Το Ηράκλειο βράζει από τη ζέστη, αλλά ο κόσμος φτάνει στην πλατεία Λιονταριών για να θαυμάσει τη βασιλική του Αγίου Μάρκου.
Ο ναός, που οικοδομήθηκε απέναντι από το Δουκικό Ανάκτορο, κατείχε σημαντική θέση στην κοινωνία της εποχής της ενετικής κυριαρχίας. Εδώ αναλάμβαναν με κάθε επισημότητα τα καθήκοντά τους όλοι οι άρχοντες και αξιωματούχοι και εδώ ζητούσε την προστασία του αγίου ο απλός λαός. Στον ίδιο χώρο ενταφιάζονταν μέσα σε σαρκοφάγους με ανάγλυφες παραστάσεις οι δούκες καθώς και μέλη της αριστοκρατίας. Δύο από τους τάφους αυτούς είναι ορατοί στην ανατολική πλευρά του ναού. Σήμερα φιλοξενεί τη Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου, όπου πραγματοποιούνται περιοδικές εικαστικές εκθέσεις και ποικίλες πολιτιστικές δράσεις.
Το 2019 φιλοξένησε την έκθεση «Η ματιά του συλλέκτη» με έργα της συλλογής του Σωτήρη Φέλιου, την οποία είδαν 37.000 επισκέπτες. Η συνέχεια της επιτυχημένης προηγούμενης συνεργασίας επισφραγίζεται με την τρέχουσα έκθεση που έχει τίτλο «Ένα βλέμμα που σας λέει ότι όσα έχετε ακούσει για τη ζωγραφική είναι αλήθεια» και αποτελεί μία νέα παρουσίαση των έργων της συλλογής, αυτήν τη φορά σε επιμέλεια του ίδιου του συλλέκτη. Η έκθεση όχι μόνο αγκαλιάζει τον χώρο του μνημείου, αλλά θα ενισχύσει σημαντικά το ψηφιακό του αποτύπωμα, προβάλλοντας διεθνώς την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας.
Με οδηγό το βλέμμα και το ένστικτο του συλλέκτη, η έκθεση συστήνει στο κοινό αντιπροσωπευτικά έργα της συλλογής μέσα σε έναν ελεύθερο αφηγηματικό ιστό, με τον κύριο κορμό να περιλαμβάνει έργα της σύγχρονης παραστατικής τέχνης.
Παρούσα και πρωταγωνίστρια η ζωγραφική
Με οδηγό το βλέμμα και το ένστικτο του συλλέκτη, η έκθεση συστήνει στο κοινό αντιπροσωπευτικά έργα της συλλογής μέσα σε έναν ελεύθερο αφηγηματικό ιστό, με τον κύριο κορμό να περιλαμβάνει έργα της σύγχρονης παραστατικής τέχνης. Μέσα από τον πλούτο των κατευθύνσεων και των τεχνοτροπιών των έργων, αναδεικνύεται το σημαντικό εύρος της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής, στον χώρο και στον χρόνο. Συγκεντρώνει 44 έργα ζωγραφικής που έχουν δημιουργηθεί από το 2000 και έπειτα από 32 καλλιτέχνες, ξετυλίγοντας το νήμα της πορείας της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής.
«Στη συλλογή συναντιούνται υβριδικά ο ρεαλισμός, ο μαγικός ρεαλισμός, ο φωτογραφικός ρεαλισμός, ο εξπρεσιονισμός, ο σουρεαλισμός, ο συμβολισμός, η αναζήτηση της ιθαγένειας και της αλλοτρίωσης και πολλά άλλα στοιχεία. Κορμός παραμένει πάντως η ρεαλιστική αναπαράσταση και το ανθρωποκεντρικό στοιχείο. Ο Σωτήρης, με το ερωτικό και απαιτητικό του "βλέμμα" και την ασίγαστη φροντίδα του, συναρμολογεί το δικό του αφήγημα πάντα μέσα στη ροή μιας παράδοσης που μπορεί και ανανεώνεται, δίχως να έχει σταματήσει στα διακόσια χρόνια ιστορίας της νεότερης ελληνικής ζωγραφικής» γράφει ο Αλέκος Λεβίδης.
Ο Σωτήρης Φέλιος ξεκίνησε την ιδιωτική συλλογή του στα τέλη της δεκαετίας του 1970, όταν επέστρεψε από τις σπουδές του στο εξωτερικό. «Κάνω μια υπόθεση –την έχουν κάνει πολλοί νωρίτερα και αρτιότερα– ότι η ζωγραφική είναι το θελκτικότερο μέσο αλλά και ένα καταφύγιο σωτηρίας στο τρικυμισμένο ταξίδι προς τη μόνη βεβαιότητα», λέει και ίσως δεν είναι τυχαίο ότι το έργο «Προσωπική Νέκυια» από μια σειρά 26 ζωγραφικών έργων του Χρόνη Μπότσογλου ήταν αυτό που όταν το αγόρασε τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι συγκροτεί συλλογή, που αποτελεί μια πολύ προσωπική αφήγηση, της οποίας μόνος και μοναδικός οδηγός ήταν το μάτι του. Η ανάγκη του «συλλέγειν» ήταν για να διευρύνει την καθημερινότητά του, να της δώσει άλλη διάσταση.
Την ίδια εποχή, όταν άρχισε να αποκτά τα πρώτα του έργα, έκανε την εμφάνισή της μια νέα ομάδα παραστατικών ζωγράφων γεννημένων τη δεκαετία του '50 και λίγο αργότερα. Με αυτούς τους καλλιτέχνες ξεκίνησε ο Σωτήρης Φέλιος, αυτούς παρακολούθησε, με αυτούς συμβάδισε αισθητικά. Ωστόσο, ο τρόπος, η ποιότητα των έργων και η ποικιλία, πέρα από την άποψη και την επιλογή του συλλέκτη, μας οδηγούν και μας ενθαρρύνουν να κάνουμε τη δική μας αφήγηση, τη δική μας παρατήρηση, να διαμορφώσουμε τη δική μας οπτική για την εξέλιξη της ζωγραφικής και των δημιουργών τα τελευταία σαράντα και πλέον χρόνια.
Αν η έκθεση αυτή έχει παραπανίσιο ενδιαφέρον, αυτό οφείλεται στην ελευθερία με την οποία είναι επιμελημένη, μια ελευθερία που προκαλεί το μάτι του επισκέπτη, σε αυτό τον μοναδικό χώρο, με τα έργα στα σκουροκόκκινα και τα βαθιά μπλε φόντα σαν να του νεύουν να πλησιάσει και να απομακρυνθεί, να επανέλθει και να τα παρατηρήσει, να τα συνδέσει με άλλα ή να τα αυτονομήσει. Κεντρικό θέμα είναι η ανθρώπινη μορφή που αντανακλάται σε όλη τη συλλογή Φέλιου, η οποία περιλαμβάνει περισσότερα από χίλια έργα Ελλήνων καλλιτεχνών που ζουν και εργάζονται στην Ελλάδα (ζωγραφικά έργα, γλυπτά, ανάγλυφα, κατασκευές, χαρακτικά, φωτογραφίες, σχέδια κ.ά.).
«Οι πίνακες που βλέπετε –ένα σημαντικό τμήμα της συλλογής– ήταν για μένα ένα πάτημα, μια αγκαλιά. Από την Αρκαδία, την πατρίδα μου, στον δρόμο για την αναζήτηση του νοήματος. Διέκρινα στο έργο των ζωγράφων τους αυτό το "κάτι" που είναι ικανό να σε ταξιδέψει σε μέρη που δεν μπορεί να σε πάει ο πλούτος ή άλλες φυσικές απολαύσεις. Είδα σε αυτούς τους πίνακες ότι οι ζωγράφοι τους και την ποιότητα αναζήτησαν και το καίριο. Μπήκαν στον κόπο να φτιάξουν "κάτι". Ο κόπος τους είναι αυτός που φανερώνει την ψυχή. Την ψυχή που συνομιλεί με ό,τι είναι αντίθετο από το εφήμερο» λέει ο κ. Φέλιος.
Η εξιστόρηση στην έκθεση δεν έχει μια λογική ή χρονολογική σειρά. Συμβαδίζει με κάποιον τρόπο και με αυτό που χαρακτηρίζει τον συλλέκτη: ελεύθερος από επιταγές της μόδας και το ενδιαφέρον για το χρηματιστήριο της τέχνης, συγκρότησε μια συλλογή επειδή –όπως έχει πει– τον αιχμαλώτισε ένα έργο, ένιωσε το πάθος και τη συγκίνηση μπροστά σε ένα δημιούργημα, μοιράστηκε ίσως και τη δημιουργική χαρά της ολοκλήρωσης. «Αυτό συγκροτεί το ήθος και το ύφος της συλλογής» γράφει ο Αλέκος Λεβίδης. «Η απόκτηση ενός έργου δεν αποτελεί αυτοσκοπό για τον συγκεκριμένο συλλέκτη.
Από την εμπειρία μου γνωρίζω ότι δεν αρκείται στην εγωιστική απόλαυση του έργου. Καλλιεργεί φιλικές σχέσεις με τις και τους ζωγράφους, παρακολουθεί το έργο τους μέσα στον χρόνο και –γεγονός εξαιρετικά σημαντικό και σπάνιο στις μέρες μας– το στηρίζει. Ο συλλέκτης δεν θέλησε ποτέ a priori να ορίσει το πλαίσιο μιας μουσειακής συλλογής σύμφωνα με κριτήρια "ιστορικά". Συνδετική ουσία της συλλογής του εξακολουθούσε να είναι η προσωπική του αυθόρμητη ερωτική ματιά καθώς και η βιωματική σχέση που ανέπτυσσε με τα έργα και τους ή τις ζωγράφους».
Μια συλλογή με συνοδοιπόρο το κοινό
Κάτι που χαρακτηρίζει τον Σωτήρη Φέλιο ως συλλέκτη είναι η σταθερή του επιθυμία να μοιράζεται την εμπειρία και την αισθητική απόλαυση που προσφέρουν τα έργα της συλλογής του. Είναι από τους συλλέκτες που ανοίγουν τη συλλογή τους στο κοινό κάνοντας τον επισκέπτη συνοδοιπόρο στην περιπέτειά του. Συχνά διαφορετικές ενότητες της έκθεσης έχουν ταξιδέψει στην Ελλάδα και το εξωτερικό και καλλιτέχνες έχουν κληθεί να τις πλαισιώσουν με ξεναγήσεις, διαλέξεις και άλλες δραστηριότητες.
Παράλληλα ο συλλέκτης δημιούργησε τον χώρο τέχνης «16 Φωκίωνος Νέγρη», όπου στεγάζονται περιοδικές εικαστικές εκθέσεις, διοργανώνονται καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, αναπτύσσονται δίκτυα συνεργασίας, συμπράξεις και ανταλλαγές με άλλους φορείς από τον χώρο του πολιτισμού. Παράλληλα έχει συστήσει το ίδρυμα «Η άλλη Αρκαδία», το οποίο αναλαμβάνει την έκθεση έργων της συλλογής εντός και εκτός Ελλάδος, την επιμέλεια και έκδοση των αντίστοιχων καταλόγων, καθώς και τον δανεισμό έργων σε μουσειακές εκθέσεις.
Από τον Μάρτιο 2021, το ίδρυμα «Η άλλη Αρκαδία» και η Google Arts & Culture συνεργάζονται παρουσιάζοντας τριακόσια δεκαέξι έργα και πέντε διαδικτυακές εκθέσεις από τη συλλογή στο παγκόσμιο κοινό της ψηφιακής πλατφόρμας της Google.
Το 2022 το ίδρυμα «Η άλλη Αρκαδία» σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Ιστορίας της Τέχνης, The Courtauld Institute of Art του Λονδίνου, υλοποίησε για πρώτη φορά το «Πρόγραμμα Φιλοξενίας Ακαδημαϊκής και Επιμελητικής Έρευνας Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης». Το πρόγραμμα πραγματοποιείται δύο φορές τον χρόνο και απευθύνεται σε θεωρητικούς και ιστορικούς της τέχνης, καθώς και σε επιμελητές από το Πανεπιστήμιο Courtauld Institute of Art.
Κατά τη διάρκεια της έκθεσης στη βασιλική του Αγίου Μάρκου, η Συλλογή Σωτήρη Φέλιου σε συνεργασία με τη διεθνή καλλιτεχνική πλατφόρμα Google Arts & Culture παρουσιάζει την ψηφιακή εκδοχή της, δίνοντας τη δυνατότητα σε ένα ευρύτερο κοινό να την επισκεφθεί εικονικά, μέσω της 3D απεικόνισης Pocket Gallery. «Με κάποιον τρόπο στις ζωές μας, νομίζω, μας νοιάζει η ταυτότητά μας – θα έλεγα και η μοίρα. Ψάχνουμε για τις καταστάσεις εκείνες που επαληθεύουν την αυτοσυνείδηση και την αυτοπεποίθησή μας – αναγκαίες να δώσουν ρίζες στους ανθρώπους» λέει ο Σωτήρης Φέλιος.
Στην έκθεση παίρνουν μέρος οι καλλιτέχνες:
Ιώ Αγγελή, Τάσος Αριδάς, Καλλιόπη Ασαργιωτάκη, Μαριλίτσα Βλαχάκη, Στρατηγούλα Γιαννικοπούλου, Στέφανος Δασκαλάκης, Αλέξανδρος Ίσαρης, Χριστόφορος Κατσαδιώτης, Θεόφιλος Κατσιπάνος, Κωνσταντίνος Κερεστετζής, Ειρήνη Κομνηνού, Αλέξης Κυριτσόπουλος, Αλέκος Λεβίδης, Θανάσης Μακρής, Μιχάλης Μανουσάκης, Τάσος Μαντζαβίνος, Τάσος Μισούρας, Εμμανουήλ Μπιτσάκης, Χρήστος Μποκόρος, Χρόνης Μπότσογλου, Αχιλλέας Παπακώστας, Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, Βασίλης Παπανικολάου, Κώστας Παπανικολάου, Κώστας Παπατριανταφυλλόπουλος, Γιώργος Ρόρρης, Εδουάρδος Σακαγιάν, Παύλος Σάμιος, Μάριος Σπηλιόπουλος, Άννα - Μαρία Τσακάλη, Μαρία Φιλοπούλου, Δημήτρης Χαντζόπουλος
«Ένα βλέμμα που σας λέει ότι όσα έχετε ακούσει για τη ζωγραφική είναι αλήθεια», Συλλογή Σωτήρη Φέλιου
Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου, Βασιλική Αγίου Μάρκου, Ηράκλειο Κρήτης
Οργάνωση: Δήμος Ηρακλείου, Αντιδημαρχία Πολιτισμού
Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου σε συνεργασία με το ίδρυμα «Η άλλη Αρκαδία»
Διάρκεια: 14 Ιουλίου - 2 Σεπτεμβρίου 2023
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα-Παρασκευή 09:00-14:00 & 17:00-21:00, Σάββατο 09:00-14:00, Κυριακές και αργίες κλειστά
Είσοδος ελεύθερη
Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου - Βασιλική Αγίου Μάρκου
Πλατεία Λιονταριών, Ηράκλειο, 2813 909228
