ κοινό. Αναδείχθηκαν σημαντικά ζητήματα, όπως τα νομικά και ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν από τη χρήση της, καθώς και οι συνέπειες που προκύπτουν για τα πνευματικά δικαιώματα. Εκφράστηκε έντονη ανησυχία για τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα που υποκλέπτουν την ανθρώπινη γνώση, χωρίς να αναφέρουν πηγές ή ονόματα, καθώς και για τον κίνδυνο ομογενοποίησης της γραφής και την πιθανή σταδιακή υποβάθμιση της ποιότητας του λόγου.
Στο ραγδαία μεταβαλλόμενο τοπίο που διαμορφώνεται, η ΔΕΒΘ οφείλει να αφουγκραστεί τις αλλαγές και τον τρόπο που η ψηφιακή εποχή έχει επιδράσει στο βιβλίο, έστω και αν η έντυπη μορφή του εξακολουθεί να αντιστέκεται σθεναρά. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται, αν και πιλοτικό ακόμα, το ελπιδοφόρο πρόγραμμα Phygital Readers, του οποίου μια πρώτη εφαρμογή έγινε στο πλαίσιο της ΔΕΒΘ. Στόχος της πλατφόρμας είναι η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης και άλλων ψηφιακών εργαλείων για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας, συνδυάζοντας τον αναλογικό κόσμο με τον ψηφιακό. Όπως δήλωσε κατά την παρουσίαση του προγράμματος ο Παναγιώτης Κάπος, δρ Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού και αντιπρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ: «Χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τα παιδιά και να κάνουμε πράγματα που έχουν νόημα γι’ αυτά. Αυτά είναι ο καθρέφτης του νέου κόσμου κι εμείς ερχόμαστε από άλλον, αναλογικό κόσμο. Ταυτόχρονα όλοι μας ζούμε σε μια “phygital” (physical & digital) εποχή». Ευελπιστούμε στην ακόμα μεγαλύτερη εξέλιξη του προγράμματος αλλά και στην ανάπτυξη αντίστοιχων δράσεων στο μέλλον.
Όπως επισημάνθηκε και από αρκετούς ομιλητές στα πάνελ της έκθεσης, η Gen Z διαβάζει και μάλιστα διαβάζει και κλασικά βιβλία ή ανακαλύπτει εξαντλημένους τίτλους, πέρα από τα παραδοσιακά κανάλια ενημέρωσης και τις στρατηγικές μάρκετινγκ των εκδοτών. Ωστόσο, αυτή η διάσταση δεν αποτυπώθηκε συνολικά από την έκθεση στον βαθμό που θα αναμέναμε. Είδη όπως το δημοφιλές romantasy, το neo-gothic, το neo-pulp και το graphic novel είχαν περιορισμένη ή και καθόλου παρουσία. Ναι μεν, στο πλαίσιο της πολιτικής φιλαναγνωσίας, δόθηκε έμφαση στο παιδικό και εφηβικό βιβλίο, ωστόσο οι Gen Zers πιθανόν θα έβρισκαν «μπουμερίστικες» κάποιες από τις εκδηλώσεις που θεωρητικά τους αφορούσαν. Σε ένα πολιτιστικό γεγονός που απευθυνόταν στους νέους και στόχευε στην προσέλκυσή τους, οι ίδιοι οι νέοι είχαν περιορισμένη παρουσία στα πάνελ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συζήτηση του επαγγελματικού προγράμματος για το BookTok, με κεντρικό ερώτημα «αν η κοινότητα του Booktok μπορεί να δημιουργήσει ένα πιστό αναγνωστικό κοινό», από όπου οι ίδιοι οι Έλληνες BookTokers απουσίαζαν. Αντ’ αυτών, ακούσαμε εκπροσώπους εκδοτικών οίκων να περιγράφουν πώς προωθούν οι ίδιοι τα βιβλία τους μέσω του TikTok. Για όλες αυτές τις νέες τάσεις που έλειψαν από τη ΔΕΒΘ, αναμένουμε την πρώτη Διεθνή Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου που οργανώνεται από το ΕΛΙΒΙΠ και θα πραγματοποιηθεί στην Πάτρα τον προσεχή Νοέμβριο. Όπως μας ενημέρωσε ο κ. Μπακουνάκης, η έκθεση αυτή θα δίνει έμφαση στις νέες μορφές ανάγνωσης, στις ψηφιακές κοινότητες και στη σχέση των νέων με το βιβλίο.
Ο Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Έργων Λόγου (ΟΣΔΕΛ) παρουσίασε και φέτος τα επικαιροποιημένα στοιχεία της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής για το έτος 2025 που αντλήθηκαν από τη βιβλιογραφική βάση Bookpoint.gr. Πάνω από 11.000 νέοι τίτλοι κυκλοφόρησαν το 2025, με το έντυπο βιβλίο να διατηρεί την πρωτοκαθεδρία και τη λογοτεχνία να βρίσκεται στην πρώτη θέση, με περισσότερους από 4.000 νέους τίτλους, ενώ το παιδικό παρουσιάζει σταθερή άνοδο και φτάνει στο 24% της συνολικής παραγωγής. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθούμε να μην έχουμε στοιχεία για το πόσα βιβλία πωλούνται στην Ελλάδα, ένα σοβαρό έλλειμμα καταγραφής της αγοράς βιβλίου.
Υπήρχαν, όπως κάθε χρονιά, οι παρουσιάσεις που προσέλκυσαν πολυπληθές κοινό, όπως εκείνη του αυτοβιογραφικού βιβλίου «Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα», του εκλιπόντος Διονύση Σαββόπουλου, η εκδήλωση του Θεσσαλονικιού Θανάση Τριαρίδη, με τίτλο «Γράφοντας για τους δολοφονημένους μετανάστες του παρόντος» και η παρουσίαση του βιβλίου «Χάλκινα κατώφλια» του επίσης Θεσσαλονικιού Ισίδωρου Ζουργού. Μεγάλο ενδιαφέρον και έντονο προβληματισμό προκάλεσαν συζητήσεις όπως αυτή για την έμφυλη και συμπεριληπτική γλώσσα, με καλεσμένο, μεταξύ άλλων, τον Νίκο Σαραντάκο, και η συζήτηση που οργάνωσε ο ΟΣΔΕΛ για την ανθρώπινη δημιουργία και την τεχνητή νοημοσύνη. Κατάμεστη ήταν και η αίθουσα για τη συζήτηση με θέμα «Μπορούμε να ξεχωρίσουμε το έργο από τον συγγραφέα του;», που διοργάνωσε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. Είδαμε ουρές και συνωστισμό για την υπογραφή βιβλίων από την Αγγελική Νικολούλη, ενώ για ακόμα μία χρονιά στις παρουσιάσεις εκκλησιαστικών βιβλίων δεν έπεφτε καρφίτσα.
Αν εξαιρέσουμε το εξαιρετικό επαγγελματικό πρόγραμμα, που ήδη αναφέραμε, με τις σημαντικές παρουσίες από το εξωτερικό, η διεθνής διάσταση της έκθεσης εμφανίστηκε μάλλον αναιμική συγκριτικά με το παρελθόν. Παρότι προσκλήθηκαν πάνω από 30 ξένοι συγγραφείς, φέτος έλειπαν τα μεγάλα ονόματα και οι «σταρ» συγγραφείς προηγούμενων διοργανώσεων. Εξαίρεση αποτέλεσε η γνωστή στο ελληνικό κοινό Βουλγάρα συγγραφέας Ρενέ Καραμπάς, υποψήφια για το βραβείο International Booker 2026, η οποία παρουσίασε το βιβλίο της «Γράμματα του Ομάρ στη μελλοντική του σύζυγο».
Αν και το πρόγραμμα των παράλληλων εκδηλώσεων, σε συνεργασία με φορείς όπως το MOMus, η Δημοτική Βιβλιοθήκη, η ΕΡΤ, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και το ΚΘΒΕ, ήταν πλούσιο, αυτές δεν είχαν πάντα την αναμενόμενη προσέλευση. Και παρά τη σοβαρή δουλειά που έγινε στο θέμα της επικοινωνίας, εξακολουθεί να είναι ζητούμενο το πώς η έκθεση βιβλίου θα φτάσει να είναι μια γιορτή για όλη την πόλη και πώς θα φτάσει να αφορά τους Θεσσαλονικείς και πέρα από το εμπορικό της κομμάτι.
Μια πολύ ενδιαφέρουσα παράλληλη δράση σε συνεργασία με την ΕΡΤ –αυτή η συνεργασία με το ΕΛΙΒΙΠ θα συνεχιστεί– ήταν η προβολή σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο αρχειακών εκπομπών και αφιερωμάτων σε συγγραφείς από το 1978 έως σήμερα, όπως το «Παρασκήνιο» και το «Μονόγραμμα». Η ΕΡΤ διαθέτει έναν πολύτιμο αρχειακό θησαυρό που μπορεί να αξιοποιηθεί με πολλούς τρόπους. Ωστόσο, η συγκεκριμένη δράση θα μπορούσε να είχε αναδειχθεί πολύ περισσότερο. Ο χώρος προβολών ήταν ουσιαστικά «κρυμμένος» στο περίπτερο 12, χωρίς επαρκή εξωτερική σήμανση και ενημέρωση, ενώ ακόμη και οι εθελοντές στο infopoint ακριβώς έξω από την αίθουσα δεν γνώριζαν, έπειτα από σχετική ερώτησή μου, πού ακριβώς πραγματοποιούνταν η προβολή.
Κλείνοντας, θα σταθώ σε μία από τις πιο αξιόλογες συζητήσεις της έκθεσης, που αφορούσε την καμπάνια «Διαβάζω», μια εκδοτική πρωτοβουλία για τον εμπλουτισμό των δανειστικών βιβλιοθηκών, την οποία ξεκίνησαν οι εκδόσεις Νεφέλη και βρήκε ανταπόκριση και από άλλους εκδότες. Αν και επρόκειτο για εκδήλωση «outsider», καθώς δεν είχε ιδιαίτερα μεγάλη προσέλευση συγκριτικά με άλλες, ήταν ίσως εκείνη στην οποία ακούστηκαν οι πιο ουσιαστικές απόψεις, όπως για τη διαχρονική υποτίμηση της πνευματικής εργασίας, την απουσία κεντρικής πολιτικής για το βιβλίο αλλά και την τεράστια σημασία των βιβλιοθηκών για τη διάδοσή του.
«Η φιλαναγνωσία δεν είναι μια σέξι λέξη», δήλωσε εμφατικά ο Σταύρος Πετσόπουλος, ο επικεφαλής των εκδόσεων Άγρα, ασκώντας κριτική στον ίδιο τον όρο. (Τις επιφυλάξεις του για τον όρο, εξάλλου, δεν έκρυψε ούτε ο κ. Μπακουνάκης στη συνάντησή του με τους δημοσιογράφους). Ο κ. Πετσόπουλος δεν παραδέχτηκε παρά το προφανές: πως η φιλαναγνωσία παραπέμπει σε μια αρτηριοσκληρωτική και παρωχημένη άποψη για το βιβλίο, η οποία επικοινωνιακά δεν είναι καθόλου ελκυστική στους νέους. Πώς θα δημιουργηθούν νέες γενιές αναγνωστών αν το βιβλίο δεν συνδεθεί με την απόλαυση και την ψυχαγωγία; «Το βιβλίο παρουσιάζεται ως υποχρέωση και όχι ως απόλαυση και εδώ είναι το κλειδί», τόνισε στην ίδια συζήτηση η βιβλιοθηκονόμος Μαρινέλλα Αυγορίτου, που δημιούργησε την Πράσινη Οικολογική Σχολική Βιβλιοθήκη «Τάσος Μητσόπουλος» στην Κύπρο, δίνοντας ένα παράδειγμα για το πώς οι βιβλιοθήκες μπορούν να προσελκύσουν τους μαθητές. Οι βιβλιοθήκες αποτελούν ένα κομβικό σημείο για την ενίσχυση της ανάγνωσης και ελπίζουμε στο μέλλον να βρεθούν ακόμα περισσότερο στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου και στις δράσεις σχετικά με το βιβλίο.
Συμπερασματικά, η φετινή ΔΕΒΘ ήταν ουσιαστικά η πρώτη ολοκληρωμένη χρόνια οργάνωσης του ΕΛΙΒΙΠ, μετά από μια μεταβατική περίοδο, και οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως το νεοσύστατο ίδρυμα χρειάζεται ακόμα πίστωση χρόνου. Οι βελτιώσεις είναι σαφείς στα περισσότερα τμήματα της ΔΕΒΘ, γεγονός πολύ ενθαρρυντικό. Αν θα μπορούσαμε να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα, είναι πως η ΔΕΒΘ έχει πλέον εισέλθει σε τροχιά προσαρμογής στις ραγδαίες αλλαγές και μεγαλύτερης εξωστρέφειας, προχωρώντας σε απαραίτητες καινοτομίες και λειτουργώντας ταυτόχρονα ως πεδίο ζύμωσης απόψεων, κάτι που φέτος το απέδειξε περισσότερο από ποτέ. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθούν να υπάρχουν αδυναμίες. Το «Διεθνής» στον τίτλο της έκθεσης ακόμα μοιάζει να είναι υπό διαπραγμάτευση, με την ενίσχυση του διεθνούς της χαρακτήρα να παραμένει βασική πρόκληση. Τέλος, η «απόλαυση της ανάγνωσης» για τους GeneReaders του μέλλοντος, εκτός από ευχολόγιο, πρέπει να μετατραπεί σε στοχευμένη δράση και κοινό κτήμα.
