Ο ΦΡΑΝΣΙΣ ΦΟΥΚΟΥΓΙΑΜΑ με το διάσημο δοκίμιο «Το τέλος της ιστορίας;» (1989) και το βιβλίο «Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος» (1992) υπήρξε ο υπερστάρ διανοούμενος της πρώτης μεταψυχροπολεμικής περιόδου – ο δεύτερος, εξίσου διάσημος, ήταν ο Σάμιουελ Χάντιγκτον, χάρη στη θεωρία του για τη σύγκρουση των πολιτισμών. Οι απόψεις του υποβλήθηκαν σε σφοδρή κριτική, η οποία όμως δεν περιόρισε την ευρεία απήχησή τους.
Η γοητεία των ιδεών του είναι ευεξήγητη. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και των δορυφόρων της συμπαρέσυρε τον μεταπολεμικό διπολικό κόσμο, κατέστησε τις ΗΠΑ τη μοναδική υπερδύναμη και ενίσχυσε τη δυναμική της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα οδηγoύσε στην υιοθεσία του ευρώ. Ο θρίαμβος της Δύσης στον Ψυχρό Πόλεμο επιβεβαίωνε το σφρίγος των δυτικών αξιών της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου, της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων, της οικονομίας της αγοράς. Παντού έπνεε ένας αναζωογονητικός άνεμος ελευθερίας που έκανε να φαίνεται μονόδρομος η «καθολική επικράτηση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως τελικής μορφής της ανθρώπινης διακυβέρνησης» στις σύγχρονες κοινωνίες.
Το μόνο που δεν χρειαζόμαστε είναι ένα ριμέικ του τέλους της ιστορίας, αυτήν τη φορά με πρωταγωνιστή το κινεζικό μοντέλο.
Ο Φουκουγιάμα συνάρπασε, διότι αφενός αποτύπωσε στα γραπτά του επακριβώς το zeitgeist, την πολιτική και ιδεολογική ευφορία που προκάλεσε η κατάρρευση αυταρχικών καθεστώτων, και αφετέρου οργάνωσε θεωρητικά τη διάχυτη αίσθηση ότι οι μεγάλες ιδεολογικές διαμάχες του παρελθόντος ήταν παρωχημένες. Η ανθρωπότητα έχει φτάσει στο «τέλος της ιστορίας», και στο μέλλον δεν θα υπάρχουν, ισχυρίστηκε επικαλούμενος τον φιλόσοφο Αλεξάντρ Κοζέβ, «αγώνες ή συγκρούσεις για “μεγάλα” ζητήματα και, επομένως, δεν θα υπάρχει ανάγκη για στρατηγούς ή πολιτικούς· αυτό που θα παραμείνει θα είναι κυρίως η οικονομική δραστηριότητα». Η παλαιόθεν οικεία χεγκελιανή-μαρξιστική τελεολογία βγήκε από την πόρτα και μπήκε αναπροσαρμοσμένη και φρεσκαρισμένη από το παράθυρο – διόλου μυστήριο το γεγονός ότι πολλοί λάτρεις της παλιάς τελεολογίας ενστερνίστηκαν αστραπιαία τη νέα.
Ύστερα από δέκα χρόνια, λίγο μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο Φουκουγιάμα παρέμενε πεπεισμένος ότι «η νεωτερικότητα είναι ένα πολύ ισχυρό εμπορικό τρένο που δεν θα εκτροχιαστεί από τα πρόσφατα γεγονότα, όσο οδυνηρά και πρωτόγνωρα κι αν είναι. Η δημοκρατία και οι ελεύθερες αγορές θα συνεχίσουν να επεκτείνονται με την πάροδο του χρόνου ως οι κυρίαρχες οργανωτικές αρχές για μεγάλο μέρος του κόσμου».
Σήμερα, οι βεβαιότητες και η θεωρία του έχουν εξαχνωθεί. Σε πρόσφατη συνέντευξή του (Sam Harris, Podcast, 16/4/2024), δήλωσε ότι δεν είναι καθόλου σίγουρος για τη μακροπρόθεσμη κυριαρχία της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η Κίνα, λέει, έχει αναπτύξει ένα εντυπωσιακό –αν και αυταρχικό– σύστημα οιονεί αγοράς που αποδείχθηκε πολύ ικανό για τεχνολογικές καινοτομίες. Ενώ επί δεκαετίες οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσαν το υπόδειγμα για όσους προσπαθούσαν να ξεφύγουν από την κακοδιακυβέρνηση, στις μέρες μας η Κίνα θα μπορούσε να αποτελέσει μια εναλλακτική λύση αν η ανάπτυξή της συνεχιστεί: «Εάν η Κίνα διατηρήσει την τρέχουσα δυναμική της, το μοντέλο της θα μπορούσε να προσφέρει πολύτιμα μαθήματα». Προσθέτει μάλιστα ότι υπέρ της λειτουργεί και ο φόβος της «κακιστοκρατίας» που πλανάται πάνω από την τραμπική Αμερική.
Είναι κουταμάρα να χλευάσουμε τον συντηρητικό καθηγητή τού Στάνφορντ για την κωλοτούμπα του. Ευτυχώς, οι άνθρωποι αλλάζουν απόψεις. «Όταν αλλάζουν τα γεγονότα, αλλάζω γνώμη. Εσείς τι κάνετε, κύριε;», απάντησε ο Τζον Μέιναρντ Κέινς σε κάποιον που τον κατηγόρησε ότι άλλαξε τις απόψεις του. Εν πάση περιπτώσει, είναι ενδιαφέρον για τις τρέχουσες συζητήσεις το ότι αποδίδει τον δυναμισμό, και άρα την ελκυστικότητα, του κινεζικού μοντέλου στην ικανότητα παραγωγής τεχνολογικών καινοτομιών, αμφισβητώντας ευθέως το αμερικανικό οιονεί μονοπώλιο στην έρευνα και ανάπτυξη και απορρίπτοντας εμμέσως τις παιδαριώδεις ανοησίες και την απύλωτη αλαζονεία του αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς που χαρακτήρισε τους Κινέζους «χωρικούς».
Ωστόσο, δεν θα έβλαπτε ένας κάποιος αυτοπεριορισμός στις φιλοδοξίες μας να αποκωδικοποιήσουμε την πολυπλοκότητα των σύγχρονων κοινωνιών και των γεωπολιτικών αλληλεξαρτήσεών τους. Η μανία εκπόνησης ιδεοσυστημάτων που εξηγούν «οριστικά» τη δυναμική της ανθρώπινης ιστορίας οδήγησε για πολλοστή φορά σε αδιέξοδα και τραγωδίες. Το μόνο που δεν χρειαζόμαστε είναι ένα ριμέικ του τέλους της ιστορίας, αυτήν τη φορά με πρωταγωνιστή το κινεζικό μοντέλο.
