Το Nureyev, το μπαλέτο του Kirill Serebrennikov για τη ζωή του Rudolf Nureyev, κάνει πρεμιέρα στις 21 Μαρτίου στο Βερολίνο, τρία χρόνια μετά την απομάκρυνσή του από το ρεπερτόριο του Μπολσόι, στο όνομα της ρωσικής νομοθεσίας κατά της λεγόμενης «προπαγάνδας μη παραδοσιακών αξιών».
Δεν επιστρέφει μόνο ως ένα σημαντικό έργο για έναν εμβληματικό χορευτή. Επιστρέφει και ως υπενθύμιση ότι στη Ρωσία δεν λογοκρίθηκε απλώς μια queer παράσταση, αλλά η ίδια η δυνατότητα της queer ζωής να είναι ορατή δημόσια χωρίς να θεωρείται απειλή.
Το έργο παρουσιάστηκε πρώτη φορά στο Μπολσόι το 2017, αλλά από την αρχή κουβαλούσε την ένταση που γεννά κάθε μορφή τέχνης όταν αρνείται να αποστειρώσει το πρόσωπό της για να γίνει ανεκτή. Η πρεμιέρα του αναβλήθηκε για μήνες, επειδή οι ρωσικές αρχές αντέδρασαν στον τρόπο με τον οποίο η παράσταση έδειχνε ανοιχτά την ομοφυλοφιλία του Rudolf Nureyev. Εκεί βρισκόταν εξαρχής το πραγματικό αγκάθι του έργου: όχι μόνο στο ότι μιλούσε για έναν μεγάλο χορευτή, αλλά στο ότι δεν δεχόταν να τον διαχωρίσει από την queer ζωή του, να τον μετατρέψει δηλαδή σε ένα ασφαλές πολιτισμικό σύμβολο, καθαρισμένο από ό,τι έκανε την ύπαρξή του δύσκολη, σύνθετη και πολιτικά επικίνδυνη.
Η οριστική ρήξη ήρθε το 2023, όταν το Μπολσόι απέσυρε το Nureyev από το πρόγραμμά του. Η απόφαση συνδέθηκε ευθέως με τον νέο ρωσικό νόμο που επεκτείνει τις απαγορεύσεις γύρω από τις λεγόμενες «μη παραδοσιακές αξίες». Και εκεί ακριβώς η είδηση παύει να αφορά μόνο ένα μπαλέτο. Γιατί τέτοιοι νόμοι δεν λογοκρίνουν απλώς έργα. Ρυθμίζουν ποια σώματα μπορούν να εμφανίζονται, ποιοι έρωτες μπορούν να ονομαστούν, ποια ζωή θεωρείται ανεκτή και ποια πρέπει να επιστρέψει στη σκιά. Η queer τέχνη γίνεται στόχος όχι επειδή είναι απλώς «προκλητική», αλλά επειδή κάνει ορατούς ανθρώπους που το κράτος θα προτιμούσε να υπάρχουν χωρίς δημόσιο πρόσωπο.
Το Nureyev βρέθηκε στο στόχαστρο ακριβώς επειδή δεν έκρυβε αυτή την ορατότητα. Μιλούσε για τις σχέσεις του Nureyev με άντρες, για τη queer ζωή του Παρισιού, για το σώμα, τη φήμη και την επιθυμία όχι σαν υποσημειώσεις, αλλά σαν συστατικά μιας καλλιτεχνικής διαδρομής που δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς αυτά. Ο Rudolf Nureyev δεν υπήρξε μόνο ένας ασύγκριτος χορευτής και χορογράφος. Υπήρξε και ένα σώμα που έζησε τη φυγή, τη ρήξη, τη δημόσια έκθεση, την ελευθερία και τελικά την ασθένεια μέσα σε έναν αιώνα που επένδυσε επανειλημμένα στην πειθάρχηση των queer ζωών. Οταν ένα έργο πάνω σε αυτή τη ζωή κόβεται στο όνομα της ηθικής, η λογοκρισία δεν αφορά μόνο το έργο. Αφορά το ποια ιστορία επιτρέπεται να ειπωθεί ολόκληρη.
Η παραγωγή του Βερολίνου κρατά αυτή τη διάσταση στο κέντρο της. Επανέρχεται, μάλιστα, και η μεγάλη γυμνή φωτογραφία του Nureyev από τον Richard Avedon, που είχε κοπεί από τη ρωσική πρεμιέρα. Είναι μια λεπτομέρεια που λέει πολλά. Γιατί σε τέτοιες ιστορίες δεν αφαιρείται ποτέ μόνο μια εικόνα. Αφαιρείται η ελευθερία ενός σώματος να εμφανιστεί χωρίς απολογία. Κόβεται η δυνατότητα μιας μορφής να φέρει πάνω της επιθυμία, ιστορία και έκθεση χωρίς να θεωρηθεί παραβίαση της τάξης. Το σώμα που έπρεπε κάποτε να καλυφθεί, επιστρέφει τώρα σε μια άλλη πόλη, μπροστά σε ένα άλλο κοινό, όχι ως πρόκληση αλλά ως αποκατάσταση.
Στον κεντρικό ρόλο εμφανίζεται ο Βραζιλιάνος χορευτής David Soares, ενώ στο έργο επιστρέφει και ο ίδιος ο Serebrennikov, που εγκατέλειψε τη Ρωσία το 2022 και πλέον ζει στη Γερμανία. Ετσι, η βερολινέζικη πρεμιέρα δεν μοιάζει μόνο με επαναφορά ενός μπαλέτου. Μοιάζει και με την επανεμφάνιση ενός εξόριστου καλλιτεχνικού κόσμου, που βγήκε από τη ρωσική δημόσια σφαίρα καθώς το κράτος γινόταν όλο και πιο επιθετικό απέναντι όχι μόνο στη διαφωνία, αλλά και στην ίδια την απόκλιση. Το Βερολίνο γίνεται εδώ κάτι περισσότερο από τόπος φιλοξενίας μιας παραγωγής. Γίνεται το σημείο όπου ό,τι αποβλήθηκε ως επικίνδυνο από ένα καθεστώς αποκτά ξανά σκηνή, φως και φωνή.
Γι’ αυτό και το Nureyev δεν επιστρέφει σήμερα μόνο ως πορτρέτο ενός μεγάλου χορευτή. Επιστρέφει ως υπενθύμιση μιας παλιάς και πολύ επίμονης ιστορίας: ότι η δίωξη της queer τέχνης δεν είναι ποτέ ανεξάρτητη από τη δίωξη των queer ανθρώπων. Οτι πίσω από το νομοθετικό λεξιλόγιο περί «αξιών» και «προστασίας» βρίσκεται σχεδόν πάντα η ίδια βούληση: να περιοριστεί η ορατότητα, να πειθαρχηθεί το σώμα, να απονομιμοποιηθεί η επιθυμία, να θεωρηθεί ύποπτη η ίδια η ύπαρξη όταν δεν συμμορφώνεται.
Ο Rudolf Nureyev είχε υπάρξει σύμβολο φυγής, ελευθερίας και καλλιτεχνικής ανυπακοής. Σήμερα το έργο που φέρει το όνομά του επιστρέφει για να θυμίσει κάτι ακόμη πιο γυμνό και πιο σύγχρονο: ότι όταν ένα κράτος λογοκρίνει την queer τέχνη, δεν υπερασπίζεται την ηθική. Δείχνει, για άλλη μία φορά, πόσο πολύ φοβάται τη ζωή όταν αυτή αρνείται να κρυφτεί.
