Υπάρχουν κάποια τόσο υπέροχα πιάτα που προτού τα βάλεις στο ντουλάπι, παίρνεις μια βαθιά ανάσα και λες από μέσα σου «σε παρακαλώ, μη σπάσεις». Δεν είναι απλώς σκεύη σερβιρίσματος, είναι μικρά αντικείμενα αισθητικής χαράς και ανεξήγητης προσκόλλησης.
Η μαντλέν του Προυστ θα ήταν ένα ακόμα γλυκό, αλλά σερβιρισμένο σε λεπτή πορσελάνη αποδεικνύει πως το αντικείμενο του τραπεζιού μπορεί να γίνει φορέας μνήμης. Όχι για την πολυτέλειά του, αλλά για την εμπειρία που ενεργοποιεί.
Πότε λέμε το πιάτο «πιάτο»
Το πιάτο όπως το ξέρουμε σήμερα είναι σχετικά νέα ανακάλυψη. Για χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι έτρωγαν χωρίς αυτό. Το φαγητό ακουμπούσε σε φύλλα, σε ψωμί, σε πέτρινες ή ξύλινες επιφάνειες.
Στην αρχαιότητα, υπήρχαν σκεύη για το φαγητό, αλλά όχι ατομικά πιάτα. Οι αρχαίοι πολιτισμοί χρησιμοποιούσαν μπολ ή δίσκους. Το φαγητό μοιραζόταν. Η ιδέα του προσωπικού σκεύους στο τραπέζι δεν είχε ακόμη γεννηθεί. Το πιάτο ως προσωπικό αντικείμενο δεν είχε λόγο ύπαρξης.
Στον μεσαίωνα, στην Ευρώπη, το φαγητό συχνά σερβίρεται πάνω σε «trencher», χοντρές φέτες μπαγιάτικου ψωμιού που λειτουργούν ως βάση. Το ψωμί απορροφά τους χυμούς και στο τέλος είτε καταναλώνεται από τους συνδαιτυμόνες είτε δίνεται στους φτωχούς. Το πιάτο, και πάλι, απουσιάζει. Το φαγητό είναι πράξη επιβίωσης και κοινοκτημοσύνης, όχι ατομικής εμπειρίας. Η μεγάλη αλλαγή έρχεται αργά, από τον 16ο και κυρίως τον 17ο αιώνα, όταν το τραπέζι αρχίζει να οργανώνεται διαφορετικά. Η άνοδος της αστικής τάξης οι κανόνες ευγένειας και η νέα σημασία των καλών τρόπων φέρνουν μια καινούργια ιδέα: κάθε άνθρωπος έχει τον δικό του χώρο στο τραπέζι. Και αυτός ο χώρος χρειάζεται όρια.
Η γέννηση του πιάτου
Το πιάτο στην αρχή είναι μεταλλικό ή πήλινο. Δεν προορίζεται να εντυπωσιάσει αλλά να οριοθετήσει. Να κρατήσει το φαγητό στη θέση του. Να ξεχωρίσει το «δικό μου» από το «κοινό». Το πιάτο δεν είναι ακόμη αισθητικό αντικείμενο, έχει καθαρά χρηστικό ρόλο.
Τον 18ο αιώνα, με τη διάδοση της πορσελάνης, το πιάτο αποκτά νέο ρόλο. Δεν κρατά απλώς το φαγητό, το παρουσιάζει. Η επίπεδη επιφάνειά του γίνεται καμβάς: αρχίζουν τα μοτίβα, οι διακοσμήσεις, σύμβολα εξουσίας και γούστου. Το πιάτο πλέον «φαίνεται» όσο και το περιεχόμενό του.
Παράλληλα, αλλάζει και ο τρόπος σερβιρίσματος. Το service à la française, με τα πολλά πιάτα στο τραπέζι ταυτόχρονα, δίνει σταδιακά τη θέση του στο service à la russe, όπου το φαγητό έρχεται σταδιακά, με τα πιάτα να διαδέχονται το ένα το άλλο και καθένα από αυτά να προορίζεται για διαφορετικό είδος εδέσματος.
Στα παλάτια, τα πιάτα δεν ήταν ποτέ απλά αντικείμενα. Στις Βερσαλλίες, ο Λουδοβίκος ΙΔ’ μετέτρεψε το τραπέζι σε θέατρο εξουσίας. Τα βασιλικά δείπνα ήταν δημόσια: ο βασιλιάς έτρωγε, η αυλή παρακολουθούσε. Τα πιάτα άλλαζαν διαρκώς, όχι για λόγους εντυπωσιασμού, αλλά από εμμονικό φόβο δηλητηρίασης. Πολλά σπάζονταν επίτηδες μετά τη χρήση ή αποσύρονταν οριστικά. Η καταστροφή δεν ήταν απώλεια· ήταν μήνυμα. Όταν μπορείς να σπας πορσελάνη, δείχνεις ότι έχεις περίσσευμα ισχύος. Η βασιλική παραγωγή της Sèvres λειτουργούσε έτσι ως αναλώσιμο σύμβολο: η πολυτέλεια αποδεικνυόταν από το πόσο εύκολα μπορούσε να αντικατασταθεί ένα πολυτελές αντικείμενο.
Στο παλάτι του Σανσουσί, ο Φρειδερίκος ο Μέγας προτίμησε μια πιο ψυχρή χειρονομία: έστρωνε τραπέζια με άδεια πιάτα, κρατώντας την εικόνα της αφθονίας χωρίς το περιεχόμενο. Στο παλάτι του Τοπ Καπί, οι Οθωμανοί σουλτάνοι συγκέντρωναν χιλιάδες κινεζικά πιάτα, πιστεύοντας ότι αλλάζουν χρώμα αν έρθουν σε επαφή με δηλητήριο – η πορσελάνη ως εργαλείο επιβίωσης.
Σήμερα, αυτή η ιστορία αποτιμάται σε χρήμα: ένα αυθεντικό βασιλικό πιάτο Sèvres του 18ου αιώνα, με παλατιανό έμβλημα και τεκμηριωμένη προέλευση, έχει πωληθεί σε δημοπρασία για πάνω από 500.000 ευρώ. Όχι επειδή είναι ωραίο, αλλά επειδή κάποτε βρισκόταν σε τραπέζι όπου η εξουσία μπορούσε να καταστρέφει για να αποδείξει την ισχύ της. Τον 19ο αιώνα, το πιάτο γίνεται καθημερινό αντικείμενο. Η βιομηχανική παραγωγή το φέρνει σε όλα τα σπίτια. Οι διαστάσεις του τυποποιούνται: πιάτο φαγητού, πιάτο σούπας, πιάτο γλυκού. Το πιάτο παύει να αποτελεί αντικείμενο που χρησιμοποιείται μόνο από τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις και γίνεται βασικό στοιχείο καθημερινής ζωής.
Στον 20ό αιώνα, ο μοντερνισμός αφαιρεί τη διακόσμηση. Το πιάτο γίνεται λευκό, λιτό, λειτουργικό. Σχεδιαστές και σεφ αρχίζουν να το βλέπουν όχι ως πλαίσιο, αλλά ως εργαλείο παρουσίασης. Η γαστρονομία το χρησιμοποιεί για να κατευθύνει το βλέμμα και να ελέγξει την εμπειρία.
Η ιστορία του σερβιτσιού πορσελάνης
Προτού υπάρξει «σερβίτσιο», υπήρχε ήδη η πορσελάνη. Η πορσελάνη ξεκινά ως υλικό-θαύμα. Στην Κίνα, ήδη από την περίοδο του Tang εμφανίζεται μια πρώιμη μορφή πορσελάνης υψηλής θερμοκρασίας, λεπτή και φωτεινή, τόσο διαφορετική από τα ευρωπαϊκά κεραμικά που μοιάζει σαν να ανήκει σε μια άλλη κατηγορία υπεροχής και ευθραυστότητας. Και κάπου εδώ μπαίνει το πρώτο twist: η Ευρώπη δεν έμαθε την πορσελάνη βλέποντάς την καθημερινά, αλλά ποθώντας την από μακριά. Για αιώνες φτάνουν στη Δύση μεμονωμένα κομμάτια, σαν εξωτικά λάφυρα ή διπλωματικά δώρα – χαρακτηριστικό παράδειγμα το Fonthill Vase, ήδη από τον 14ο αιώνα.
Το σερβίτσιο γεννιέται όταν αλλάζει το τραπέζι. Το σερβίτσιο δεν είναι μόνο αντικείμενο. Είναι σύστημα. Και το σύστημα γεννιέται όταν το τραπέζι γίνεται τελετουργία. Στην Ευρώπη των 18ου-19ου αιώνα κυριαρχεί το service à la française: πολλά εδέσματα εμφανίζονται ταυτόχρονα, σε καθορισμένη θέση πάνω στο τραπέζι, και οι καλεσμένοι συχνά αλληλοσερβίρονται. Αυτή η λογική θέλει πολλά σκεύη και μια «σκηνογραφία». Άρα το σερβίτσιο αρχίζει να αποκτά νόημα ως ιδέα: όχι απλώς «ένα ωραίο πιάτο», αλλά μια ολοκληρωμένη γλώσσα τραπεζιού. Η αποφασιστική ώθηση στη διάδοση του σερβίτσιου πορσελάνης όπως το εννοούμε σήμερα έρχεται όταν η Ευρώπη καταφέρνει να φτιάξει μόνη της σκληρή πορσελάνη hard-paste.
Το πιάτο στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο
Στη λογοτεχνία, το πιάτο σπάνια αφορά το φαγητό. Είναι δείκτης θέσης. Στον «Μεγάλο Γκάτσμπι», τα τραπέζια είναι γεμάτα αλλά τα πιάτα άδεια από νόημα· η αφθονία λειτουργεί ως κάλυμμα υπαρξιακού κενού. Στον «Όλιβερ Τουίστ», ένα άδειο πιάτο αρκεί για να πυροδοτήσει βία – η πείνα γίνεται κοινωνικό έγκλημα. Στη «Μαντάμ Μποβαρί», το τραπέζι είναι χώρος ασφυξίας: το πιάτο επαναλαμβάνεται, όπως και η ζωή της ηρωίδας. Στον «Ξένο», το φαγητό και το πιάτο αντιμετωπίζονται σχεδόν μηχανικά – η αδιαφορία περνά από το σώμα. Και στον «Μετρ και τη Μαργαρίτα», τα δείπνα γίνονται θέατρο εξουσίας και ειρωνείας, όπου το πιάτο δεν τρέφει αλλά αποκαλύπτει. Στη λογοτεχνία, το πιάτο δεν γεμίζει στομάχια. Γεμίζει ρόλους: ποιος τρώει, ποιος κοιτά, ποιος περισσεύει.
Στο σινεμά, το πιάτο δεν είναι ποτέ αθώο. Στο «The Discreet Charm of the Bourgeoisie», τα τραπέζια στρώνονται ξανά και ξανά, αλλά κανείς δεν τρώει· το πιάτο γίνεται σύμβολο κοινωνικής υποκρισίας. Στο «La Grande Bouffe», τα πιάτα γεμίζουν μέχρι θανάτου – κυριολεκτικά· η υπερκατανάλωση γίνεται αυτοκαταστροφή. Στο «The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover», το πιάτο μετατρέπεται σε εργαλείο εκδίκησης: το φαγητό είναι βία, το σερβίρισμα τιμωρία. Στο «Parasite», το τραπέζι χωρίζει τάξεις· το ποιος σερβίρει και ποιος τρώει είναι πιο σημαντικό από το τι υπάρχει στο πιάτο. Και στο «The Platform», το πιάτο –ή η απουσία του– καθορίζει το ποιος ζει. Στον κινηματογράφο, το πιάτο δεν θρέφει. Κατατάσσει, εκθέτει, απειλεί.
Το βαρύ πυροβολικό μου
Στην εποχή της μαμάς μου, η πορσελάνη σήμαινε «καλό σερβίτσιο». Σήμερα σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό: για μένα είναι ένα fashion statement, ένα design artefact που στέκεται στο τραπέζι όπως ένα έργο τέχνης στέκεται σε γκαλερί. Η Hermès ήταν εκείνη που άλλαξε οριστικά το παιχνίδι. Αντιμετώπισε το πιάτο όπως το φουλάρι της. Eίναι ένας καμβάς αφήγησης, χρώματος και ταυτότητας.
Από εκεί και πέρα, το art de la table μπήκε κανονικά στο σύμπαν της μόδας. Η συνεργασία Ginori 1735 με τον οίκο Pucci έφερε το ψυχεδελικό print στο τραπέζι. Η πορσελάνη έγινε editorial, το σερβίρισμα απέκτησε ένταση και χρώμα και το πιάτο άρχισε να συλλέγεται όπως ένα limited fashion αντικείμενο.
Η Loewe, υπό τον Jonathan Anderson, δεν σχεδιάζει πιάτα, σχεδιάζει κεραμικά έργα που μπορούν –αν θέλουν– να ακουμπήσουν και φαγητό. Το τραπέζι γίνεται χώρος σύγχρονης τέχνης, χωρίς να χάνει τη λειτουργικότητά του. Οι σπάνιες συνεργασίες Prada και Bernardaud κινούνται σε αυστηρό, αρχιτεκτονικό μινιμαλισμό. Είναι πορσελάνες που μοιάζουν περισσότερο με museum objects παρά με καθημερινά σκεύη, και πλέον αναζητούνται από συλλέκτες.
Μeissen
Ο οίκος Meissen ιδρύθηκε το 1710 στη Σαξονία, κατόπιν εντολής του Αυγούστου της Σαξονίας και βασιλιά της Πολωνίας. Η εμμονή του με την κινεζική πορσελάνη τον οδήγησε να χρηματοδοτήσει αλχημιστικά πειράματα, μέχρι που ο Johann Friedrich Böttger και ο Ehrenfried Walther κατάφεραν το αδιανόητο. Έφτιαξαν σκληρή πορσελάνη ισάξια της κινεζικής. Έτσι, στο κάστρο Albrechtsburg στο Meissen γεννήθηκε η πρώτη ευρωπαϊκή πορσελάνη υψηλής ποιότητας. Από το 1720, ο Meissen φέρει το περίφημο σήμα με τα διασταυρωμένα σπαθιά. Ο Meissen διαμόρφωσε την ευρωπαϊκή αισθητική του τραπεζιού με ροκοκό φιγούρες, chinoiseries, λουλούδια ζωγραφισμένα στο χέρι. Τα πιάτα Meissen δεν είναι απλώς art de la table. Είναι συλλεκτικά αντικείμενα. Τα παλαιά κομμάτια φτάνουν εξαψήφια ποσά σε δημοπρασίες. Ο οίκος λειτουργεί ακόμη στη Γερμανία, πιστός στις παραδοσιακές τεχνικές. Πλέον συνεργάζεται με σύγχρονους καλλιτέχνες και δημιουργεί limited editions.
Η επιλογή μου: To Blue onion που παράγεται από τον 18 αιώνα μέχρι σήμερα.
Ginori 1735
Ο οίκος ιδρύεται το 1735 στην Τοσκάνη από τον μαρκήσιο Carlo Andrea Ginori. Εκεί δημιουργεί μία από τις πρώτες ευρωπαϊκές πορσελανοποιίες, σε μια εποχή όπου η πορσελάνη ήταν σχεδόν μυθική. Ο Ginori δεν ήταν απλώς επιχειρηματίας. Το πιάτο παύει να είναι αντικείμενο χρήσης και γίνεται φορέας πολιτισμού. Ο απόγονός του, Richard Ginori, στα τέλη του 19ου αιώνα, συγχωνεύει την εταιρεία με τη Società Ceramica Richard και γεννιέται η Richard Ginori. Πρωτοπόρος στο art déco και τον ιταλικό μοντερνισμό, συνεργάζεται με αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες. Τα σχέδια είναι λιτά αλλά εμβληματικά. Τον 20ό αιώνα το σερβίτσιο αποτελεί αντικείμενο design: η Ginori συνεργάζεται με τον Ponti που αποτέλεσε μορφή-ορόσημο για τον οίκο. Aκολουθούν σειρές που γράφουν ιστορία όπως η Oriente Italiano η οποία αποθεώνει το mix and match συνδυάζοντας διαφορετικά χρώματα και σχήματα στην ίδια σειρά.
Η επιλογή μου: Η συλλογή Il Viaggio di Nettuno του Βρετανού καλλιτέχνη Luke Edward Hall.
Hermès
Ο οίκος Hermès μπήκε στον κόσμο της πορσελάνης σχετικά αργά σε σχέση με άλλους οίκους μόδας. Η πρώτη συστηματική ενασχόληση με την επιτραπέζια τέχνη ξεκινά στα τέλη της δεκαετίας του ’80, όταν ο οίκος αποφασίζει ότι το savoir faire του δεν περιορίζεται στο σώμα ή στο άλογο, αλλά μπορεί να μεταφερθεί και στο τραπέζι. Η πορσελάνη δεν αντιμετωπίζεται ως «home line», αλλά ως φορέας αφήγησης. Οι συνεργασίες είναι το κλειδί. Ο Hermès δεν σχεδιάζει πιάτα μόνος του, καλεί εικονογράφους, χαράκτες και καλλιτέχνες να μεταφέρουν τη γλώσσα του οίκου. Tο σχέδιο έχει κίνηση, χιούμορ. Από την αρχή, τα πιάτα λειτουργούν όπως τα μεταξωτά μαντίλια, είναι συλλεκτικά, αριθμημένα, με έντονη εικονογραφία. Εμβληματικές σειρές, όπως το Cheval d’Orient, το Balcon du Guadalquivir ή το Mosaïque au 24, δεν σχεδιάστηκαν για «καθημερινή χρήση». Σχεδιάστηκαν για να δηλώνουν θέση. Χρυσά περιγράμματα, γεωμετρικές αναφορές, μοτίβα που παραπέμπουν σε ιππασία, ταξίδι, Ανατολή. Το πιάτο δεν συνοδεύει το φαγητό, το πλαισιώνει. Από τη δεκαετία του 2000 και μετά, τα πιάτα Hermès αποκτούν καθαρά συλλεκτικό χαρακτήρα. Κυκλοφορούν σε περιορισμένες σειρές, με υψηλές τιμές. Όπως και με τις τσάντες του οίκου, η αξία δεν βρίσκεται μόνο στο υλικό αλλά στο σύστημα συμβόλων που το συνοδεύει. Στον Hermès, το πιάτο δεν είναι αντικείμενο φιλοξενίας. Είναι αντικείμενο ταυτότητας.
Η επιλογή μου: Η σειρα Un Jardin sur le Nile. Πρόκειται για παλαιότερη σειρά που πλέον δεν κυκλοφορεί από τον οίκο. Θα τα βρεις στο ebay.
Labarotario Paravicini
Ο οίκος Laboratorio Paravicini ιδρύθηκε στο Μιλάνο τη δεκαετία του 1990 από τον Vittorio Paravicini. Πρόκειται για ένα ατελιέ κεραμικής, όχι για βιομηχανικό οίκο. Κάθε πιάτο είναι ζωγραφισμένο στο χέρι και μοναδικό. Τι τα κάνει συλλεκτικά; Όλα παράγονται ένα προς ένα και δεν βρίσκεις σειρές μαζικής κυκλοφορίας. Ξεχωρίζει για τις μικρές παρτίδες κατά παραγγελία. Το εντυπωσιακό είναι ότι κανένα πιάτο δεν είναι απολύτως ίδιο με το άλλο, ενώ το σχέδιο γεννιέται πάνω στο πιάτο, όχι σε χαρτί. Η συλλεκτικότητα προκύπτει από τη χειροποίητη ιδιαιτερότητα, όχι από την απόσυρση. Σχεδιάζονται στο ίδιο το εργαστήριο από ζωγράφους και τεχνίτες εκπαιδευμένους στην ιταλική maiolica και τα θέματα είναι εμπνευσμένα από την ιταλική φύση, τα ιστορικά μοτίβα και τη λαϊκή τέχνη.
Η επιλογή μου: Italian views ceramic dinner plates.
Laetitia Rouget
Η Laetitia Rouget είναι Γαλλίδα καλλιτέχνις κεραμικής, που εμφανίζεται δυναμικά στη διεθνή σκηνή τη δεκαετία του 2010. Τα πιάτα της κινούνται ανάμεσα στο art object, το design και το χιούμορ, ανατρέποντας την ιδέα του «καθωσπρέπει» τραπεζιού. Tα πιάτα γίνονται συλλεκτικά αλλά δεν ακολουθούν ετήσια παραγωγή. Παράγονται μόνο σε μικρές παρτίδες. Πολλά κομμάτια εξαφανίζονται γρήγορα από την αγορά. Τα σχεδιάζει η ίδια η Laetitia Rouget. Κάθε κομμάτι ξεκινά από ελεύθερο σχέδιο, συχνά περιλαμβάνει μόνο λέξεις, φράσεις, συνθήματα, αφηρημένα μοτίβα και έντονα, χαρούμενα χρώματα. Το πιάτο λειτουργεί σαν χειρόγραφο σημείωμα. Δεν είναι luxury με την παραδοσιακή έννοια. Είναι collectible contemporary craft.
Η επιλογή μου: Το Blue & Red Tulip, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πιάτα με μοτίβο που θυμίζει τα έργα του Ματίς.
L’Objet
Η L’Objet ιδρύθηκε το 2004 στο Λος Άντζελες από τον Elad Yifrach. Από την αρχή τοποθετήθηκε ανάμεσα στο design, τη διακόσμηση και την τέχνη, με έμφαση στη χειροποίητη πολυτέλεια. Τα πιάτα γρήγορα γίνονται συλλεκτικά. Κυκλοφορούν σε θεματικές συλλογές, όχι αυστηρά ετήσιες. Πολλές σειρές αποσύρονται και γίνονται αντικείμενο λατρείας. Η συλλεκτικότητα χτίζεται από συνεργασίες με καλλιτέχνες και την έντονη εικαστική ταυτότητα. Για την εταιρεία σχεδιάζουν οι Haas Brothers, που τα πιάτα τους είναι σουρεαλιστικά και γλυπτικά, και ο Elad Yifrach, που είναι και ο creative director του οίκου. Η L’Objet αντιμετωπίζει το πιάτο ως αντικείμενο τέχνης που τυχαίνει να μπαίνει στο τραπέζι, όχι το αντίστροφο.
Η επιλογή μου: Το Haas Mojave dinner plate σε πράσινο χρώμα.
La DoubleJ
Η La DoubleJ ιδρύθηκε στο Μιλάνο το 2015 από την J.J. Martin, πρώην fashion editor. Το brand ξεκίνησε από vintage prints και εξελίχθηκε σε ένα lifestyle σύμπαν χαράς, όπου το τραπέζι παίζει κεντρικό ρόλο. Τα πιάτα μπαίνουν δυναμικά στη La DoubleJ λίγα χρόνια μετά την ίδρυση και αρχίζουν να γίνονται συλλεκτικά. Κυκλοφορούν μόνο σε θεματικές σειρές, όχι απαραίτητα ετήσιες. Πολλά prints εξαντλούνται και δεν επανέρχονται. Είναι συλλεκτικά με λογική fashion, αλλά made to last. Τα σχεδιάζει η creative director J.J. Martin. Τα μοτίβα αντλούνται από ιταλικά αρχεία υφασμάτων. Το πιάτο αντιμετωπίζεται σαν ρούχο υψηλής ραπτικής για το τραπέζι.
Η επιλογή μου: To Floroucan Ivory γιατί είναι collection piece.
