Η λέξη «Καζαμπλάνκα» ήταν σημαδεμένη στην παιδική μου ηλικία και ο λόγος ήταν ο Πάνος, ένα παιδί διαφορετικό από την ευρύτερη γειτονιά –όταν εγώ ήμουν δέκα αυτός ήταν είκοσι–, για το οποίο ακούγονταν διαφορά φοβερά και τρομερά. (Έτσι μεταφράζονταν μέσα μου, όσα έφθαναν στ’ αυτιά μου εκείνα τα χρόνια, στη μέση της δεκαετίας του ’70, από τις κουβέντες των μεγάλων). Πως ο Πάνος, σε κάθε περίπτωση, μπορεί να πήγαινε με άντρες, αλλά συνάμα ήταν και κάτι άλλο... κάτι διαφορετικό. Τι διαφορετικό όμως; Δεν μπορούσα, τότε, να το συλλάβω.
Ότι ο Πάνος ήταν επί της ουσίας γυναίκα –άκουγα κι άλλα εκπληκτικά για ’κείνον τότε– και πως αν υπήρχε κάτι πάνω του, που να τον «πρόδιδε», αυτό ήταν μόνο τα γεννητικά του όργανα. Και τέλος πάντων, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο μάζευε λεφτά ο Πάνος, για να πάει στη μακρινή Καζαμπλάνκα και να κάνει μια παράξενη εγχείρηση – να απαλλαγεί από τα αντρικά του όργανα και ν’ αποκτήσει γυναικεία.
Περιττό να πω πως όλα αυτά τα άκουγα, ως παιδί, με τεράστια έκπληξη, καθώς μου φαίνονταν τελείως μπερδεμένα και ακατανόητα. Δεν υπήρχε η παραμικρή πληροφόρηση, εννοείται, για τέτοιου τύπου ζητήματα, και ό,τι έφθανε κακήν κακώς στ’ αυτιά μου –στ’ αυτιά όλων μας δηλαδή– ήταν απλώς συνδεδεμένο είτε με τον υπόκοσμο (με άτομα, που θα ’πρεπε πάση θυσία να αποφεύγουμε) είτε με την αμαρτία (αφού εκείνο που άκουγες, στην καλύτερη περίπτωση, ήταν το «ας τον συγχωρέσει ο Κύριος»).
Και ήταν το 1956, όταν κάποιος άντρας με δυσφορία φύλου τον καλεί να μετατρέψει τα ανδρικά γεννητικά όργανά του σε γυναικεία – πραγματοποιώντας έτσι ο Burou την πρώτη επέμβασή του επιβεβαίωσης φύλου, με μια δική του μέθοδο «αντιστροφής του πέους», που εν πολλοίς εφαρμόζεται και σήμερα στην πλαστική του κόλπου.
Τον Πάνο από ένα σημείο και μετά τον έχασα, δεν τον ξαναείδα στη γειτονιά, και ούτε θα μάθαινα ποτέ τι απέγινε, αλλά η λέξη «Καζαμπλάνκα» είχε κολλήσει πλέον στο μυαλό μου και βασικά θα σήμαινε έναν... άγριο τόπο, στον οποίο συνέβαιναν διάφορα ακατανόητα, κάτω από σκοτεινές συνθήκες. Έτσι το συνδύαζα. Έτσι τοποθετούνταν όλα αυτά στο παιδικό μυαλό μου. Πολλά χρόνια αργότερα θα το έψαχνα, κάπως παραπάνω, προσπαθώντας να δώσω «τέλος» σ’ εκείνη την εντύπωση, που είχε θρονιαστεί σε μιαν άκρη της σκέψης μου και που επανερχόταν, πάντοτε, μπροστά μου, κάθε φορά που θα συναντούσα αυτή τη λέξη, την «Καζαμπλάνκα», στα βιβλία, στον κινηματογράφο ή όπου αλλού.
Τι συνέβαινε, λοιπόν, στην Καζαμπλάνκα στις δεκαετίες του ’60 και του ’70;
Κατ’ αρχάς εκείνο που πρέπει να ειπωθεί είναι πως η Καζαμπλάνκα ήταν και είναι η μεγαλύτερη πόλη του Μαρόκου και ταυτόχρονα η οικονομική και επιχειρηματική πρωτεύουσά του. Μια πόλη στην ακτή του Ατλαντικού, με καλό κλίμα, όχι ιδιαιτέρως διαφορετικό από το μεσογειακό ελληνικό, που μπορεί να μην κουβαλά τον beat μύθο της Ταγγέρης ή τον hippy της Εσαουίρα, είναι όμως η πιο «ευρωπαϊκή» απ’ όλες, με πλατιούς δρόμους και αριστοκρατικές συνοικίες. Εκεί λοιπόν, σε μικρή απόσταση από την πολύβουη κάσμπα της, βρισκόταν η Rue du Capitaine de frégate Jacques Lapébie, o δρόμος στον οποίο θα έστηνε τη δική του κλινική, την Parc, ο χειρούργος Georges Burou.
Με βάση τα βιογραφικά στοιχεία του, που κυκλοφορούν στο δίκτυο, ο Burou είχε γεννηθεί το 1910, κάπου στη νότια Γαλλία, κοντά στα Πυρηναία, αλλά επειδή οι δάσκαλοι γονείς του θα βρίσκονταν με μετάθεση στο Αλγέρι, θα μεγάλωνε στην βορειοαφρικανική πόλη – στο πανεπιστήμιο της οποίας θα σπούδαζε Ιατρική.
Με ειδίκευση στην γυναικολογία και την μαιευτική, ο Burou γρήγορα θα ξεχώριζε για τις γνώσεις του επί της γυναικείας ανατομίας και ιδίως εκείνης που σχετιζόταν με το περίνεο και τη λεκάνη. Ως γυναικολόγος έκανε και εκτρώσεις ο Burou, παράνομες φυσικά, κάτι που θα του δημιουργούσε προβλήματα και που θα τον ανάγκαζαν, περί το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’40, να εγκατασταθεί στο γειτονικό Μαρόκο.
Στη μέση της δεκαετίας του ’50 οι χειρουργικές πρακτικές του Burou είχαν απλωθεί παντού. Συνέχιζε να κάνει εκτρώσεις, υποβοηθούσε γυναίκες να γεννήσουν παιδιά, που θα δίνονταν για υιοθεσία, φθάνοντας να ανασκευάζει ακόμη και τον παρθενικό υμένα ανύπαντρων πελατισσών του, που επιθυμούσαν να έλθουν εις γάμου κοινωνίαν, σύμφωνα με τα ισλαμικά πρότυπα.
Και ήταν το 1956, όταν κάποιος άντρας με δυσφορία φύλου τον καλεί να μετατρέψει τα ανδρικά γεννητικά όργανά του σε γυναικεία – πραγματοποιώντας έτσι ο Burou την πρώτη επέμβασή του επιβεβαίωσης φύλου, με μια δική του μέθοδο «αντιστροφής του πέους», που εν πολλοίς εφαρμόζεται και σήμερα στην πλαστική του κόλπου. Σε λιγότερο από 20 χρόνια ο Burou θα έκανε περισσότερες από 1000 τέτοιες επεμβάσεις, «αλλάζοντας», όπως έλεγε ο ίδιος, το σώμα των πελατών του, για να το προσαρμόσει στον ψυχικό τους κόσμο.
Από τότε η κλινική Parc θα γινόταν κάτι σαν «ναός» για τις επεμβάσεις επιβεβαίωσης φύλου, ή «αλλαγής» φύλου, όπως τις αποκαλούσαν τότε, αποκτώντας τεράστια φήμη, κατά πρώτον, μεταξύ των αρτιστών των παρισινών καμπαρέ. Μία από τις πρώτες «πελάτισσες» του Burou ήταν η Coccinelle (1931-2006), η διάσημη σταρ της παριζιάνικης νύχτας της εποχής, τραγουδίστρια επίσης και τρανς ακτιβίστρια στην πορεία, όπως και η Αγγλίδα April Ashley (1935-2021), μοντέλο, συγγραφέας κ.λπ., που έκανε κι αυτή drag show, μαζί με την Coccinelle, στο περιβόητο Carrousel de Paris.
Η Coccinelle (Κοκσινέλ) ήταν πολύ διάσημη εκείνα τα χρόνια, και ο ερχομός της στην Αθήνα στις 4 Οκτωβρίου του 1962 είχε δημιουργήσει τεράστια αίσθηση. Η γαλλίδα αρτίστα και στριπτιζέζ είχε δώσει συνεντεύξεις στις εφημερίδες, απαντώντας σε όλες τις ερωτήσεις, ακόμη και στις πιο τολμηρές, ενώ είχε παρουσιάσει και το δικό της drag show στη Νεράιδα, κέντρο στο οποίο εμφανιζόταν τότε και ο Γιώργος Μητσάκης με το συγκρότημά του – με τον λαϊκό βάρδο να φωτογραφίζεται χαμογελαστός μαζί της.
Coccinelle au «Carrousel»
Πριν από την Coccinelle, όμως, έδινε το δικό της σόου στην Αθήνα (Μάρτιος του ’62) μια συνεργάτιδά της στο παρισινό Carrousel, η Θεμίς, που ήταν Ελληνίδα και που μάλλον ήταν η πρώτη συμπατριώτισσά μας, η οποία θα επισκεπτόταν τον δόκτορα Burou, στην Καζαμπλάνκα, για να προχωρήσει τη φυλομετάβασή της. Η Θεμίς είχε αποφασίσει να ξεκινήσει ορμονοθεραπεία βλέποντας στην οθόνη την Coccinelle στην ταινία τού Alessandro Blasetti “Europa di Notte” (ε.τ. Η Ευρώπη τη Νύχτα) από το 1959 –δες το βίντεο πιο πάνω–, μια ταινία που είχε προβληθεί και στην Αθήνα, στις 29 Φεβρουαρίου 1960 και η οποία θα οδηγούσε και την ίδια στο Παρίσι, για να δοκιμάσει την τύχη της στα καμπαρέ.
Όπως θα έλεγε η Θεμίς, σε μια συνέντευξή της στην εφημερίδα «Εμπρός»: «Απεφάσισα να εργασθώ εκεί, μια και εδώ δεν υπήρχαν καμπαρέ. Άλλωστε το παρισινό καμπαρέ είναι ένα, ας πούμε, μεγάλο σχολείο, όπου βλέποντας μαθαίνεις. Καθένας νομίζει ότι είναι πολύ εύκολο, αρκεί να φορέσει ένα φόρεμα και να βγει στη σκηνή. Όμως δεν συμβαίνει έτσι. Χρειάζεται προσπάθεια και τύχη. Εγώ έδειξα τις φωτογραφίες μου και έπιασα δουλειά το ίδιο βράδυ. Άρχισα στο καμπαρέ Μαντάμ Μαρτύρ, αλλά Μαντάμ Μαρτύρ και Καρουζέλ είναι το ίδιο. Δηλαδή έχουν τον ίδιον ιδιοκτήτη κι έτσι περνάμε πότε στο ένα και πότε στο άλλο».
Παρακάτω η Θεμίς θα αναφερόταν και στα ζητήματα του φύλου της:
«Η αρχή της ορμονοθεραπείας είχε γίνει από την Ελλάδα. Στη Γαλλία, απλώς, έγινε πιο εντατική. Στοιχίζει αρκετά και πρέπει να είναι συνεχής και σωστή. Ο γιατρός που θα πραγματοποιήσει την επέμβαση, για την οριστική αλλαγή του φύλου μου, μένει στο Μαρόκο. Λέγεται δόκτωρ Μπιρού. Η εγχείριση κοστίζει γύρω στις 30 χιλιάδες ελληνικές δραχμές και η παραμονή στην κλινική κυμαίνεται από 25 έως 30 μέρες. Η Κοξινέλ με πληροφόρησε σχετικώς, γιατί κι εκείνη εκεί εχειρουργήθη. Μαζί γράψαμε στον γιατρό και κάναμε τις σχετικές συνεννοήσεις. Υπάρχουν κι άλλες κλινικές γι’ αυτές τις επεμβάσεις, αλλά ο γιατρός του Μαρόκου είναι ο πιο πεπειραμένος. Έχουν περάσει από εκεί, εκτός από την Κοξινέλ, η Καπισύν, η Τόνι Απρίλ (σ.σ. April Ashley), η Παμέλα και αρκετές άλλες, οι οποίες είναι τώρα παντρεμένες πια με τους συζύγους των...».
Στις 10 Νοεμβρίου του 1962 οι εφημερίδες θα έγραφαν πως η Θεμίς είχε γίνει πλέον «100% γυναίκα», μετά και από την επιτυχή επέμβαση του Georges Burou, στην Καζαμπλάνκα και πως θα ερχόταν ξανά στην Ελλάδα, για να τακτοποιήσει πλέον και τα ληξιαρχικά θέματά της.
Οι πληροφορίες γι’ αυτά τα ζητήματα ήταν συνεχείς τότε στον Τύπο – δεν υπήρχαν κολλήματα και οι δημοσιογράφοι έγραφαν ελεύθερα. Και εξαρτιόταν από το άτομο πια, αν το κείμενό του θα ήταν σοβαρό, πικάντικο ή περιπαικτικό καμιά φορά. Ίσως να ανακόπηκαν κάπως τα πράγματα με την έλευση του στρατιωτικού καθεστώτος της «21ης Απριλίου 1967», λόγω Ιωάννου Λαδά κ.λπ., αλλά μετά από την άρση της προληπτικής λογοκρισίας στα έντυπα, τον Νοέμβριο του ’69, τα ελληνικά περιοδικά ήταν «ελεύθερα», για να δημοσιεύσουν και να αναδημοσιεύσουν και πάλι ό,τι ήθελαν από κάθε μεριά του κόσμου (εκτός από το να υποθάλπουν την όποια αντίσταση προς την δικτατορία, από το εσωτερικό ή το εξωτερικό ή να ασκούν, τα ίδια, κριτική).
Και κάπως έτσι θα ήταν «Ο Ταχυδρόμος» εκείνος, που θα έγραφε, στην Ελλάδα, για τον Georges Burou και τις επεμβάσεις του στη Clinique du Parc της Καζαμπλάνκας, σ’ ένα τεύχος από τον Απρίλιο του 1970. Το άρθρο του «Ταχυδρόμου» ήταν φυσικά ξένο, γραμμένο από κάποιον Peter Hard (για άγνωστο περιοδικό) και μεταφραζόταν στα ελληνικά. Αυτός ο Hard είχε μεταβεί στην Καζαμπλάνκα, είχε βρει τον Burou κι είχε συνομιλήσει μαζί του. Μάλιστα, στην αρχή, θα γινόταν λόγος για την April Ashley. Διαβάζουμε:
«Ο γνωστότερος πελάτης του ειδικού, για την αλλαγή του φύλου, χειρουργού, που έχει σημειώσει στον τομέα της ειδικότητός του τις περισσότερες –σε παγκόσμια κλίμακα– επιτυχίες, ήταν πριν από δέκα χρόνια ένας άγγλος ναυτικός. Άνδρα τον παρέλαβε ο δόκτωρ Μπυρού, με γοργόνες τατουαρισμένες στα μπράτσα και στους μηρούς του και τον μετέβαλε στην καλλίμορφη μις Απρίλ Άσλεϋ.(...). Όταν τον ερωτώ για εκείνον τον πελάτη του, ο δρ. Μπυρού, που οι επιτυχίες του τον έχουν κάνει διάσημο σ’ όλο τον κόσμο, μου απαντά: “Η μόνη δυσκολία που συναντήσαμε ήταν να εξαλείψουμε τις δερματοστιξίες με τις γοργόνες από τον καιρό που ήταν ναύτης”».
Για να συνεχίσει ο Burou:
«Εφαρμόζω μια δική μου μέθοδο, χωρίς να χρειάζεται, για την διάπλαση των νέων γυναικείων οργάνων, να χρησιμοποιηθεί δέρμα από άλλα μέλη του σώματος. Οι πελάτες μου έρχονται από τόσο διαφορετικά μέρη, μιλούν και γράφουν τόσο διαφορετικές γλώσσες, ώστε θα πελαγώναμε με τις επιγραφές και τις διάφορες οδηγίες, όπως και με τους αριθμούς των θαλάμων. Γι’ αυτό, όπως βλέπετε, έξω από κάθε δωμάτιο, δεν έχουμε αριθμούς, όπως συμβαίνει συνήθως στις κλινικές και στα νοσοκομεία, αλλά ένα διεθνές σύμβολο, στο οποίο είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες οι γυναίκες: τα λουλούδια. Εδώ μέσα θα δείτε δύο πελάτες, στους οποίους κάναμε επέμβαση πριν από μια περίπου εβδομάδα. Μπήκαν, όταν ήλθαν, και οι δύο άνδρες μέσα σ’ αυτό το δωμάτιο. Τώρα, όπως θα δείτε, είναι δύο χαριτωμένες κοπέλες. Και οι δυο τους είχαν, όπως διαπίστωσα, από την πρώτη κιόλας εξέταση, έντονα τα γυναικεία χαρακτηριστικά. Δεν είχαν ούτε χνούδι και γένια στα μάγουλα, ούτε τρίχες στα στήθη και στις κνήμες. Είχαν καμπυλωτούς γοφούς και πληθωρικό στήθος, που, όπως μου είπαν, αναπτύχθηκε εντελώς φυσικά, χωρίς να πάρουν ειδικά χάπια ή να υποβληθούν σε εγχείριση. Ήταν καθ’ όλα γυναίκες, εκτός μιας ορισμένης ανατομικής λεπτομέρειας, που έπρεπε να διορθωθεί. Η επιδερμίδα τους ήταν λεπτή, βελούδινη, οι χειρονομίες και γενικά οι κινήσεις τους είχαν γυναικεία εντελώς χάρη. Ήσαν γυναίκες και πριν ακόμη τις εγχειρίσω. Μετά την εγχείριση δεν διαφέρουν πια σε τίποτα από μια φυσιολογική γυναίκα. Δέχομαι να επέμβω μόνο σε περιπτώσεις, που ο πελάτης έχει πραγματικά γυναικεία χαρακτηριστικά στο σώμα του. Πριν από λίγες μέρες μου ζήτησε να τον χειρουργήσω ένας αρρενωπός τύπος. Αρνήθηκα».
Ο Burou επικεντρώθηκε, σχεδόν αποκλειστικά, στις τρανς γυναίκες και είναι αλήθεια πως πριν από το 1970 δεν είχε ασχοληθεί καθόλου με περιπτώσεις τρανς ανδρών. Το 1972, όμως, ένας Ολλανδός τρανς άνδρας θα τον επισκεπτόταν, στην Καζαμπλάνκα, ζητώντας τη χειρουργική βοήθειά του. Ο Burou θα του έλεγε πως δεν είχε την τεχνογνωσία να δημιουργήσει πέος, αλλά πως ήταν πρόθυμος να του αφαιρέσει χειρουργικά τη μήτρα και τους μαστούς.
Προς το τέλος της διαδρομής του, στο μέσο της δεκαετίας του ’70, ο Burou θα έκανε και κάποιες λίγες φαλοπλαστικές, αλλά θα σταματούσε γρήγορα, επειδή τα αποτελέσματα δεν τον ικανοποιούσαν – παρότι οι τρανς άντρες θα έμεναν, οι ίδιοι, ικανοποιημένοι.
Θα πρέπει να σημειωθεί πως ο Burou βρισκόταν σε διαρκή κόντρα με συναδέλφους του, οι οποίοι αντιμετώπιζαν με καχυποψία τις πρακτικές του. Για σχεδόν όλους τους γιατρούς της εποχής του απαράβατος όρος, για μια χειρουργική επέμβαση τέτοιου τύπου, ήταν να υπάρχει και να μπορεί να αποδειχθεί, επιστημονικά, μια «ενδιάμεση» κατάσταση, μεταξύ των δύο βιολογικών φύλων, ώστε με την χειρουργική επέμβαση να «πριμοδοτηθεί» το επικρατέστερο. Ο Burou τα αρνιόταν αυτά. Έδειχνε άμεση κατανόηση των αναγκών των τρανς ατόμων, των γυναικών πρωτίστως, σεβόμενος την ταυτότητά τους. Δεν το έψαχνε πολύ, δρούσε περισσότερο ανθρώπινα και επιχειρούσε να ικανοποιήσει, άμεσα, όσες ζητούσαν τη βοήθειά του.
Από την άλλη μεριά, όμως, δεν διέθετε χρόνο για να κατανοήσει το ψυχολογικό υπόβαθρο της τρανς ταυτότητας, ούτε μπορούσε να βοηθήσει τα άτομα σε θέματα σχετικά με τα καθιερωμένα κοινωνικά πρότυπα – μεταφέροντας τους, περαιτέρω, την πλήρη ευθύνη των αποφάσεών τους (συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών, ψυχολογικών, συναισθηματικών ή και ιατρικών κινδύνων, που θα μπορούσε να προκύψουν από τις επιλογές τους).
Στην Καζαμπλάνκα θα πήγαινες μια φορά στη ζωή σου, δαπανώντας ένα ποσό από δύο έως πέντε χιλιάδες δολάρια, στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’70 (ένα πολύ σεβαστό νούμερο για τότε, που ήταν δύσκολο να συγκεντρωθεί από τις τρανς γυναίκες), δίχως να έχεις, μετά, ουδεμία ιατρική φροντίδα από τον Burou. Εξάλλου μπορεί να είχες πάει στην Καζαμπλάνκα από τη Νέα Υόρκη ή το Άμστερνταμ ή το Βερολίνο ή την Αθήνα, και αν σου τύχαινε κάτι μετεγχειρητικό θα έπρεπε να αποταθείς στο κοντινό σου νοσοκομείο, που, πιθανό κι αυτό, να σε αντιμετώπιζε με κάποια περιφρόνηση. Ο Burou δεν ασχολιόταν μ’ αυτά. Δεν ασχολιόταν με το μετά.
Την επαναστατική το δίχως άλλο μέθοδό του ο γάλλος γιατρός θα την κρατούσε κρυφή τουλάχιστον μέχρι το 1973, όταν και θα παρουσίαζε τις γνώσεις του στο Δεύτερο Διεπιστημονικό Συμπόσιο για το Σύνδρομο Δυσφορίας Φύλου στο Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Στάνφορντ στο Πάλο Άλτο της Καλιφόρνιας. Και ήταν αυτό το γεγονός, ο δικός του ιατρικός τρόπος της τρανς ορατότητας, που θα τον καθιστούσε «μοναδικό» στο χώρο για μια εικοσαετία.
Ο Georges Burou θα σταματούσε να εργάζεται γύρω στο 1975, όταν ήταν πια 65άρης – με τους συναδέλφους του να έχουν ανοίξει, πλέον, κλινικές σε διάφορα μέρη του κόσμου, ακολουθώντας φυσικά τις πρακτικές του. Έτσι οι επιλογές, για όσες τρανς γυναίκες ενδιαφέρονταν για τη φυλομετάβασή τους, θα παρέμεναν διαθέσιμες, από τη στιγμή που θα μπορούσε να εξασφαλίσουν το σχετικό ποσό.
Περιττό να πούμε πως εκείνη την εποχή ήταν τέτοια η φήμη του Burou, με αποτέλεσμα το όνομά του, όπως και η Καζαμπλάνκα βεβαίως, να ακούγονται συνεχώς σε σχέση με διάσημα ονόματα της σόου μπίζνας – ιδίως όταν αυτά άφηναν υπονοούμενα σε σχέση με το βιολογικό φύλο τους (πρώτη και καλύτερη η τραγουδίστρια της ντίσκο Amanda Lear).
Ο Georges Burou δεν είχε πάθος μόνο με τη δουλειά του, αλλά και με τη θάλασσα. Στη θάλασσα, δε, θα άφηνε την τελευταία του πνοή, το 1987, όταν το σκάφος του θα ανατρεπόταν σε μια καταιγίδα στα ανοιχτά της Mohammedia. Είχε προλάβει, όμως, να δώσει αυτοπεποίθηση σε εκατοντάδες τρανς γυναίκες, ανοίγοντας μόνος του σχεδόν ένα δρόμο, πηγαίνοντας κόντρα σε θεούς και ανθρώπους.
