Fridrikh Ermler
Fragment of an Empire
Обломок империи, 1929
Miguel Pendás
San Francisco Silent Film Festival 2018
"Ο Φρίντριχ Έρμλερ (Fridrikh Ermler) ήταν ένας από τους σπουδαιότερους δημιουργούς στην ιστορία του σοβιετικού και του παγκόσμιου κινηματογράφου", γράφει ο μελετητής του κινηματογράφου Πίτερ Μπαγκρόφ. "Αυτό είχε αναγνωριστεί από σκηνοθέτες όπως ο Αϊζενστάιν, ο Τσάπλιν και ο Παμπστ... Το γιατί παραμένει άγνωστος στη Δύση αποτελεί μυστήριο". Στο βιβλίο της Movies for the Masses (Κινηματογράφος για τις Μάζες), που κυκλοφόρησε το 1992, η Ντενίζ Τζ. Γιανγκμπλάντ συμφωνεί: "Αν η επιρροή είναι το κριτήριο για τον καθορισμό της σημασίας ενός σκηνοθέτη, τότε ο Φρίντριχ Έρμλερ είναι ίσως ο πιο σημαντικός σκηνοθέτης στην ιστορία του σοβιετικού κινηματογράφου".
Το Fragment of an Empire, η τελευταία βωβή ταινία μεγάλου μήκους του Έρμλερ, την οποία η Γιανγκμπλάντ θεωρεί "την πιο σημαντική ταινία του σοβιετικού βωβού κινηματογράφου", είναι ελάχιστα γνωστή και δυστυχώς υποτιμημένη σήμερα. Ο Τζέι Λέιντα, κορυφαία αυθεντία του σοβιετικού κινηματογράφου, την αποκάλεσε "πρότυπο ρεαλισμού, παρουσιασμένη χωρίς καμία επιτήδευση, σχεδόν σαν ο Έρμλερ να αφηγούνταν μια παραβολή, αν και η τεχνική της θυμίζει τόσο τον Αϊζενστάιν όσο και τον Ντοβζένκο".
Η ιστορία αφορά έναν νεαρό άνδρα, τον Φιλιμόνοφ, ο οποίος επιστρατεύεται στον στρατό του τσάρου κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και παθαίνει πλήρη αμνησία λόγω μετατραυματικού σοκ. Αρχίζει να ανακτά τη μνήμη του λίγα χρόνια αργότερα και πασχίζει να καταλάβει τι έχει συμβεί, καθώς η χώρα του έχει μεταμορφωθεί ριζικά από την Μπολσεβίκικη Επανάσταση του Οκτωβρίου του 1917.
Ευγενική ψυχή, ο Φιλιμόνοφ μοιάζει αρχικά με απλοϊκό άνθρωπο. Η ταινία ξεκινά με μια ζοφερή σκηνή με σωρούς πτωμάτων σε έναν επαρχιακό σιδηροδρομικό σταθμό κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου μεταξύ του Κόκκινου Στρατού και των Λευκών, οι οποίοι προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν το παλαιό καθεστώς. Ο Φιλιμόνοφ, έχοντας πλήρη άγνοια για τις συνθήκες γύρω του, δείχνει καλοσύνη σε έναν αβοήθητο Κόκκινο στρατιώτη.
Ο κατά τα άλλα πράος Φιλιμόνοφ στοιχειώνεται από το πρόσωπο μιας γυναίκας, ένα παράσημο σε σχήμα σταυρού και άλλα πράγματα που βλέπει και του φαίνονται οικεία, χωρίς όμως να μπορεί να καταλάβει το γιατί. Όταν ο Εμφύλιος Πόλεμος τελειώνει, η περιέργειά του τον ωθεί να πραγματοποιήσει ένα ταξίδι στο Πέτρογκραντ (το οποίο έχει μετονομαστεί σε Λένινγκραντ), τη γενέτειρά του. Φτάνοντας εκεί, αναγνωρίζει την περίφημη Αψίδα της Νάρβα, αλλά μένει εμβρόντητος μπροστά σε ένα άγαλμα του Λένιν, στα νέα αβάν-γκαρντ κτίρια και στις γυναίκες που φορούν κοντές φούστες.
Ο Φιλιμόνοφ προσπαθεί να βρει δουλειά στον παλιό του εργασιακό χώρο, αλλά το παλιό αφεντικό δεν διευθύνει πλέον το εργοστάσιο. Αυτό διοικείται από μια εργοστασιακή επιτροπή και είναι πλέον μια εργατική κολεκτίβα. Σιγά-σιγά, καθώς ο Φιλιμόνοφ μαθαίνει ότι η κοινωνία διοικείται από τους εργάτες και τους αγρότες, αρχίζει να εκτιμά αυτό που έχει συμβεί. Γίνεται ένα αποδεκτό μέλος του εργατικού δυναμικού και σταδιακά συνειδητοποιεί τι σημαίνει το να έχουν την εξουσία οι εργάτες (όπως ο ίδιος) και οι αγρότες.
Αλλά ακόμη και όταν συμπληρώνει τα κομμάτια του παζλ που λείπουν, εξακολουθεί να λαχταρά να βρει τη σύζυγό του, τη Νατάσα. Συμπονετικοί συνάδελφοι κάνουν μια μικρή έρευνα, ανακαλύπτουν ποια είναι και τον στέλνουν στη διεύθυνσή της. Εκείνος απογοητεύεται όταν διαπιστώνει ότι εκείνη έχει πλέον ξαναπαντρευτεί. Ο νέος της σύζυγος είναι ένας υπεροπτικός κομματικός εγκάθετος, ο οποίος κάνει διαλέξεις στους εργάτες για τα δικαιώματα των γυναικών, αλλά αντιμετωπίζει τη δική του γυναίκα σαν κατώτερη υπηρέτρια. Ο νέος σύζυγος της Νατάσα είναι το αρχέτυπο του ανερχόμενου Σοβιετικού απαράτσικ, ο οποίος έχει πολλά βιβλία του Λένιν στο ράφι, αλλά δεν έχει τίποτα κοινό, πολιτικά ή ιδιοσυγκρασιακά, με τους αυθεντικούς Μπολσεβίκους επαναστάτες. Η Νατάσα, παρόλο που είναι θύμα των σεξιστικών συμπεριφορών του συζύγου της, είναι πολύ αδύναμη για να υπερασπιστεί τον εαυτό της και να τον εγκαταλείψει. Ο Φιλιμόνοφ βλέπει τους δυο τους ως "απομεινάρια" της παλιάς κοινωνίας.
Ο ίδιος ο Έρμλερ επιστρατεύτηκε στον στρατό το 1916, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, για να πολεμήσει υπέρ του τσάρου στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γεννημένος ως Βλαντίμιρ Μπρέσλαβ σε μια φτωχή εβραϊκή οικογένεια στη Λετονία, δεν είχε λάβει επίσημη εκπαίδευση. Ωστόσο, η ικανότητά του να μιλάει γερμανικά τον κατέστησε χρήσιμο ως κατάσκοπο για τον τσαρικό στρατό με το όνομα Φρίντριχ Έρμλερ. Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Έρμλερ προσχώρησε με ενθουσιασμό στους Μπολσεβίκους και τοποθετήθηκε στην Τσεκά, τη μυστική αστυνομία που δημιουργήθηκε για την καταπολέμηση της αντεπανάστασης. Σε όλη του τη ζωή, ο Έρμλερ ήταν γνωστός ως ένα άκρως πολιτικοποιημένο και αφοσιωμένο μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Όταν οι Λευκοί τελικά νικήθηκαν, ο Έρμλερ προσπάθησε να εκπληρώσει ένα νεανικό του όνειρο να γίνει ηθοποιός, αλλά σύντομα αποφάσισε ότι δεν είχε υποκριτικό ταλέντο και επέλεξε αντίθετα να γίνει σκηνοθέτης. Μετά από μια σύντομη θητεία στο Ινστιτούτο Κινηματογραφικών Τεχνών του Λένινγκραντ με τους παλαιάς κοπής δασκάλους και την αντίστοιχη ιδεολογία τους, ο Έρμλερ ίδρυσε μια νέα κινηματογραφική σχολή, το Πειραματικό Εργαστήριο Κινηματογράφου (KEM), με σκοπό να φέρει επανάσταση σε ολόκληρο το επάγγελμα. Εκεί, με τα συνθήματα του KEM "Όχι συναισθήματα!", "Όχι μεταμορφώσεις!", "Κάτω ο Στανισλάφσκι!", "Ζήτω ο Μέγιερχολντ!", άνοιξε τον δρόμο για αυτό που ο ίδιος πίστευε ότι ήταν μια "προλεταριακή" προσέγγιση του κινηματογράφου. "Ένας εργαζόμενος στον κινηματογράφο πρέπει να είναι σαν επιπλοποιός", διακήρυξε. Ο κινηματογράφος γι' αυτόν ήταν μια χειρωνακτική δουλειά και όχι μια τέχνη· το αντίθετο θα ήταν υπερβολικά υπεροπτικό. Έκανε ταινίες από τη σκοπιά ενός πολιτικού ακτιβιστή.
Με την τρίτη του ταινία, Η Κάτκα που πουλούσε μήλα (1926), η καριέρα του Έρμλερ άρχισε να απογειώνεται. Αυτή η ιστορία μιας νεαρής αγρότισσας, η οποία εγκαταλείπει το χωριό της για να εργαστεί στη μεγαλούπολη του Λένινγκραντ όπου μπλέκει με κακές παρέες, αποτέλεσε την πρώτη συνεργασία ανάμεσα στον Έρμλερ και τον ηθοποιό Φιόντορ Νικίτιν, ο οποίος υποδύεται τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Φιλιμόνοφ στο Fragment.
Ήταν με την ταινία Ο Παριζιάνος Τσαγκάρης του 1927 που ο Έρμλερ κατάφερε να βρει ένα αποτελεσματικό μέσο για την ιδέα του ότι οι ταινίες πρέπει να ασχολούνται με τα προβλήματα της σύγχρονης σοβιετικής κοινωνίας· ταινίες που δεν αποτελούσαν απλώς κενές δοξολογίες για καθετί σοβιετικό, αλλά αντίθετα διέθεταν τόσο Σοβιετικούς "κακούς" όσο και Σοβιετικούς ήρωες, ταινίες που αντιμετώπιζαν κατάματα τα σοβιετικά προβλήματα. Αυτό το κινηματογραφικό είδος έγινε γνωστό ως ταινίες της καθημερινής ζωής (bytovoi) και ο Παριζιάνος Τσαγκάρης ήταν η πρώτη του είδους. Η περίοδος των ταινιών bytovoi ή ταινιών slice of life, διήρκεσε μέχρι το 1934, παραμονές της Μεγάλης Εκκαθάρισης του Στάλιν, όταν πλέον έγινε επικίνδυνο να παρουσιάζει κανείς οποιουσδήποτε Σοβιετικούς ως "κακούς" ή "προβληματικούς". Αυτές οι κατηγορίες μπορούσαν να αλλάξουν από μέρα σε μέρα, και ένα μόνο λάθος βήμα μπορούσε να οδηγήσει στην ανακήρυξη κάποιου ως εχθρού του κράτους, με επακόλουθο την εξορία ή ακόμη και τον θάνατο.
Ο νεοφερμένος Έρμλερ έμαθε γρήγορα τη δουλειά του. Το έργο του αυτοδίδακτου νεαρού άνδρα έγινε σύντομα βαθύ, γεμάτο αποχρώσεις και πολυεπίπεδο. "Από ψυχολογική σκοπιά", έγραψε ο Βρετανός ντοκιμαντερίστας και ιστορικός του κινηματογράφου Πολ Ρόθα για το Fragment of an Empire το 1930, "η σκηνοθεσία του Έρμλερ ήταν εκπληκτική. Η υποσυνείδητη διαδικασία του μυαλού του ανθρώπου [του Φιλιμόνοφ], ιδιαίτερα κατά την επαναφορά της μνήμης του μέσα από έναν συνειρμό λανθανουσών ιδεών, αποδόθηκε με εξαιρετική δύναμη. Από τον θάνατο στο κενό, από το κενό στην αμηχανία, από την αμηχανία στην κατανόηση, οι μεταβαλλόμενες νοητικές καταστάσεις αποκαλύφθηκαν με διακριτικό τρόπο".
Ο συνεργάτης του Έρμλερ στο Fragment, φυσικά, ήταν ο ηθοποιός που υποδύθηκε τον Φιλιμόνοφ, ο Φιόντορ Νικίτιν. Η συνεργασία αυτών των δύο θα έπρεπε να είναι αδύνατη· ήταν σαν το λάδι με το νερό. Ο Νικίτιν προερχόταν από αριστοκρατικό υπόβαθρο, διέθετε εξαιρετική μόρφωση και ήταν δεδηλωμένος θαυμαστής της Μεθόδου του Στανισλάφσκι. Για να προετοιμαστεί για τον ρόλο του Φιλιμόνοφ, ο Νικίτιν μεταμφιέστηκε σε βοηθό γιατρού στην Ψυχιατρική Κλινική Φόρελ, όπου μελέτησε ασθενείς με αμνησία. Ο Έρμλερ πίστευε στην πιο εξωτερική προσέγγιση του Βσέβολοντ Μέγιερχολντ για την υποκριτική και απολάμβανε να προκαλεί τον πρωταγωνιστή του στα γυρίσματα. Ωστόσο, ανεξάρτητα από τα μέσα που χρησιμοποιούνταν, ο Έρμλερ έβλεπε ότι είχε στο πρόσωπο του Νικίτιν έναν σπουδαίο ερμηνευτή. Συνολικά, γύρισαν μαζί τέσσερις ταινίες. Μέχρι το τέλος των γυρισμάτων του Fragment, ωστόσο, οι δυο τους δεν μπορούσαν πλέον να ανεχτούν ο ένας τον άλλον και δεν συνεργάστηκαν ποτέ ξανά.
Παρόλα αυτά, στα απομνημονεύματά του που εκδόθηκαν το 1970, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του σκηνοθέτη, ο Νικίτιν μίλησε με θαυμασμό για τον άνθρωπο που τον είχε ταλαιπωρήσει τόσο πολύ. "Είμαι ευτυχής που για τρία χρόνια υπήρξα συμπολεμιστής του Φρίντριχ Έρμλερ", θυμάται. "Το ημιμαθές παιδί του φαρμακοποιού από το Ρέζεκνε, έπειτα στρατιώτης της Επανάστασης, ο δημιουργός των πιο ταλαντούχων κινηματογραφικών χρονικών του κόμματος, ένας σκηνοθέτης παγκόσμιας φήμης — σίγουρα ακούει κανείς σε αυτή την παραμυθένια βιογραφία τον ορμητικό άνεμο του Οκτώβρη".
