Στο Κίεβο, οι εικόνες του Oleksandr Glyadyelov αψηφούν τις βόμβες
Η Ουκρανία του Oleksandr Glyadyelov: Μορφές Αντίστασης
Mark Edward Harris
Black & White
Πότε ξεκινήσατε τη φωτογραφία;
Oleksandr Glyadyelov: Όπως πολλές οικογένειες, είχαμε μια μηχανή για να βγάζουμε οικογενειακές φωτογραφίες. Ο πατέρας μου, που ήταν αξιωματικός του στρατού, είχε μια ρωσική απομίμηση της Leica, τη Zorki 4. Θυμάμαι τη μαγεία του κόκκινου φωτός και τον πατέρα μου στην κουζίνα με ένα κομμάτι λευκό χαρτί που μεταμορφωνόταν σε εκτύπωση. Ήμουν περίεργος: "Τι συμβαίνει;". Αργότερα, ως φοιτητής, έκανα πεζοπορία στα βουνά. Όταν ταξιδεύεις, σου αρέσει να καταγράφεις αυτό που βλέπεις. Έτσι, άρχισα να τραβάω με Orwochrom, ένα ανατολικογερμανικό φιλμ για σλάιντς, και με ασπρόμαυρο φιλμ. Αυτό ήταν για μένα το σημείο εισόδου στη σοβαρή φωτογραφία. Άρχισα όμως να συνειδητοποιώ ότι αυτό που πραγματικά με συνέπαιρνε ήταν να βγαίνω στους δρόμους για να εξερευνώ την πραγματικότητα εκεί έξω, με ή χωρίς ανθρώπους. Τοπία του δρόμου.
Με αυτή την προσέγγιση, έχετε καταγράψει τόσα και τόσα από την πρόσφατη ιστορία της Ουκρανίας.
Δεν θα το υποψιαζόσασταν, αλλά πριν από αυτό ήμουν υπολοχαγός στον σοβιετικό στρατό από το 1980 έως το 1982. Στη σοβιετική εποχή, η στρατιωτική θητεία ήταν υποχρεωτική αν σπούδαζες στο πανεπιστήμιο. Υποστήριξα το πτυχίο μου τον Φεβρουάριο του 1980. Λίγο πριν από τότε, στα τέλη του 1979, οι Σοβιετικοί εισέβαλαν στο Αφγανιστάν. Πολλοί από τους συμφοιτητές μας στάλθηκαν εκεί ως αξιωματικοί. Μετά την αποφοίτηση, ήμουν διοικητής για την προετοιμασία και την εκτόξευση ενός εκ των τεσσάρων πυρηνικών πυραύλων μέσου βεληνεκούς από ένα υπόγειο σιλό στη Δυτική Ουκρανία. Αν είχα λάβει διαταγή, όταν ο πύραυλος θα ήταν έτοιμος για εκτόξευση, θα έπρεπε να εισαγάγω έναν κωδικό, να γυρίσω το κλειδί και στη συνέχεια, κατόπιν εντολής, να πατήσω ταυτόχρονα ένα κόκκινο κουμπί μαζί με τον διοικητή της ομάδας. Είχαμε έναν ειδικό άνδρα ασφαλείας πίσω μας με πιστόλι, σε περίπτωση που δεν εκτελούσαμε τη διαταγή.
Τι κάνατε αφού επιστρέψατε στην πολιτική ζωή;
Βρήκα δουλειά ως μηχανικός στον τομέα των ηλεκτρονικών συστημάτων αεροπλοΐας - Ανεμομετρία Laser Doppler και άλλες ειδικότητες- στο Ινστιτούτο Προβλημάτων Αντοχής της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Ουκρανίας για τη δοκιμή υλικών σε διάφορα κέντρα. Όλα αυτά τα γραφεία είχαν ένα ειδικό τεχνικό σχεδιαστικό γραφείο, το οποίο ανέπτυσσε εξοπλισμό για επιστήμονες. Δεσμεύτηκα ότι θα ολοκλήρωνα αυτή την ανάπτυξη. Αυτό πήρε επτά χρόνια, και όταν η υπόσχεση εκπληρώθηκε, ένιωσα ελεύθερος. Φωτογράφιζα όλο αυτό το διάστημα, αλλά κατάλαβα ότι οι συνθήκες υπό τις οποίες εργαζόμουν δεν μου έδιναν αρκετό χρόνο για να εξελιχθώ πλήρως ως φωτογράφος. Έτσι, το 1989 υπέγραψα δύο "μαγικά" χαρτιά. Ένα για άδεια και το άλλο για παραίτηση.
Πώς καταφέρατε να μετατρέψετε το χόμπι σας σε επάγγελμα;
Σύντομα δέχτηκα μια πρόσκληση από τη σημαντικότερη νεανική εφημερίδα της Ουκρανίας να εργαστώ ως εξωτερικός φωτογράφος, γεγονός που μου έδωσε την ευκαιρία να φωτογραφίζω στους δρόμους και να αποφεύγω τα προβλήματα. Παρόλο που άρχισα να φωτογραφίζω ενεργά κατά τη διάρκεια της περεστρόικα, υπήρχε ακόμη καχυποψία στους τυπικούς Σοβιετικούς ανθρώπους, ένα είδος κατασκοπευτικής μανίας. Ένα έγγραφο που επιβεβαίωνε την επαγγελματική μου ιδιότητα έκανε πολύ πιο εύκολη την επικοινωνία με τέτοιους ανθρώπους την ώρα που φωτογράφιζα.
Ήμουν ήδη μέλος μιας δημιουργικής φωτογραφικής ομάδας που ονομαζόταν Poglyad (Ματιά). Κάποιοι από εμάς αρχίσαμε να ασχολούμαστε με το φωτορεπορτάζ. Οι φωτογράφοι της Poglyad, συμπεριλαμβανομένων των Efrem Lukatsky, Sergei Supinsky, Oleksandr Lyapin και εμένα, ήμασταν οι πρώτοι που εγκαταλείψαμε ένα επίσημο επάγγελμα για να γίνουμε freelancers. Είχαμε επίσημη άδεια από την επιτροπή οργανώσεων νεολαίας, που τελούσε υπό την αιγίδα της Επιτροπής της Κομσομόλ Λένιν της Ουκρανίας, οπότε μας παραχωρήθηκε ένας δωρεάν χώρος για να συναντιόμαστε μία φορά την εβδομάδα. Αν δημιουργούσες κάτι μέσα στην εβδομάδα, έπρεπε να το δείξεις και μετά να λάβεις συλλογική κριτική. Ήταν μια πραγματικά σκληρή, άμεση κριτική και ένα πολύ δημιουργικό περιβάλλον. Αυτό συνέβαινε στα τέλη της δεκαετίας του 1980, αρχές της δεκαετίας του 1990, μια εποχή μετάβασης. Όταν κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση, υπήρξε εδώ μια αναγέννηση της ελεύθερης δημοσιογραφίας.
Στην αρχή της καριέρας σας, καλύψατε το Τσερνόμπιλ μετά τη μερική κατάρρευση του αντιδραστήρα το 1986.
Το Τσερνόμπιλ ήταν η πρώτη μου πραγματική αποστολή. Πλησίασα στην περιοχή του αντιδραστήρα μία-δύο φορές, αλλά για μένα, η ιστορία του Τσερνόμπιλ δεν ήταν οι κλασικές λήψεις των αντιδραστήρων ή του "κόκκινου δάσους", αλλά οι ζώνες αποκλεισμού με τις πόλεις-φαντάσματα.
Στην πρώτη μου αποστολή, πήγα στο Ναρόντιτσι της περιφέρειας Ζιτόμιρ και στο Πολίσκε της περιφέρειας Κιέβου. Δεν υπέφεραν λιγότερο εκεί, γιατί μετά την έκρηξη το ραδιενεργό νέφος στροβιλίστηκε πάνω από αυτές τις περιοχές και "καυτά" σωματίδια έπεσαν από τον ουρανό. Κάποια χωριά εκκενώθηκαν την ίδια περίοδο με το Πρίπιατ και το Τσερνόμπιλ. Ήταν περιφραγμένα με αγκαθωτό σύρμα, ενώ οι άνθρωποι στο διπλανό χωριό, που ζούσαν στην άλλη πλευρά ενός χωραφιού, καλλιεργούσαν πατάτες σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Το 1989, Ιάπωνες δημοσιογράφοι ανέδειξαν αυτό το θέμα. Μαθεύτηκε στον τύπο ότι υπήρχαν κι αυτές οι άλλες πληγείσες περιοχές, και οι αρχές ανακοίνωσαν μετεγκατάσταση. Αυτές οι αναγκαστικές εκκενώσεις των ντόπιων με ενοχλούσαν. Πήγα σε εκείνα τα χωριά και κατέγραψα οικογένειες να μαζεύουν τα πράγματά τους για να φύγουν, και αργότερα κάποιους που τελικά επέστρεψαν.
Αντιμετωπίσατε τον κίνδυνο της ραδιενέργειας στο Τσερνόμπιλ και στη συνέχεια τις σφαίρες στην Υπερδνειστερία [ένα περίκλειστο αποσχισμένο κράτος που αναγνωρίζεται διεθνώς ως τμήμα της Μολδαβίας]. Πώς προέκυψε η κάλυψη αυτού του πολέμου;
Τον Οκτώβριο του 1989, είχα μια αποστολή από την εφημερίδα Molod Ukrainy να κάνω ένα ρεπορτάζ για τρία αδέρφια που ήταν αγρότες στο ουκρανικό τμήμα της Βεσσαραβίας, επειδή ήταν κοντά στα σύνορα με τη Μολδαβία. Πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών στην Υπερδνειστερία, συνέβαιναν εκεί γεγονότα που καλύπτονταν ελάχιστα από τα ουκρανικά μέσα ενημέρωσης. Αυτοί οι αγρότες είχαν γνωστούς στο Ντουμποσάρι, μια πόλη στην Υπερδνειστερία. Μετά από παράκλησή μου, με πήγαν εκεί και έζησα με μια οικογένεια για μια εβδομάδα, γνωρίζοντας κόσμο, βγάζοντας φωτογραφίες και προσπαθώντας να καταλάβω τι συνέβαινε.
Όταν ξεκίνησαν οι μάχες, άνθρωποι από το Ντουμποσάρι με πήραν τηλέφωνο και μου είπαν ότι πιθανότατα είχε αρχίσει ο πόλεμος. Πήγα εκεί την ίδια κιόλας μέρα, στις 2 Μαρτίου 1992, μαζί με άλλους δύο δημοσιογράφους, έναν Άγγλο και έναν Ουκρανό, που μου είχαν ζητήσει να τους πάρω μαζί μου. Ταξιδέψαμε με τρένο και ένας από τους Ουκρανούς αγρότες φίλους μου μας συνάντησε και μας οδήγησε κατευθείαν στο Ντουμποσάρι νωρίς το πρωί.
Εκείνη τη στιγμή, διεξάγονταν μάχες κοντά στο χωριό Κοτσιέρι, όπου στάθμευε ένα σύνταγμα που ανήκε στη 14η Στρατιά της Ρωσίας. Είχε αποκλειστεί από την πολιτοφυλακή του χωριού, η οποία ήταν πιστή στην κεντρική κυβέρνηση της Μολδαβίας. Οι Κοζάκοι —Ρώσοι εθελοντές που υποστήριζαν τους αυτονομιστές της Υπερδνειστερίας— στάλθηκαν σε αυτή τη μάχη. Μου επετράπη να πάω μαζί τους. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, ο αυτονομισμός ήταν έντονα χρωματισμένος με φιλοσοβιετική νοσταλγία και την επιθυμία για ένωση με τη Ρωσία. Αυτή η ιδεολογία χρησιμοποιείται τώρα από τους Ρώσους εναντίον των Ουκρανών.
Οι Κοζάκοι άρχισαν να σκαρφαλώνουν πάνω από ένα τσιμεντένιο φράγμα ύψους 2,5 μέτρων που περιέβαλλε την περίμετρο της περιοχής του συντάγματος. Έτρεξα, έβγαλα φωτογραφίες και τότε ήταν που με πυροβόλησαν. Το να κείτομαι τραυματισμένος στο πόδι στο πεδίο της μάχης, στην πρώτη γραμμή για 15 λεπτά, ήταν μια τόσο καθαρή εμπειρία. Κατάλαβα ότι δεν υπάρχει μέσο ενημέρωσης που να μπορεί να μεταφέρει στο 100% πώς είναι ο πόλεμος. Μπορείς να προσπαθήσεις να μεταφέρεις όλα αυτά τα συναισθήματα που νιώθεις με λέξεις, βίντεο και φωτογραφία, αλλά είναι μόνο μια προσέγγιση.
Πώς καταφέρατε να επιβιώσετε από το τραύμα χωρίς να υποστείτε μόνιμη βλάβη;
Μου έδεσαν το πόδι με επιδέσμους, μετά με έβαλαν σε ένα λεωφορείο μαζί με οικογένειες στρατιωτικών –το οποίο επίσης δέχθηκε πυρά– και με έστειλαν σε ένα νοσοκομείο στο Ντουμποσάρι, όπου έγινε η διαλογή. Το πρωί, ήρθε ένας φίλος από το Κίεβο και με μετέφερε πίσω στην πατρίδα. Χρειάστηκε όλη η μέρα. Μέχρι τα μεσάνυχτα, βρισκόμουν σε στρατιωτικό νοσοκομείο στο Κίεβο. Οι στρατιωτικοί χειρουργοί ήταν πολύ έμπειροι στην αντιμετώπιση τραυμάτων από σφαίρες λόγω του πολέμου στο Αφγανιστάν. Αργότερα, η τοπική πολιτοφυλακή μου είπε ότι ήταν ενέδρα από δύο ή τρεις Μολδαβούς εφήβους με Καλάσνικοφ. Πολύ γενναίοι και με πολύ ακριβή στόχευση. Η πολιτοφυλακή τους πολέμησε, έχασε δύο άνδρες και τους σκότωσε. Φανταστείτε, ζώντας στη Σοβιετική Ένωση, όλοι αυτοί οι άνθρωποι ήταν πολίτες της ίδιας χώρας. Λίγους μήνες αργότερα, άρχισαν να σκοτώνουν ο ένας τον άλλον. Γιατί; Ήταν ένα ερώτημα για μένα. Γι' αυτό πήγα εκεί. Ήθελα να καταλάβω.
Τι απέγινε το φιλμ που τραβήξατε;
Το φιλμ μου στάλθηκε στο Associated Press στη Μόσχα. Χρησιμοποίησαν δύο εικόνες, οι οποίες ήταν οι πρώτες από εκείνον τον πόλεμο. Υποτίθεται ότι θα μου επέστρεφαν το φιλμ, αλλά χάθηκε ή κλάπηκε. Ήμουν στο νοσοκομείο στο Κίεβο και πολλοί φίλοι δημοσιογράφοι έρχονταν να ρωτήσουν πώς ήταν και να τους πω την ιστορία μου. Ένας συνάδελφος από τη Nezavisimost, μία από τις κορυφαίες καθημερινές εφημερίδες, είπε: "Πιθανότατα έχεις κουραστεί από όλους όσοι έρχονται εδώ και σου ζητούν να περιγράψεις τι συνέβη, αλλά θα μπορούσες να γράψεις την ιστορία σου και να τη δημοσιεύαμε;" [...]
Η υπόλοιπη συνέντευξη μπορει να διαβαστεί εδώ
