Το εξώφυλλο του «Fumes of Mars» είναι μια παιδική ζωγραφιά. Ο τίτλος του, κρυπτικός. Κάπως παράδοξο για ένα φωτογραφικό και ερευνητικό έργο, για μια λεπτομερή συλλογή στοιχείων μέσα από την οποία προκύπτει η αφήγηση ενός συλλογικού τραύματος, όπως την κατέγραψε μια γυναίκα φωτογράφος που με γενναιότητα και τόλμη επανεξετάζει την ιστορία πολιτισμικά και καλλιτεχνικά.
Ωστόσο, αυτή η εικόνα είναι μια χαραμάδα φωτός, η άσβεστη ελπίδα μιας επιζώσας της τρομερής πυρκαγιάς στο Μάτι, που προτρέπει όλους μας να συνειδητοποιήσουμε την ευθραυστότητα της ζωής και να θωρακίσουμε το μέλλον μας, ώστε να φτιάξουμε έναν κόσμο πιο δίκαιο και συνειδητοποιημένο.
Συγγραφέας, ερευνήτρια και φωτογράφος του τόμου είναι η Κατερίνα Αγγελοπούλου, που από την πρώτη κιόλας μέρα κατέγραψε τη φονική πυρκαγιά φωτογραφικά και στη συνέχεια δούλεψε σχολαστικά, σε βάθος χρόνου, ερευνητικά, επιστημονικά, καλλιτεχνικά για να μας παραδώσει ένα μοναδικό χρονικό 300 σελίδων, μια πολύτιμη συλλογή στοιχείων. Μέσα από τις φωτογραφίες της, τις μαρτυρίες επιζώντων, πληροφορίες από την έκθεση του πραγματογνώμονα της Πυροσβεστικής και από τις δίκες που ακολούθησαν αμφισβητεί την επίσημη αφήγηση για όσα συνέβησαν στο Μάτι, και κατέληξαν σε τουλάχιστον 104 επιβεβαιωμένα θύματα, πολίτες από 6 μηνών έως 93 ετών.
«Μια σκέψη που με απασχόλησε στην εξέλιξη του έργου “The fumes of Mars” και που, κατά κάποιoν τρόπο αναιρεί εν μέρει την προσπάθειά μου, είναι πως καμία από αυτές τις φωτογραφίες δεν καταγράφει την απόλυτη φρίκη του γεγονότος».
Η ίδια επέστρεψε ξανά και ξανά στον τόπο που συνδέεται με τις αναμνήσεις τις δικές της και της οικογένειάς της, επιχειρώντας να ανασυνθέσει την αλήθεια, να ανακαλέσει βήμα-βήμα τον τρόπο που διέφυγαν η ίδια, η μητέρα και η κόρη της και να πραγματευτεί εκ νέου το τραύμα, την αίσθηση της απώλειας και το οριστικό τέλος της ζωής τους στο Μάτι, και εμπειριών τους στην περιοχή. Η διαδικασία αυτή κράτησε μέχρι που εκτυπώθηκε το βιβλίο και το ένθετο που περιέχει στοιχεία για την εκδίκαση της υπόθεση στο Εφετείο την άνοιξη του 2025.
«Σε κάθε στάδιο αυτού του έργου ήταν σαν να απομακρύνομαι και ταυτόχρονα να επιστρέφω στον χρόνο και τον τόπο του τραύματος. Σχεδόν σαν από μια εσωτερική ανάγκη να επιβεβαιώσω ξανά την αλήθεια του γεγονότος και των συνεπειών του ξεκίνησα να φωτογραφίζω. Ένιωθα την ανάγκη να βρω μια διαφορετική γλώσσα που ίσως δανειζόταν στοιχεία από τη λεγόμενη “δικανική φωτογραφία”, αλλά είχε και μια σχέση με τον χρόνο – ουσιαστικά τη σχέση του τραύματος με τον χρόνο, που αποτελεί μια εσωτερική δομική σχέση. Επιπλέον, ένιωθα πως έπρεπε να προτείνω μια διαφορετική ανάγνωση από εκείνη που προωθούσαν τα μέσα ενημέρωσης και η κυβέρνηση μετά το συμβάν.
Πέρασα χρόνο ανακαλώντας τα βήματα τα δικά μου και των άλλων σύμφωνα με τις μαρτυρίες τους, χαρτογράφησα τις τοποθεσίες όπου βρέθηκαν τα θύματα, ανακάλυψα ξανά την τοπογραφία και τη μορφολογία της περιοχής και έμεινα επί ώρα να κοιτάζω τη θάλασσα. Τίποτα το εγκεφαλικό δεν υπήρχε σε αυτήν τη συνάντηση.
Μια σκέψη που με απασχόλησε στην εξέλιξη του έργου “The fumes of Mars” και που, κατά κάποιoν τρόπο αναιρεί εν μέρει την προσπάθειά μου είναι πως καμία από αυτές τις φωτογραφίες δεν καταγράφει την απόλυτη φρίκη του γεγονότος», τονίζει η Κατερίνα Αγγελοπούλου που δεν επιχειρεί να εξευγενίσει, να ωραιοποιήσει καλλιτεχνικά το τραύμα, αλλά μας παραδίδει ένα χρονικό, ένα κράμα ευαισθησίας, προσωπικής εμπλοκής και ωμού ρεαλισμού, καθώς καλείται να γίνει η ανατόμος ενός ταυτοτικού και εν τέλει προσωπικού βιώματος.
Η Κατερίνα Αγγελοπούλου πέρασε στο Μάτι τα καλοκαίρια της ως παιδί, στο σπίτι των γονιών της, εκεί αποθήκευε τα υπάρχοντά της από τα ταξίδια και τις μετακινήσεις της στο εξωτερικό όπου έζησε πολλά χρόνια, αυτό ήταν πάντα το μόνο μέρος που θεωρούσε «σπίτι». Το καλοκαίρι που ξέσπασε η φωτιά βρισκόταν στο πατρικό σπίτι με τη μητέρα και την τρίχρονη κόρη της. Τις φωτογραφίες εκείνης της ημέρας τις τράβηξε με το τηλέφωνό της. «Ήταν περισσότερο μια αντίδραση, θέλησα να καταγράψω κάτι το οποίο θεωρούσα εξωπραγματικό, χωρίς να έχω κάποια ιδιαίτερη πρόθεση να κάνω κάτι με αυτό. Εκείνη τη στιγμή βγάλαμε μια φωτογραφία, η μητέρα μου, η κόρη μου κι εγώ διότι δεν ήξερα αν θα καταφέρουμε να φύγουμε ποτέ από εκεί. Απλώς σκέφτηκα ότι μπορεί να επιβιώσει το τηλέφωνο, αν δεν επιβιώσουμε εμείς. Έτσι τράβηξα εκείνη την ημέρα κάποιες φωτογραφίες, σαν ντοκουμέντο – η τελευταία είναι της κόρης μου στο νοσοκομείο».
Την επόμενη ημέρα επέστρεψε στο σπίτι για να δει τι είχε συμβεί, ενώ το είχε ήδη δει να καίγεται. Χρησιμοποιούσε την κάμερα από τα δεκαοκτώ της χρόνια ως μέσο ημερολογιακής καταγραφής και αργότερα, προτού αφοσιωθεί στη φωτογραφία, τη χρησιμοποιούσε ως μέσο της πρακτικής της στη σκηνογραφία, καταγράφοντας χρώματα, υφές, την ιδιαιτερότητα ενός ρούχου, τα πάντα.
«Όταν επέστρεψα στο σπίτι την επόμενη ημέρα ενστικτωδώς άρχισα να βγάζω φωτογραφίες και συνέχισα μέχρι το τέλος του 2021», εξηγεί.
Οι τελευταίες φωτογραφίες που τράβηξε και υπάρχουν στον τόμο είναι διαφόρων εντελώς κατεστραμμένων μικρών πραγμάτων που συνέλεξε από το καμένο πια σπίτι. Η παράθεσή τους θυμίζει αρχαιολογική έρευνα: νομίσματα, απομεινάρια από ένα βραχιόλι με κοχύλια που είχε φτιάξει με την κόρη της, ένα κουμπί, χάντρες από ένα κολιέ που κάποτε αγόρασε στο Πορτομπέλο. Μέσα από αυτά ανασυντίθεται μια νέα αφήγηση, ένα χρονικό αναμνήσεων, προσωπικής ιστορίας και της δραματικής διάστασης της αναπάντεχης καταστροφής. «Αυτές τις φωτογραφίες πια τις έβγαλα έχοντας επίγνωση ότι θα ήταν μέρος αυτού που ετοιμάζω».
Η ιδέα να γίνει κάτι όλο αυτό το υλικό ήρθε πολύ αργότερα, στις αρχές του 2021, όταν έκανε ένα μάστερ στη φωτογραφία. Ο Paul Lowe, με τον οποίο δούλευε, της είπε «κάτι πρέπει να κάνεις με όλο αυτό το υλικό».
«Νομίζω, σιγά σιγά, ξαναμπαίνοντας στο υλικό που είχα αρχίσει να συλλέγω αμέσως μετά τη φωτιά, αν και μου ήταν πολύ δύσκολο, άρχισα να συγκεντρώνω ό,τι έβρισκα: μαρτυρίες, καταγραφές, άρθρα, φωτογραφίες άλλων, ένα τεράστιο αρχείο του τι έχει δημοσιευθεί σε σχέση με το Μάτι. Προσπαθούσα να καταλάβω τι συνέβη, γιατί εκείνες τις στιγμές, όντες μέσα σε αυτό, πολλοί από εμάς δεν είχαν επίγνωση του τι συνέβαινε 15 μέτρα μακριά - από τον καπνό δεν έβλεπες σε απόσταση ενάμισι μέτρου. Βλέποντας ξανά τις φωτογραφίες εκείνης της ημέρας και έχοντας συλλέξει και μελετήσει μαρτυρίες γνωρίζω σήμερα ότι πίσω από την εικόνα που τράβηξα καίγονται άνθρωποι. Αλλά, επαναλαμβάνω, ότι εκείνη την ημέρα, πολύς κόσμος δεν είχε συναίσθηση του τι συνέβαινε».
Το «Fumes of Mars» χωρίζεται σε πέντε κεφάλαια και υπάρχουν πολλαπλές αφηγήσεις του ίδιου γεγονότος.
«Στο πρώτο, που περιέχει και την ιδέα από την οποία ξεκίνησε το βιβλίο, έχουν μπει φωτογραφίες μετά τη φωτιά, τα απομεινάρια, εσωτερικά σπιτιών αλλά και φωτογραφίες του τοπίου, από το Μάτι και την ευρύτερη περιοχή. Τα τοπία είναι επιλεγμένα έτσι ώστε αντιπαρατίθεται το αφήγημα της έλλειψης δυνατότητας να βγει κάποιος στη θάλασσα –μια ευθύνη που αποδόθηκε στους κατοίκους– στην πραγματικότητα. Ξέρω ανθρώπους που έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει στο Μάτι, και ενώ βγήκαν στον δρόμο ξέροντας πού είναι η θάλασσα, απολύτως αποσυντονισμένοι από τον καπνό και τον πανικό κατακάηκαν. Και όλο αυτό έχει να κάνει με το ότι δεν τους ενημέρωσε κανένας να βγουν νωρίτερα – γιατί θα μπορούσαν να έχουν φύγει. Η πρώτη αφήγηση γίνεται μέσα από φωτογραφίες του “μετά”, συνοδευμένες με μαρτυρίες διαφόρων ανθρώπων που ήταν εκεί ή είχαν κάποιο ρόλο εκείνη την ημέρα. Χωρίς να είναι χρονολογική, είναι ανοιχτή και επιτρέπει στον αναγνώστη να αποκτήσει αίσθηση του τι συνέβη εκείνη την ημέρα και να βγάλει το δικό του συμπέρασμα – δεν αναφέρομαι στο τι έγινε λάθος, αν έγινε λάθος, ποιος είχε δίκιο και ποιος όχι».
Στο δεύτερο κεφάλαιο συναντάμε τις φωτογραφίες από εκείνη την ημέρα, με ημερομηνία και το timecode, ως ιστορικό ντοκουμέντο. Άνθρωποι επιφανειακά ήρεμοι αλλά σε απόγνωση στέκονται δίπλα στη θάλασσα-σανίδα σωτηρίας τους, κάτω από έναν παράξενο σχεδόν κίτρινο ουρανό, που μοιάζει με επιχρωματισμένη ταινία. Με τον καπνό να θολώνει τα μάτια, την αναπνοή να γίνεται δύσκολη, η Κατερίνα τραγουδά με την κόρη της παιδικά τραγούδια. Η προσωπική αφήγηση που συνοδεύει τις φωτογραφίες ζωντανεύει την απελπισία, το αίσθημα της εγκατάλειψης, τον φόβο ότι η ελπίδα διαφυγής ολοένα απομακρύνεται.
«Πάνω σε αυτές τις φωτογραφίες υπάρχει και μια προσωπική αφήγηση για το πού βρισκόμασταν εμείς εκείνη την ημέρα. Πήραμε το αυτοκίνητο της μαμάς μου και φύγαμε νομίζοντας ότι θα φτάσουμε κάποια στιγμή στην Αθήνα, δεν ξέραμε ότι δεν θα φτάναμε πουθενά», λέει.
Το τρίτο κεφάλαιο είναι μια αφήγηση που χρησιμοποιεί στοιχεία από τα νέα, την τηλεόραση, τις εφημερίδες, αποτελεί μια αντικειμενική καταγραφή των συνθηκών, του τι έγινε και τι δεν έγινε. Παράλληλα, συναντάμε μια μεγάλη συλλογή όλων των στοιχείων της δικογραφίας, των εμπειρογνωμόνων, των μέσων, τα ονόματα όλων των νεκρών που γνωρίζουμε και δυο ντοκουμέντα που υπάρχουν για έναν τάφο στον Μαραθώνα, ο οποίος δεν έχει ανοιχτεί και περιέχει DNA διαφορετικών ανθρώπων, και μέχρι σήμερα δεν ξέρουμε πόσοι και ποιοι είναι.
Τι σώζει κάποιος από μια καταστροφή, τι είναι αυτό που παίρνει μαζί του; Τι ψάχνει μέσα σε μια στιγμή πανικού για να διασώσει;
Το τέταρτο κεφάλαιο ξεκινά με δυο φωτογραφίες, από τα πράγματα που κατάφερε να σώσει εκείνη την ημέρα από το σπίτι τους: το ένα είναι μια βαριά κούτα με αποκόμματα εφημερίδων που κρατούσε ο πατέρας της, το άλλο, ένα βαλιτσάκι με γράμματα που ο Θόδωρος Αγγελόπουλος κρατούσε από τότε που ήταν στο Παρίσι φοιτητής – η Κατερίνα είναι κόρη του μεγάλου σκηνοθέτη. «Πήρα ό,τι έπιασε το χέρι μου, κυριολεκτικά. Μόλις είχαμε φτάσει από τη Νέα Υόρκη και πήρα το backpack, το κομπιούτερ, τον σκληρό δίσκο με όλη τη ζωή και τη δουλειά μου, και ό,τι έπιασα από ρούχα στη βαλίτσα. Μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, έψαξα ένα βιβλίο με μια αφιέρωση του μπαμπά μου, το οποίο δε βρήκα, κατέβηκα έχοντας στην αγκαλιά την κούτα και όταν έφτασα στο αυτοκίνητο με ρώτησε η μητέρα μου “το βαλιτσάκι του τo πήρες;”. Ξαναμπήκα στο σπίτι για να το πάρω και φύγαμε. Δεν πήρα τίποτε άλλο, εκείνη την ώρα δεν σε νοιάζει τίποτα».
Όταν επέστρεψε στο σπίτι βρήκε μέσα στα αποκαΐδια δυο φωτογραφίες της κόρης της που δεν είχαν καεί και απομεινάρια που αναγνώρισε, συνέλεξε, τακτοποίησε, ταυτοποίησε και εν τέλει φωτογράφισε σαν να είχε να κάνει με ανθρώπους που κάποτε έζησαν.
Το πέμπτο κεφάλαιο περιέχει κείμενα: το δικό της, όπου κάνει μια ανάλυση για τη σχέση της φωτογραφίας με το τραύμα, τα φλασμπάκ ως μέρος του τραύματος αλλά και τη χρήση τους μέσα στο βιβλίο, αντιμετωπίζοντας τη φωτογραφία ως ντοκουμέντο. Ο ακαδημαϊκός λόγος συνδέεται με το προσωπικό αφήγημα χωρίς να ακολουθεί γραμμική αφήγηση. Ακολουθούν το κείμενο του Μάικλ Χέρτσφελντ «Προκλητικές εικόνες» στο οποίο θέτει το ερώτημα αν μια πικρή τραγωδία μπορεί να φέρει την πολιτισμική αλλαγή, και του Γιάννη Γαβριήλ «Μάτι: Καταστροφή, χάος, απώλεια και θεραπεία» που αναφέρεται τόσο στο πλήγμα των καταστροφών όσο και στον τρόπο που το Μάτι αποτελεί κυριολεκτικό και συμβολικό ορόσημο.
«Όταν ξεκίνησα να φωτογραφίζω, ήταν περισσότερο ένα ντοκουμέντο για εμάς παρά για τον έξω κόσμο, γιατί δεν γνώριζα τι έχει συμβεί. Υπάρχει η αίσθηση πολλές φορές πως όταν βιώνεις κάτι δεν μπορείς να το δεις ακριβώς, ιδιαίτερα όταν υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη ένταση. Και νομίζω ότι αυτός ήταν ο λόγος που έκανα αυτό το ντοκουμέντο, για να μείνει κάτι».
Στον τόμο υπάρχουν ασπρόμαυρες και έγχρωμες φωτογραφίες. Η Κατερίνα Αγγελοπούλου παίρνει μια απόφαση απολύτως καλλιτεχνική, κρατά στο ασπρόμαυρο την καταστροφή, με όλη την αγριότητα του τοπίου, τα καμένα εσωτερικά σπιτιών, τη φύση που μοιάζει μανιασμένη. Έγχρωμες είναι οι φωτογραφίες της ημέρας της πυρκαγιάς στην παραλία, οι άνθρωποι που στέκουν ανήμποροι, τα σπίτια που αχνοφαίνονται μέσα στον καπνό.
«Στα ασπρόμαυρα ήθελα να υπάρχει η αίσθηση του καμένου, να βγαίνει από το χαρτί, από το τύπωμα, να μην το βλέπεις μόνο. Και υπήρχε και η αίσθηση του παγωμένου χρόνου, τα πράγματα που μένουν στη μνήμη· κράτησα το χρώμα στο ντοκουμέντο της ημέρας. Οι φωτογραφίες είναι χωρίς επεξεργασία, ήθελα να επιμείνω στην αίσθηση του ρεαλισμού, να φτάσω όσο πιο κοντά», λέει. Από τη δουλειά της δημιουργείται μια νέα εικόνα, μια άλλη υφή, μια νέα αφήγηση. «Χωρίς την ιστορία, οι φωτογραφίες μπορεί να είναι μέχρι και αθώες», συμπληρώνει. «Ήταν συνειδητή η επιλογή από την αρχή. Σε αυτές τις φωτογραφίες δεν ήθελα να έχω ανθρώπους, υπάρχουν όμως μέσω του λόγου τους, στα αποσπάσματα που συνοδεύουν τις εικόνες. Με απασχόλησε πολύ τόσο ο επανατραυματισμός των θυμάτων όσο και η αισθητικοποίηση του πόνου που υπάρχει πολύ στη φωτογραφία-ντοκουμέντο. Είναι αλήθεια ότι οι φωτογραφίες των προσώπων είναι οι πιο δυνατές – το ξέρουμε αυτό και από τις φωτογραφίες των πολεμικών ανταποκριτών. Σίγουρα το ανθρωποκεντρικό στοιχείο υπερέχει, αλλά ήμουν και η ίδια τόσο ευάλωτη όσο και οι άνθρωποι που πέρασαν αυτό το πράγμα, γι’ αυτό σκέφτηκα πολύ τον τρόπο με τον οποίο θα τους παρουσίαζα – σκούρυνα τα πρόσωπα. Γιατί, συζητώντας για το Μάτι, όλοι αντιλαμβανόμαστε ότι πρόκειται για ένα διαρκές τραύμα».
Προτού αποχαιρετήσω την Κατερίνα Αγγελοπούλου τολμώ να τη ρωτήσω τι είναι αυτό που της ξαναφέρνει στη μνήμη εκείνη την ημέρα. « Η μυρωδιά, κάπως, μετά από χρόνια, έχει ξεχαστεί. Ο ήχος, όχι. Όταν φυσά πολύ, όταν λυσσομανά ο αέρας, δεν νιώθω ασφαλής, έχω την αίσθηση ότι κάτι έρχεται. Το τραύμα παραμένει στη μνήμη μας ατόφιο, όπως και το τοπίο στην ψυχή των επιζώντων».
Το «Fumes of Mars» κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο GOST.
Η πρώτη παρουσίαση του τόμου θα γίνει στο Hyper Hypo, Βορέου 10, στις 19/3, στις 20:00.
