Η νότια Ιταλία ήταν διαχρονικά για εμάς μια γνωστή-άγνωστη: ξέραμε ότι υπάρχει, αλλά δεν είχαμε ταξιδέψει ποτέ προς τα εκεί. Όταν επιτέλους ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, το ταξίδι, εκτός από τη Νάπολη, περιλάμβανε και μερικές διανυκτερεύσεις στο Λέτσε, με σκοπό να βρεθούμε και σε κάποια από τα ελληνόφωνα χωριά της Απουλίας.
Οι Έλληνες ξεκίνησαν να φτιάχνουν αποικίες στη Νότια Ιταλία ήδη από τον 8o αιώνα π.Χ., με την ευρύτερη περιοχή να γίνεται γνωστή ως Magna Grecia, κοινώς Μεγάλη Ελλάδα. Η ελληνική παρουσία ανανεώθηκε τον 6o αιώνα μ.Χ., όταν η Κάτω Ιταλία προσαρτήθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Σήμερα, στην Απουλία –αλλά και στην Καλαβρία– υπάρχουν κάμποσα χωριά που διατηρούν τις ελληνικές τους ρίζες, ενώ διασώζουν και τα γκρίκο, μια ελληνική διάλεκτο που έχει αναγνωριστεί από το ιταλικό κράτος, όπως και οι ομιλητές της, ως ελληνική γλωσσική και εθνική μειονότητα, αντίστοιχα.
Η περιοχή κάτω από το Λέτσε ονομάζεται La Grecìa Salentina και περιλαμβάνει συνολικά έντεκα χωριά: Martano, Calimera, Castrignano de Greci, Corigliano D’Otranto, Martignano, Melpignano, Soleto, Sternatia, Zollino, Carpignano Salentino και Cutrofiano – τα δύο τελευταία προστέθηκαν στη γκρεκάνικη κοινότητα το 2005 και το 2007.
Σημαντικό κέντρο της περιοχής κατά τη διάρκεια της βυζαντινής κυριαρχίας, η Στερνατία διέθετε μεσαιωνικό κάστρο, από το οποίο σώζεται μία από τις τέσσερις πύλες, η ιστορική και πολυφωτογραφημένη Porta Filìa, με το όνομά της να είναι δηλωτικό των διαθέσεων της κοινότητας.
Μπορεί οι γλωσσολόγοι να μην έχουν καταλήξει για το αν τα γκρίκο προέρχονται από τους αρχαίους αποίκους ή από τους βυζαντινούς εποίκους, η ιδέα ωστόσο ότι η ελληνική γλώσσα και ο πολιτισμός κατάφεραν να επιβιώσουν ανά τους αιώνες είναι γοητευτική και αποτελεί ισχυρό κίνητρο για μια επί τόπου αυτοψία, την οποία μπορεί να μην ολοκληρώσαμε, αλλά θα επανέλθουμε.
Στερνατία (Sternatia)
Η Στερνατία ήταν το πρώτο από τα ελληνόφωνα χωριά που επισκεφθήκαμε, γι’ αυτό και κάθε πινακίδα που συναντούσαμε στα ελληνικά μάς εντυπωσίαζε.
Η Στερνατία ή Χώρα –στα γκρίκο– είναι από τα χωριά, μαζί με το Καλημέρα, το Μαρτάνο και το Τσολίνο, στα οποία διατηρείται περισσότερο το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα∙ είναι χαρακτηριστικό ότι το 1964 το 74,9% των κατοίκων της μιλούσε γκρίκο, ενώ μέχρι σήμερα εξακολουθούν να διδάσκονται, σε μια προσπάθεια να διασωθούν.
Σημαντικό κέντρο της περιοχής κατά τη διάρκεια της βυζαντινής κυριαρχίας, η Στερνατία διέθετε μεσαιωνικό κάστρο, από το οποίο σώζεται μία από τις τέσσερις πύλες, η ιστορική και πολυφωτογραφημένη Porta Filìa, με το όνομά της να είναι δηλωτικό των διαθέσεων της κοινότητας.
Κοντά στην πύλη βρίσκεται ένα υπόγειο παραδοσιακό ελαιοτριβείο του 17ου-18ου αιώνα, το οποίο αποτελούσε βασικό στοιχείο της καθημερινότητας των κατοίκων και ήταν άμεσα συνδεδεμένο με την παράδοση των ελληνόφωνων κοινοτήτων της Κάτω Ιταλίας, οι οποίες υπήρξαν κατεξοχήν γεωργικές.
Η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Chiesa Parrocchiale di Maria Santissima Assunta, 18ος αι.) είναι ένας απροσδόκητα μεγάλος μπαρόκ ναός, στον οποίο αξίζει να αφιερώσετε λίγο χρόνο για να δείτε, μεταξύ άλλων, τον βωμό της Μαντόνα της Κωνσταντινούπολης (1741), που φέρει το οικόσημο της οικογένειας Granafei.
Περπατήστε στα γραφικά λιθόστρωτα δρομάκια του χωριού και τα βήματά σας θα σας οδηγήσουν στην κεντρική πλατεία, τη «Μέσση» στα γκρεκάνικα, όπου σας περιμένει το Plaza Café με μια φράση στην τέντα του που δεν χρειάζεται μετάφραση: «Καλώς ήρθατε στην Πιάτσα του Καφέ».
Δεν είμαι σίγουρη αν θα πετύχετε εδώ κάποιον που θα μιλάει γκρίκο, εμείς δεν σταθήκαμε τυχεροί, ενίοτε όμως συμβαίνει. Αυτά που σίγουρα θα βρείτε είναι τέλεια παστιτσιότι, τα γεμιστά γλυκάκια με τα οποία συνοδεύουν τον καφέ τους στη Νότια Ιταλία. Τα λατρέψαμε και τα τσακίσαμε, σε άπταιστα ελληνικά.
Κοριλιάνο ντ’ Οτράντο (Corigliano D’Otranto)
Στο Κοριλιάνο ντ’ Οτράντο –Χωριάνα στα γκρίκο– φτάσαμε μεσημέρι, όταν η φύση ησυχάζει και οι ντόπιοι είναι εξαφανισμένοι. Επειδή ψιλοπεινούσαμε, μετά από σύντομη διαβούλευση αποφασίσαμε να τσιμπήσουμε κάτι πρόχειρο και τρυπώσαμε στον πρώτο φούρνο που βρήκαμε μπροστά μας.
Η αποφασιστικότητά μας αποδείχθηκε σωτήρια για το στομάχι μας, καθώς πέντε λεπτά αργότερα ο φούρνος έκλεισε προσωρινά για το μεσημεριανό διάλειμμα των εργαζομένων, οι οποίοι ουδόλως συγκινήθηκαν από τα παρακάλια ενός ολόκληρου γκρουπ τουριστών, που απέμεινε νηστικό να κοιτάζει τα μισοκατεβασμένα ρολά.
Αυτή η ικανότητα να υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους φαίνεται πως χαρακτηρίζει τους κατοίκους του χωριού, που έχουν το παρατσούκλι «Franco st' anguria», το οποίο υποδηλώνει εκείνους που ενώ φαίνονται χαζοί, στην πραγματικότητα πεταλώνουν ψύλλο.
Η ιστορία έρχεται από τα βάθη των αιώνων, όταν τα φημισμένα καρπούζια της περιοχής επιβαρύνονταν με μεγάλο φόρο και οι αγρότες βρίσκονταν σε απόγνωση. Κατά τη διάρκεια αγώνων πάλης στη Νάπολη, ένας κάτοικος του χωριού διέπρεψε και ο φεουδάρχης του Κοριλιάνο θέλησε να τον ανταμείψει κάνοντάς του μια χάρη.
«Franco st' anguria» ήταν το αίτημα του νεαρού, ο οποίος ζήτησε τη φοροαπαλλαγή των καρπουζιών, προκαλώντας ειρωνικά χαμόγελα στους παρευρισκόμενους, που τον θεώρησαν αφελή. Επειδή όμως «πίσω έχει η αχλάδα την ουρά», το χωριό πήρε ανάσα από τους φόρους και το εμπόριο των καρπουζιών αποδείχτηκε χρυσοφόρο.
Το Castello de’ Monti (1514-1519) είναι το πιο χαρακτηριστικό αξιοθέατο του Κοριλιάνο ντ’ Οτράντο και θεωρείται πρωτοποριακό παράδειγμα αρχιτεκτονικής μετάβασης από τη μεσαιωνική στην αναγεννησιακή οχυρωματική αρχιτεκτονική.
Το στιβαρό κάστρο διαθέτει τάφρο και τέσσερις πύργους με ανάγλυφες αναπαραστάσεις των τεσσάρων κύριων αρετών (Fortezza/Θάρρος, Giustizia/Δικαιοσύνη, Prudenza/Σύνεση, Temperanza/Ηπιότητα), ενώ φιλοξενεί και περιοδικές εκθέσεις.
Δίπλα του βρίσκεται η Caporta (Κάτω Πόρτα), η παλιά νότια πύλη της πόλης με τον θυρεό του φεουδάρχη Giovan Battista de’ Monti και τη φιλοσοφημένη επιγραφή «INVIDIA INOPIA FA» (η ζηλοφθονία φέρνει δυστυχία) – είναι ουσιαστικά η είσοδος στο ιστορικό κέντρο με τα σπιτάκια με τις αυλές αλλά και τα πλουμιστά αρχοντικά του 18ου αιώνα.
Ανάμεσα στα κτίρια ξεχωρίζει η Μητρόπολη του Αγίου Νικολάου Επισκόπου (Chiesa Matrice di San Nicola Vescovo), που χρονολογείται από τον 16ο αιώνα και ανακαινίστηκε το 1622. Το καμπαναριό, που αρχικά λειτουργούσε ως πύργος παρατήρησης, φέρει χρονολογία χαραγμένη με ελληνικούς χαρακτήρες: το βυζαντινό έτος 6973 (1465).
Μια τελευταία πληροφορία που θα φανεί χρήσιμη στους καλοφαγάδες: το Κοριλιάνο φημίζεται για την αρωματική λευκή τρούφα του, οπότε κάντε τα κουμάντα σας.
Καλημέρα (Calimera)
Δεν μπορώ να σκεφτώ πιο αισιόδοξο όνομα από το «Καλημέρα» για έναν τόπο∙ ουσιαστικά πρόκειται για ένα όνομα-ευχή.
Η παράδοση λέει ότι η ευγενική «καλημέρα» που έδωσε ως απάντηση ένας μη γλωσσομαθής κάτοικος σε έναν ξένο που ρωτούσε το όνομα του χωριού ήταν εκείνη που ευθύνεται για την ονοματοδοσία – προσωπικά θεωρώ πιθανότερο να επιλέχθηκε για να λειτουργήσει προστατευτικά για τον οικισμό.
Μόλις είχαμε παρκάρει και προσπαθούσαμε να προσανατολιστούμε, όταν ακούγοντάς μας να μιλάμε σταμάτησε δίπλα μας ένα αυτοκίνητο και ο συγκινημένος οδηγός μάς εξομολογήθηκε πως όταν συναντά Έλληνες λαχταρά η καρδιά του και ότι η μεγαλύτερή του επιθυμία είναι να ζήσει μόνιμα στην Ελλάδα.
Εμείς, από την άλλη, είχαμε καταγοητευτεί από την Καλημέρα∙ μπήκαμε μάλιστα στον πειρασμό να φωτογραφίσουμε τα τηλέφωνα ενός μεσιτικού γραφείου –μιας και τα σπίτια που διαφήμιζε πωλούνταν πάμφθηνα– αλλά λέμε να αφήσουμε την αγορά του αιώνα για μια άλλη φορά.
Η Piazza del Sole είναι η καρδιά της κωμόπολης και εκεί βρίσκεται η ιστορική Chiesa Madre di San Brizio (1689-1692), με μπαρόκ στοιχεία και σημαντικά έργα τέχνης. Ο ναός είναι κατασκευασμένος από πέτρα leccese, τον παραδοσιακό μαλακό ασβεστόλιθο της περιοχής, και διαθέτει ένα θεαματικό τετραώροφο καμπαναριό.
Αν θέλετε –νομίζω ότι μάλλον θα θέλετε– να μάθετε περισσότερα για την Grecìa Salentina και τη σχέση της με την Ελλάδα, στο Casa Museo della Civiltà Contadina e della Cultura Grika θα βρείτε πληροφορίες για την ιστορία, τη λαογραφία, τη γλώσσα και τις παραδόσεις της περιοχής.
Η μαρμάρινη αρχαία στήλη της Καλημέρας, που βρίσκεται στο κέντρο του πάρκου, είναι άλλη μια τρανή απόδειξη των στενών σχέσεων με την Ελλάδα: όταν το 1957 ο δήμαρχος Giannino Aprile είχε ζητήσει από τον ομότιμό του Αθηναίο, Παυσανία Κατσώτα, ένα σύμβολο των δεσμών των δύο πόλεων, η Αθήνα έστειλε (το 1960) μια αναθηματική στήλη του 4ου αιώνα π.Χ., που φυλασσόταν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
«Zeni sù en ise ettù sti Kalimera», τουτέστιν «Ξένη δεν είσαι εδώ στην Καλημέρα», είναι η φράση που βρίσκεται χαραγμένη στο αρχαιοελληνικού τύπου μνημείο που στεγάζει το πολύτιμο γλυπτό. Και η αλήθεια είναι ότι εμείς τουλάχιστον δεν νιώσαμε ξένοι. Ούτε και η υπέροχη αττική μαρμάρινη στήλη, υποθέτω.
