Ο William Blake δεν υπήρξε ποτέ ένας καλλιτέχνης που χώρεσε εύκολα στην πραγματικότητα. Έβλεπε αγγέλους στα δέντρα, πνεύματα στα παράθυρα, δαίμονες μέσα στα σώματα, ολόκληρες κοσμολογίες εκεί όπου οι άλλοι έβλεπαν απλώς θρησκεία, ποίηση ή ζωγραφική.
Τώρα, αυτός ο παράξενος, εκστατικός και βαθιά ανυπάκουος κόσμος παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ιρλανδία, στη National Gallery of Ireland στο Δουβλίνο.
Η έκθεση "William Blake: The Age of Romantic Fantasy", που διαρκεί από τις 16 Απριλίου έως τις 19 Ιουλίου 2026, οργανώνεται σε συνεργασία με την Tate και παρουσιάζει περισσότερα από 100 έργα. Στον πυρήνα της βρίσκονται έργα του Blake από τη συλλογή της Tate, πλαισιωμένα από καλλιτέχνες όπως ο Henry Fuseli, ο J.M.W. Turner, ο Francis Danby, ο George Romney, ο Samuel Palmer και ο James Barry.
Η έκθεση δεν παρουσιάζει τον Blake απλώς ως μεγάλο ποιητή ή εκκεντρικό οραματιστή. Τον τοποθετεί μέσα σε μια ολόκληρη εποχή όπου η φαντασία, το γοτθικό, το υπερφυσικό και ο τρόμος έγιναν τρόποι κατανόησης ενός κόσμου που άλλαζε βίαια. Οι πόλεμοι, η Αμερικανική Επανάσταση, η Γαλλική Επανάσταση, η φτώχεια, η αστική αναταραχή και η αίσθηση ότι η ιστορία είχε μπει σε μια σκοτεινή τροχιά διαπερνούν την έκθεση.
Ο Blake γεννήθηκε και έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή στο Λονδίνο, μια πόλη που στο έργο του γίνεται ταυτόχρονα κόλαση και παράδεισος. Στους δρόμους του έβλεπε διαφθορά, φτώχεια, κρατική καταστολή, φυλακές, παιδιά σε εκμετάλλευση και τα "σατανικά εργοστάσια" της βιομηχανικής εποχής. Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τη σύζυγό του, Catherine Blake, ζούσε "πάντα στον Παράδεισο". Αυτή η αντίφαση βρίσκεται παντού στο έργο του: η πιο σκοτεινή εικόνα μπορεί να λάμπει, και το πιο φωτεινό όραμα μπορεί να κρύβει τρόμο.
Δεν ήταν όμως μόνο μυστικιστής. Ήταν και ένας βαθιά πολιτικός καλλιτέχνης, σε μια εποχή όπου η πολιτική πίστη μπορούσε να γίνει επικίνδυνη. Στο Λονδίνο φορούσε κόκκινο σκούφο, δείχνοντας τη συμπάθειά του προς την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση. Νέος ακόμη, βρέθηκε σε ταραχές που οδήγησαν στην πυρπόληση των πυλών της φυλακής Newgate, ενώ το 1803 συνελήφθη για στάση, κατηγορούμενος ότι προσέβαλε τον βασιλιά και αποκάλεσε "σκλάβους" τους στρατιώτες του. Αθωώθηκε, αλλά η εμπειρία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την απέχθειά του για την κρατική εξουσία, την αυτοκρατορική βία και κάθε σύστημα που ζητούσε από τον άνθρωπο να υποταχθεί.
Η διαδρομή της έκθεσης χωρίζεται σε ενότητες όπως "Horror and Peril", "Fantastical Creatures", "Enchantments", "The Gothic", "Romanticising the Past" και "The Underworld". Δαίμονες, σκελετοί, νεράιδες, φαντάσματα, κατακλυσμοί, σατανικές μορφές και βιβλικές σκηνές γεμίζουν τους τοίχους, όχι ως διακοσμητική φαντασία, αλλά ως τρόποι να μιλήσει η τέχνη για τον φόβο, την πίστη, την εξουσία και την ανθρώπινη καταστροφή.
Ανάμεσα στα πιο χαρακτηριστικά έργα βρίσκεται το "The Ghost of a Flea", η μικρή αλλά σχεδόν υπνωτική μορφή ενός μυώδους, ανθρωπόμορφου πλάσματος που, σύμφωνα με την παράδοση, εμφανίστηκε στον Blake σε όραμα. Είναι έργο ελάχιστων διαστάσεων, αλλά τεράστιας έντασης: γκροτέσκο, αστείο, τρομακτικό, σχεδόν αδύνατο να το ξεχάσεις. Σαν όλο το παράλογο της ανθρώπινης φύσης να έχει συμπυκνωθεί σε ένα μικρό, αιμοβόρο πλάσμα που μοιάζει ταυτόχρονα γελοίο και αποκαλυπτικό.
Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης έργα όπως το "The House of Death", το "The Body of Abel Found by Adam and Eve", το "Satan Smiting Job with Boils" και το "Oberon, Titania and Puck with Fairies Dancing". Ο Blake δεν εικονογραφεί απλώς τη Βίβλο, τον Milton ή τον Shakespeare. Τους ξαναγράφει μέσα από τη δική του προσωπική μυθολογία, σαν να μην τον ενδιαφέρει να υπηρετήσει τα κείμενα, αλλά να τα ανάψει από μέσα.
Στο "The House of Death", η ανθρώπινη μοίρα γίνεται σχεδόν αρχιτεκτονική του τρόμου. Στο "The Body of Abel Found by Adam and Eve", η πρώτη οικογενειακή τραγωδία της Βίβλου δεν είναι απλώς θρησκευτικό επεισόδιο, αλλά μια εικόνα ενοχής, σπαραγμού και σωματικής κατάρρευσης. Στο "Oberon, Titania and Puck with Fairies Dancing", αντίθετα, η φαντασία φωτίζεται αλλιώς: οι νεράιδες δεν είναι μόνο απειλητικές, αλλά αιθέριες, σχεδόν χορευτικές, σαν να υπάρχει και μια τρυφερή πλευρά μέσα στον ίδιο μηχανισμό του οράματος.
Σημαντική θέση έχει και το "The Deluge" του Francis Danby, μια τεράστια εικόνα βιβλικού κατακλυσμού, όπου τα σώματα προσπαθούν απελπισμένα να σωθούν ενώ ένα σκοτεινό κύμα καταπίνει τον κόσμο. Δίπλα του, έργα του Turner και του Fuseli δείχνουν πόσο βαθιά ο ρομαντισμός εκείνης της περιόδου γοητεύτηκε από το ανοίκειο, το τρομακτικό και το υπερφυσικό. Η φαντασία εδώ δεν είναι απόδραση. Είναι ένας τρόπος να κοιτάξεις το χάος χωρίς να προσποιείσαι ότι είναι τακτοποιημένο.
Το ενδιαφέρον της έκθεσης γίνεται ακόμη μεγαλύτερο επειδή παρουσιάζεται στο Δουβλίνο. Ο Blake δεν επισκέφθηκε ποτέ την Ιρλανδία, όμως η ιρλανδική λογοτεχνική και καλλιτεχνική φαντασία τον διεκδίκησε έντονα. Ο W.B. Yeats ασχολήθηκε βαθιά με το έργο του, ενώ ο Francis Bacon είχε στην κατοχή του το γύψινο εκμαγείο του κεφαλιού του Blake, φτιαγμένο αρχικά από τον James Deville το 1823 και ανακατασκευασμένο το 1953. Το εκμαγείο αυτό παρουσιάζεται στην έκθεση, σαν ένα σχεδόν νεκρικό αλλά παράξενα ζωντανό ίχνος του προσώπου του.
Η παρουσία του Bacon ανοίγει μια δεύτερη, υπόγεια συνομιλία. Ο Blake, ο καλλιτέχνης των οραμάτων, περνά μέσα από το βλέμμα ενός άλλου μεγάλου ζωγράφου του ανθρώπινου τρόμου. Ο Bacon, γεννημένος στο Δουβλίνο, είδε στο κεφάλι του Blake κάτι που δεν ήταν απλώς πορτρέτο ή μνημείο. Είδε μια ωμή παρουσία, ένα "brute fact", ένα πρόσωπο που μοιάζει να επιμένει ακόμη και όταν έχει ήδη περάσει στην ιστορία.
Αυτή η ιρλανδική διαδρομή δεν είναι απλώς υποσημείωση. Δείχνει ότι ο Blake υπήρξε πάντα κάτι περισσότερο από ένα κεφάλαιο της βρετανικής τέχνης. Ήταν ένας καλλιτέχνης που μιλούσε σε όσους αναζητούσαν άλλη σχέση με την πίστη, την εξουσία, το σώμα και την ελευθερία. Γι' αυτό και το έργο του αργότερα θα ακουμπούσε, με διαφορετικούς τρόπους, τη μουσική και την ποπ κουλτούρα, από τον Bob Dylan και τον Allen Ginsberg μέχρι τους U2.
Ο Blake κάποτε θεωρήθηκε εκκεντρικός, ακόμη και παράφρων. Σήμερα μοιάζει περισσότερο με έναν καλλιτέχνη που είδε νωρίς ότι η πραγματικότητα δεν αρκεί ποτέ από μόνη της. Χρειάζεται τέρατα, αγγέλους, σύμβολα, παραληρήματα, κόλαση και παράδεισο για να ειπωθεί ολόκληρη. Η έκθεση στο Δουβλίνο δεν προσπαθεί να τον εξημερώσει. Τον αφήνει να παραμείνει παράξενος.
Και ίσως γι' αυτό ο Blake επιστρέφει με τόση δύναμη σε μια εποχή που η λέξη "αποκάλυψη" μοιάζει ξανά καθημερινή. Κλιματική αγωνία, πόλεμοι, πνευματική κόπωση, ψηφιακές ψευδαισθήσεις, πολιτική βία, μια γενική αίσθηση ότι ο κόσμος τελειώνει διαρκώς χωρίς ποτέ να τελειώνει πραγματικά. Στο έργο του Blake, το τέλος του κόσμου δεν είναι μόνο τρόμος. Είναι και φαντασία. Είναι και εξέγερση. Είναι και η στιγμή όπου η εικόνα ανοίγει ένα ρήγμα σε όσα θεωρούσαμε δεδομένα.
«Πρέπει να δημιουργήσω το δικό μου σύστημα, αλλιώς θα σκλαβωθώ σε εκείνο κάποιου άλλου» («I must Create a System, or be enslav'd by another Man's»), έγραφε ο Μπλέικ. Αυτή η φράση παραμένει το πιο ζωντανό του μανιφέστο: μια μέθοδος επιβίωσης. Να χτίσεις το δικό σου σύστημα πριν σε καταπιεί το σύστημα ενός άλλου.
Να ονειρεύεσαι όχι για να δραπετεύσεις, αλλά για να μην παραδοθείς.
Με στοιχεία από National Gallery of Ireland, Tate, Artlyst και Sotheby's
