“Εκειδά στον τοίχο κύταζε αυτός μια εικόνα”
— Γιάννης Σκαρίμπας, «Μαριάμπας», 1935
Στην «Καθημερινή» της περασμένης Κυριακής («Τέχνες και Γράμματα», 16 Μαρτίου 2025, σ. 4), ο καθηγητής Γ. Ανδρειωμένος δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Η όψη του ποιητή της Αρετής» στο οποίο διατυπώνει την άποψη ότι «έπειτα από πολυετή έρευνα εντοπίστηκε η μοναδική προσωπογραφία του Ανδρέα Κάλβου». Με την πρώτη ανάγνωση ποικίλοι προβληματισμοί και ερωτήματα προέκυψαν, που θα απαριθμηθούν παρακάτω. Ωστόσο, αυτό που κίνησε πρωτίστως την προσοχή μου ήταν η εντός εισαγωγικών φράση που μεταφέρει verbatim ο καθηγητής από ηλεκτρονικό μήνυμα που έλαβε, λίγες ημέρες μετά τα Χριστούγεννα του 2024, από μη κατονομαζόμενο «συλλέκτη των Αθηνών» (η παραμονή του συλλέκτη στην ανωνυμία προκάλεσε πρόσθετες απορίες), ότι «στο πίσω μέρος του [ο πίνακας] έφερε τη “δυσανάγνωστη επιγραφή στα ιταλικά (πιθανόν γραμμένη με πέννα)”, effigie del Sig. And. Calvo (εικόνα του κ. Ανδ[ρέα] Κάλβου)». Η συγκεκριμένη επιγραφή είναι το μόνο αποδεικτικό στοιχείο διά του οποίου θα μπορούσε να ταυτιστεί ο απεικονιζόμενος στον πίνακα με τον Κάλβο. Όλα τα υπόλοιπα, χαρακτηριολογικά στοιχεία, τα οποία παραθέτει ο Ανδρειωμένος ως αποδεικτικά ταυτοποίησης αρυόμενος από τις μόνες αξιόπιστες πηγές που παραθέτει ο Ασδραχάς στην εξειδικευμένη μελέτη που αφιέρωσε στο θέμα (Σπύρος Ασδραχάς, «Τα χαρακτηριστικά του Κάλβου», Τα Ιστορικά, Ιούνιος 2002, τχ. 36, σ. 212-222, οι παραπομπές σε αυτό από εδώ και στο εξής σημειώνονται με απλή μνεία του ονόματος του Ασδραχά), δεν υποστηρίζονται επαρκώς από τη μορφή που διακρίνεται στον πίνακα, όπως θα διαπιστώσουμε ευθύς παρακάτω.
Απεικάσματα
Γράφει ο Ασδραχάς: «Μαρτυρίες για το παρουσιαστικό και τα διακριτικά γνωρίσματα της φυσιογνωμίας του Ανδρέα Κάλβου έχουμε ελάχιστες. […] Δεν πρόκειται να ασχοληθώ σ' αυτό το σύντομο σημείωμα με τα ψυχογραφικά του Κάλβου: θα προσκομίσω απλώς κάποιες πρόσθετες πληροφορίες για τα σωματικά και φυσιογνωμικά του χαρακτηριστικά, οι οποίες, εξυπακούεται, δεν είναι σε θέση να αναπληρώσουν το κενό που αφήνει, ως τη στιγμή αυτή, η απουσία μιας οιασδήποτε προσωπογραφίας του, πέρα από εκείνες που “κατ' είκασαν” έχουν σχετικώς αργά φιλοτεχνηθεί» (σ. 212).
Οι βασικές πηγές για τη μορφή του ποιητή είναι δύο. Η πρώτη το διαβατήριο που «εκδόθηκε στις 24 Ιουνίου 1826 από το βρεταννικό προξενείο της Μασσαλίας», «για την έκδοση άλλωστε του οποίου δεν φαίνεται ότι παρουσιάστηκε στις βρεταννικές προξενικές αρχές της Μασσαλίας αυτοπροσώπως: πραγματικά, ο Κάλβος βρίσκεται υπό παρακολούθηση στην Τουλόνα, ζει απομονωμένος και δεν δίνει καμιά αφορμή. Αν είχε μετακινηθεί, οι αρχές της Τουλόνας θα το αναφέρανε στις εκθέσεις τους». Αυτό το διαβατήριο αναπαράγει ένα διαβατήριο (που δεν σώζεται πλέον), το οποίο εικάζει ο Ασδραχάς ότι εκδόθηκε το 1818 στον τότε τόπο διαμονής του Κάλβου, το Λονδίνο (και προσθέτει μια πρώιμη μαρτυρία ότι ο Κάλβος ήδη από το 1818 είχε κατά νου να αναχωρήσει από το Λονδίνο, άγνωστο για ποια επικράτεια και για ποιον λόγο, μόνιμα ή προσωρινά – αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία).
Ο πίνακας είναι ανυπόγραφος, με διαστάσεις 48,5 X 60 cm. (σύμφωνα με τον Ανδρειωμένο, ο οποίος δεν διευκρινίζει τίποτα για την τεχνική, π.χ. αν είναι ελαιογραφία, όπως είναι το πιθανότερο, για το είδος του καμβά, για το τελάρωμα, την κορνίζα –αν υπάρχει–, για την υλική υπόστασή του εν γένει). Ο ζωγράφος που τον έκανε πρέπει να ήταν ερασιτέχνης ή επαγγελματίας ζωγράφος που έφτιαχνε κατά παραγγελία πορτρέτα.
Ότι το απολεσθέν διαβατήριο χρονολογείται από το 1818 συνάγεται από την εσφαλμένη ηλικία που αναγράφεται στο διαβατήριο του 1826, το οποίο αναπαράγει φωτογραφικά και μεταγράφει ο Ασδραχάς. «Σε αυτό το τελευταίο ο Κάλβος φέρεται να είναι 26 χρονών, ενώ στα 1826 ήταν τριάντα τεσσάρων: η αναγραφόμενη ηλικία μας πηγαίνει στα 1818, όταν δηλαδή ο Κάλβος, ήδη από το Σεπτέμβρη του 1816, βρίσκεται στο Λονδίνο (όπου διαμένει ως το 1820)». Το βασικό στοιχείο που οφείλουμε να συγκρατήσουμε είναι ότι τα χαρακτηριολογικά στοιχεία που αναγράφονται στο διαβατήριο του 1826 αναπαράγουν αυτά που καταγράφηκαν το 1818, άρα του 26ετή Κάλβου.
Τα παραθέτουμε στο πρωτότυπο, σύμφωνα με τη μεταγραφή του Ασδραχά. Στο διαβατήριο παρατίθενται υπό την επιγραφή «Signalement» που σημαίνει, σύμφωνα με τον ορισμό του Larousse, «description physique de quelqu'un, destinée à le faire reconnaître»· «περιγραφή χαρακτηριστικών προσώπου», κατά τον Ηπίτη, με σκοπό την αναγνώριση και ταυτοποίησή του. Πρόκειται, δηλαδή, για πολύ λεπτομερώς και με τυποποιημένο τρόπο καταγεγραμμένα στοιχεία για διοικητική χρήση (στοιχεία εξακρίβωσης) και όχι για ιμπρεσιονιστική περιγραφή προσώπου:
Signalement
Agé de 26 Ans
Taille 5 [ίντσες] 6 [πόδια]
Cheveux noirs
Front – découvert
Sourcils – noirs
Nez – un peu gros
Yeux – Châtains
Bouche – moyenne
Barbe – noire
Menton – rond
Visage – oval
Teint – naturel
Και η απόδοσή τους από τον Ασδραχά:
«Τα χαρακτηριστικά του τώρα. Ανάστημα, 5 πόδια και 6 ίντσες, δηλαδή 1,68 μ. περίπου: μέτριο συνεπώς ανάστημα, όπως μας παραδίδουν οι μαθητές του. […] Μαλλιά, μαύρα· μέτωπο απογυμνωμένο, αναφάλαντος λοιπόν από νέος. Φρύδια μαύρα, μύτη λίγο χοντρή, μακρυά κατά τον Τσαρλαμπά· μάτια καστανά, που αυτονοήτως χαρακτηρίζονται ως μαύρα στις άλλες περιγραφές. Στόμα μέτριο […], γένια μαύρα· πιγούνι στρογγυλό, πρόσωπο ωοειδές, χροιά φυσική, δηλαδή λευκή. Ας μείνουμε στα γένια ή στη γενειάδα (barbe): καθώς το πιγούνι περιγράφεται, μάλλον δεν θα το κάλυπτε ένα μούσι και τα γένια ίσως να ήταν φαβορίτες. Μουστάκια δεν αναφέρονται, αλλά τούτο δεν είναι δεσμευτικό: ίσως θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ένα πρόσωπο χωρίς μουστάκια και μούσι, με πλούσιες φαβορίτες, κοντά στο πρότυπο που είχαν υιοθετήσει πολλοί, ανάμεσά τους και ο Φώσκολος».
Αυτά είναι λοιπόν τα στοιχεία που πρέπει να αντιπαραβάλουμε με τα στοιχεία του απεικονιζόμενου στον πίνακα που παρουσίασε ο Ανδρειωμένος. Πριν το κάνουμε, ας παραθέσουμε, με βάση τον Ασδραχά πάντα, τις υπόλοιπες χαρακτηριολογικές περιγραφές της μορφής του Κάλβου, οι οποίες αναφέρονται στην περίοδο μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1830, δηλαδή περίπου είκοσι χρόνια μετά το 1818, όταν πλέον ο τότε καθηγητής στην πόλη της Κέρκυρας ήταν σαρανταπεντάρης. «Ήτο μέτριος το ανάστημα, μελαγχροινός, με μαύρους οφθαλμούς και μεγάλην ρίνα», σύμφωνα με τη μαρτυρία του μαθητή του Κάλβου Ευάγγελου Τσαρλαμπά (1818-1913), που σημειώνει ο Παλαμάς στην ομιλία που έγραψε το 1888 και εκφώνησε την επόμενη χρονιά (Κ. Παλαμάς, «Τα πρώτα Κριτικά», Αθήνα 1913, σ. 26). Ο Τσαρλαμπάς, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Παλαμά, είχε παρακολουθήσει ιδιωτικά μαθήματα με τον Κάλβο. Την πρώτη μαρτυρία για αυτήν τη δραστηριότητα με την οποία βιοπορίζονταν ο Κάλβος τη δίδει ο Ανδρέας Λασκαράτος στην αυτοβιογραφία του και αναφέρεται στο έτος 1828, όταν ήταν δεκαεπταετής ο ίδιος. Με βάση την ημερομηνία γέννησης του Τσαρλαμπά, η δική του μαρτυρία θα μπορούσε να ανάγεται στα έτη 1835-1836 (αυτά τα ιδιωτικά μαθήματα ήταν ένα είδος προετοιμασίας νέων από τα άλλα νησιά που έφταναν στην Κέρκυρα με σκοπό να συνεχίσουν τις εγκύκλιες σπουδές τους στην Ιόνιο Ακαδημία). Της ίδιας περίπου περιόδου είναι μια ανάλογη έμμεση μαρτυρία από άλλο μαθητή του Κάλβου: «Νωρίτερα ωστόσο (1911), ο Ιωάννης Ζερβός, στον μικρό του πρόλογο στη «Λύρα» της έκδοσης Φέξη, είχε ενσωματώσει στα γνωστά και επιπρόσθετα στοιχεία: “Μέτριος το ανάστημα, με μεγάλην κεφαλήν, μελαγχροινός, με ζωηρούς οφθαλμούς, ευρύστερνος και με βηματισμόν βαρύν – μία εν συνόλω αυστηρά και νοήμων και ιδιόρρυθμος παράστασις” […]. Σε υποσημείωση που αφορά το παράθεμα αυτό ο Ζερβός γράφει: “τας πληροφορίας αυτάς, καθώς και τας του πανεπιστημιακού επεισοδίου, έλαβα από μαθητήν του Κάλβου, ένα σεβαστόν γέροντα διατηρούντα εις την μνήμην του μ' ευλάβειαν τον διδάσκαλόν του”. Το πανεπιστημιακό επεισόδιο έγινε στις 12 Μαΐου 1837 και το γνωρίζουμε τώρα σε όλες του τις λεπτομέρειες» (Ασδραχάς, σ. 214).
Οι μεταγενέστερες περιγραφές, όπως διαπιστώνουμε, ταυτίζονται με αυτές του διαβατηρίου του 1818, με την προσθήκη μιας λεπτομέρειας, όσον αφορά τη «μεγάλην ρίνα», κατά Τσαρλαμπά, περιγραφή που ο Ασδραχάς αποδίδει ως «μακρυά». Πριν προχωρήσουμε στην αντιπαραβολή, να επισημάνουμε ότι ο πίνακας εικάζεται ότι ζωγραφίστηκε στην Ιταλία πριν από την αναχώρησή του Κάλβου στις 20 Μαΐου 1816 (24 ετών) από τη Φλωρεντία με προορισμό το Χόττιγκεν της Ζυρίχης, όπου τον ανέμενε ο Φόσκολο, με τον οποίο αναχώρησε με προορισμό το Λονδίνο, στο οποίο αφίχθησαν, χωριστά, αμφότεροι τον Σεπτέμβριο της ίδια χρονιάς. Άρα σε πολύ μικρή χρονική απόσταση από το 1818 (26 ετών), εποχή έκδοσης του χαμένου διαβατηρίου. Με βάση την ηλικία του απεικονιζόμενου προσώπου, ποια είναι η παλαιότερη ημερομηνία στη βιογραφία του Κάλβου στην οποία θα μπορούσε να τοποθετηθεί χρονολογικά η εικαζόμενη απεικόνισή του; Με βάση ταυτοποιημένους τόπους και ημερομηνίες διαμονής, αδρά (και σχηματικά – υπάρχουν πολλά περισσότερα στοιχεία που θα έπρεπε να ελεγχθούν λεπτομερώς ως προς τους τόπους διαμονής αυτή την περίοδο, εάν θα ήθελε κάποιος να εντοπίσει πού και πότε ζωγραφίστηκε ο πίνακας, εφόσον αποδειχτεί ότι απεικονίζει τον Κάλβο και ειδικότερα ως τι τον απεικονίζει, ως γραμματικό, ως ποιητή και άνθρωπο των γραμμάτων;): Λιβόρνο, 1811, 19-20 ετών (Canzone), [Πίζα, 1812, 20 ετών (μαρτυρία Montelatici ότι διετέλεσε γραμματέας)], Πιστόια, 1813, 21 ετών (Anacreontica), Φιέζολε, Ιουνίος 1814, Φλωρεντία, 1813-1816 (Accademia di Belle Arti, επιστολές), 22-24 ετών.
Αφήνουμε κατά μέρος την υπόθεση ότι ο πίνακας θα μπορούσε να έχει ζωγραφιστεί κατά τη δεύτερη παραμονή του Κάλβου στη Φλωρεντία, μεταξύ Σεπτεμβρίου 1820 και Απριλίου 1821, περίοδο που ήταν αποδεδειγμένα μέλος της Καρμπονερίας – το ύφος του απεικονιζόμενου με το υπομειδίαμα δεν συνάδει με τη συνωμοτική πρακτική και, ειδικότερα, για άνθρωπο που βρίσκεται υπό παρακολούθηση από τις αστυνομικές αρχές που επρόκειτο να απελαθεί από τη Φλωρεντία τον Απρίλιο του 1821).
Ας επανέλθουμε όμως στην αντιπαραβολή των χαρακτηριστικών αναγνώρισης προσώπου του διαβατηρίου του 1818 σε σχέση με τη μορφή που απεικονίζεται στον πίνακα. Για τον τυποποιημένο τρόπο που διατυπώνονται τα χαρακτηριστικά προσώπου στα διαβατήρια, και δη τα αγγλικά της εποχής, θα όφειλε να γίνει μια χωριστή μελέτη που δεν υπήρχε χρόνος να γίνει αυτήν τη στιγμή). Θα επιχειρήσουμε να περιγράψουμε το απεικονιζόμενο πρόσωπο όσο πιο τυποποιημένα γίνεται στον παρακάτω πινακα:
Ένας ειδικευμένος αναλυτής στοιχείων προσώπου ίσως θα μπορούσε να γίνει αρωγός στην ακριβέστερη καταγραφή και σύγκριση των στοιχείων. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες σημαντικές διαφορές που οφείλουν να επισημανθούν: η ελαφρά γρυπή μύτη, η πλούσια και γκρίζα κόμη, τα ανοιχτά μάτια είναι στοιχεία που πρέπει να εξεταστούν λεπτομερώς. Οπωσδήποτε και σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι φανταστικές απεικονίσεις του Κάλβου, από τον Σεφέρη και τον Ελύτη μέχρι τον Γράββαλο και τον Γ. Σταµατόπουλο, σχεδιαστή της μορφής του Κάλβου στο κέρμα των €2. Δεν έχουν κάποια αξία παρά μόνον, οι πιο προσεκτικές, ως δοκιμές μεταφοράς σε εικόνα των χαρακτηριολογικών στοιχείων του διαβατηρίου του 1818.
Θα επανέλθουμε στα υπόλοιπα στοιχεία του πίνακα που πρέπει να εξεταστούν παρακάτω.
Γράμματα
Το πρώτο υπό εξέταση στοιχείο ως προς την υπογραφή αφορά τη δήλωση του άγνωστου σε μας συλλέκτη ότι είναι «πιθανόν γραμμένη με πέννα [sic]». Ύποπτη ως προς την αξιοπιστία αυτού που την εκφέρει. Ένας ζωγράφος το πιο πιθανό θα σημείωνε κάτι με πινέλο. Η «πέννα» υπονοεί πιθανώς ότι είναι γραμμένη με μαύρο μελάνι. Αν η επιγραφή είναι γραμμένη από άγνωστο μεταγενέστερο χέρι που ταύτισε τον εικονιζόμενο, θα μπορούσε να την είχε πιθανώς γράψει με μελάνι. Και κάποιος έτσι θα όφειλε να περιγράψει αυτό που βλέπει. Κανείς συλλέκτης ή τεχνοκριτικός δεν θα χρησιμοποιούσε μια μετωνυμία, την «πέννα», το μέσο γραφής, για να περιγράψει το μελάνι, το αποτυπωμένο υλικό στοιχείο. Δεν επισημαίνει ο Ανδρειωμένος αν η «αναγραφή» που είδε έχει τεθεί απευθείας στην πίσω όψη του καμβά ή, π.χ., σε επικολλημένη χάρτινη ετικέτα ή πάνω στην κορνίζα. Και αυτό παραμένει στο σκοτάδι, ενώ θα έπρεπε να είναι η πρώτη μέριμνα να διευκρινιστεί από τον εκτελέσαντα, κατά δήλωσή του, την αυτοψία (αυτοψία σημαίνει, το υπενθυμίζουμε αν και πρόκειται για πλεονασμό, την εκ του φυσικού, οπτική ή/και απτική, εξέταση αντικειμένου). Υποθέτουμε, ωστόσο, ότι ουδέποτε πραγματοποιήθηκε διά ζώσης η διαφημιζόμενη αυτοψία και ο αδόκιμος τύπος «έχω αυτοψία», που επιλέγει ο Ανδρειωμένος, όπως διαπιστώνουμε αμέσως παρακάτω, παραπέμπει σε εξ αποστάσεως τηλε-«αυτοψία» μέσω τηλεδιάσκεψης. Αλλά το αποκρύπτει. Υποθέτουμε όχι σκοπίμως, αλλά τη καθοδηγήσει του επιδέξιου «συλλέκτη».
Ας έρθουμε ωστόσο στο προκείμενο. Αφενός στην εξέταση του «περιεχομένου» της «δυσανάγνωστης επιγραφής», την οποία «κατόπιν συνεννόησης μαζί του [με τον άγνωστο συλλέκτη], ο υπογραφόμενος [ο Ανδρεiωμένος] είχε αυτοψία [sic!] της συγκεκριμένης προσωπογραφίας (πλάτους 48,5 εκ. και ύψους 60 εκ.), διαπιστώνοντας τα ακόλουθα: Πρώτον, υπάρχει η προαναφερθείσα αναγραφή [sic] στην πίσω πλευρά του πορτρέτου», και αφετέρου του ίδιου του πίνακα.
Ο Κάλβος ουδέποτε χρησιμοποίησε τη γραφή Calvo για να δηλώσει σε χειρόγραφο ή σε έντυπο το επίθετό του. Μέχρι και το 1826, χρησιμοποιούσε τη γραφή Calbo (τελευταία, μάλλον, μαρτυρημένη έντυπη υπογραφή του [εκτός από τις ανατυπώσεις της μετάφρασης στα ιταλικά του αγγλικανικού ιταλικού προσευχολογίου από τον Bagster, οι οποίες ανατυπώνουν με τη μέθοδο της στερεοτυπίας την έκδοση του 1821 και στις οποίες ουδεμία ανάμειξη είχε ο Κάλβος] είναι τον Μάρτιο του 1826 [C**, de Zante, «Littérature grecque moderne», Le Globe, Παρίσι, 18 Μαρτίου 1826, τ. 3, τχ. 137, σ. 199]). Τον επόμενο μήνα, τέλη Απριλίου, στις Odes Nouvelles, στην αντικριστή γαλλική μετάφραση των «Νέων Ωδών», στα «Λυρικά» δηλαδή, θα επιλέξει την ελληνική απόδοση του ονόματός του: Kalvos, όπως το είχε πράξει και στην αυτοτελή έκδοση σε γαλλική μετάφραση από τον Stanislas Julien της «Λύρας» (La Lyre Patriotique de la Grèce […] de Kalvos, de Zante, Παρίσι, 1824), ποιώντας μια σημαίνουσα μεταστροφή (αν δεν σφάλλουμε, αυτή είναι η πρώτη μαρτυρημένη γραφή αυτής της μορφής. (Το γενικότερο ζήτημα του πώς γράφει το επίθετό του ο ίδιος ή άλλοι δεν μπορεί να αναλυθεί εκτενώς εδώ. Οφείλει, ωστόσο, να σημειωθεί εδώ ότι απαντούν οι τύποι Andrea Kalvo, Andrew Kalvo, Calbos, αλλά ουδέποτε το Calvo – σε αυτό συνομολογεί ότι και στην «Αλληλογραφία» [Μουσείο Μπενάκη, επιμ. Δ. Αρβανιτάκη, 2 τ., 2014] δεν απαντούν ούτε μία φορά οι γραφές Calvo ή Calvos).
Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι το Calvo θα ήταν μια ακόμα αμαρτύρητη, αλλά πιθανή και νόμιμη, γραφή της ελληνικής φωνητικής απόδοσης του επιθέτου Κάλβος (μια παρεμφερή, Calvos, χρησιμοποιεί π.χ. η Μινώτου [M. Minotou, «Calvos comme amoureux et comme ami», Messager d’Athènes, 16 Μαρτίου 1934] και ο Bertrand Bouvier στη φωτογραφική ανατύπωση [Γενεύη, Ιούνιος 1992] με τις αυτόγραφες διορθώσεις του Κάλβου του αντιτύπου της «Λύρας» που απόκειται στη Société de Lecture της Γενεύης). Αυτή η επιλογή γραφής του ονόματος προϋποθέτει σύμφωνα με τη «λογική» Ανδρειωμένου ότι ο άγνωστος που έθεσε την επιγραφή στην οπίσθια όψη του πίνακα, και ο οποίος είναι μάλλον κάποιος ξένος, γνώριζε την ελληνική φωνητική απόδοση του επιθέτου του Κάλβου (που αυτός υιοθέτησε μετά τον Απρίλιο 1826) και αποφάσισε να μεταγράψει με μια δικής του κοπής –φωνητική– γραφή το όνομα αυτού που αναγνώρισε στον πίνακα και ταυτοποίησε με τον ποιητή της «Λύρας» ή με τον μετέπειτα καθηγητή στην Ιόνιο Ακαδημία. Επρόκειτο δηλαδή για κάποιον που γνώριζε προσωπικά τον Κάλβο ως νεανία προ του 1816 και, εν παραλλήλω, τη μετέπειτα πορεία του ως ποιητή και καθηγητή.
Η παντελώς αμαρτύρητη γραφή Calvo –την οποία για ποιο λόγο και πώς να επέλεξε αυτός που την έθεσε– έχει πιθανώς μιαν άλλη εξήγηση, η οποία συνεπικουρείται από την εξέταση της εμπρόσθιας όψης του καμβά. Το επώνυμο Calvo είναι πολύ συχνό στα ισπανικά. Στα ισπανικά, το -v- προφέρεται και αντιστοιχεί στον φθόγγο [b]· αντιστοιχεί φωνητικά στο πώς προφέρεται (kal·bo) με το ιταλικό Calbo (η ιστορία του επωνύμου Calbo/Calvo δεν μπορεί να αναλυθεί εδώ). Αυτό καταδεικνύει ότι αυτός που σημείωσε πάνω στον πίνακα την επιγραφή, που κατέστη (ο Ανδρειωμένος δεν δίνει καμιά περιγραφή της υλικής υπόστασης της επιγραφής) συν τω χρόνω δυσανάγνωστη, θα μπορούσε εύκολα να ταυτιστεί με κάποιον ισπανόφωνο. Αυτό θα μπορούσε να παράσχει μια εντελώς διαφορετική ιδέα ως προς την προέλευση του πίνακα (από την Ιβηρική) και το ποιον θα μπορούσε να απεικονίζει. Και οδηγούμαστε έτσι στην άλλη πλευρά του πίνακα.
Ως προς αυτό το ζήτημα είναι εξαιρετικά σημαντικό να πραγματοποιηθεί πραγματική αυτοψία στη δυσανάγνωστη επιγραφή που παραθέτει ο Ανδρειωμένος: «effigie del Sig. And. Calvo». Το πλέον κρίσιμο είναι να διαπιστωθεί πώς είναι γραμμένη η λέξη «effigie» (από το λατινικό effigies). Και η η ιταλική λέξη effìgie και η ισπανική efigie δηλώνουν (μεταξύ άλλων σημασιών που δεν είναι της παρούσης) το ζωγραφικό πορτρέτο, την απεικόνιση μορφής. Η διαφορά έγκειται στην ορθογραφία. Στα ιταλικά γράφεται με διπλό -ff- (αποτυπώνοντας τη λατινική ετυμολογία), στα ισπανικά με ένα -f-. Λεπτομέρειες, οπωσδήποτε. Που μένει να διευκρινιστούν καθώς γραφή με την ισπανική ορθογραφία οδηγεί χωρίς καμία αμφιβολία στην απόρριψη κάθε περίπτωσης να απεικονίζει ο πίνακας που παρουσίασε ο Ανδρειωμένος τον Κάλβο.
Ο πίνακας είναι ανυπόγραφος, με διαστάσεις 48,5 X 60 cm. (σύμφωνα με τον Ανδρειωμένο, ο οποίος δεν διευκρινίζει τίποτα για την τεχνική, π.χ. αν είναι ελαιογραφία, όπως είναι το πιθανότερο, για το είδος του καμβά, για το τελάρωμα, την κορνίζα –αν υπάρχει–, για την υλική υπόστασή του εν γένει). Ο ζωγράφος που τον έκανε πρέπει να ήταν ερασιτέχνης ή επαγγελματίας ζωγράφος που έφτιαχνε κατά παραγγελία πορτρέτα. Η οποιαδήποτε κρίση της καλλιτεχνικής του αξίας καταλήγει ότι είναι άτεχνος και χαμηλού επιπέδου· ειδικά αν τον συγκρίνει με τα χιλιάδες σωζόμενα πορτρέτα της περιόδου, η σύγκριση είναι συντριπτική.
Ο πίνακας αναπαριστά έναν καθισμένο άντρα (σε ξύλινη καρέκλα επενδεδυμένη με κόκκινο ύφασμα) που κρατάει ανοιχτό ένα βιβλίο ή χειρόγραφο, κώδικα, γράφει ο Ανδρειωμένος, και θα δούμε ευθύς αμέσως ότι ναι μεν κώδικας ονομάζεται ένα σταχωμένο χειρόγραφο, ωστόσο η χρήση του ονόματος αυτού δεν είναι τόσο τυχαία καθώς σχετίζεται με το περιεχόμενο του πίνακα και ειδικότερα με τα βιβλία στη βιβλιοθήκη (ο ζωγράφος δεν είναι τόσο δεξιοτέχνης ώστε να καταστήσει ευδιάκριτα τα γράμματα στο χειρόγραφο, όπως έπρατταν επί αιώνες οι καλύτεροι ζωγράφοι). Ως φόντο, πίσω από ένα πράσινο παραπέτασμα, διακρίνεται μια βιβλιοθήκη, τρεις σειρές ράφια με τόμους με δερμάτινη ράχη. Στους περισσότερους δεν διακρίνεται τι γράφει η ράχη. Ωστόσο, στο χαμηλότερο ράφι, στους τρεις από τους τέσσερις όμοιους τόμους καφέ χρώματος, στο διαμέρισμα με κόκκινο δέρμα όπου τα στοιχεία τίτλου, διακρίνεται με εμπίεστη χρυσοτυπία η λέξη CODE (οι υπόλοιπες για να διαβαστούν θα χρειαζόταν οπωσδήποτε αυτοψία). Αυτό υποδεικνύει πιθανόν μια σειρά νομικού περιεχομένου, αν και από την εφεύρεση της τυπογραφίας μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα είχαν κυκλοφορήσει δεκάδες εκδόσεις που φέρουν στον τίτλο τους τη λέξη Code(s), κατά βάση γαλλικές εκδόσεις. Οι περισσότερες έχουν νομικό περιεχόμενο (Code civile, κ.λπ., κ.λπ.).
Αυτό μας οδηγεί σε ένα βασικό ερώτημα, που αποτελεί και το σημαντικό ερώτημα για κάθε έργο τέχνης (αν και εδώ δεν πρόκειται περί αυτού). Τι αναπαριστά ο πίνακας, τι βλέπουμε αντικρίζοντας τον πίνακα; Την τεχνική περιγραφή τη διατυπώσαμε παραπάνω (άνδρας καθιστός με ανοιγμένο σταχωμένο χειρόγραφο στο χέρι και στο φόντο βιβλία). Ένα πρόσκαιρο συμπέρασμα, αλλά αρκετά ασφαλές, είναι ότι ο πίνακας απεικονίζει ή θα μπορούσε να απεικονίζει έναν επαγγελματία, μάλλον νομικό, δικηγόρο μπροστά στη βιβλιοθήκη του με τους τόμους νομικών συγγραμμάτων. Αν ήταν κατά παραγγελία θα μπορούσε να είναι ο βασικός τρόπος πριν από την ανακάλυψη της φωτογραφίας για να διατηρούν, να σώζουν, τη μορφή τους. Ένας πρόσθετος ρόλος θα μπορούσε να είναι και μια πρωτόγονη διαφημιστική λειτουργία, π.χ. σε έναν επαγγελματικό χώρο. Το απολύτως σαφές συμπέρασμα είναι ότι ο απεικονιζόμενος (αυτός που παράγγειλε το έργο) είναι κάποιος με χαμηλή σχετικά επαγγελματική υπόσταση (πιθανώς, σε κάποια επαρχία). Αυτό αντανακλάται στην πολύ χαμηλή ποιότητα του έργου, που δηλώνει ότι δεν είχε να καταβάλει περισσότερα χρήματα. Διαφορετικά θα το είχε αναθέσει σε κάποιον καλλιτέχνη που θα είχε τουλάχιστον κάποια, έστω τοπική, φήμη και θα μπορούσε να φτιάξει ένα έργο αξιοπρεπές (η χαμηλή ποιότητα επικυρώνεται από την πολύ μικρή προσοχή στις λεπτομέρειες. Για ένα έργο τέτοιου μεγέθους διαπιστώνουμε ότι όλα είναι πολύ γρήγορα και πρόχειρα ζωγραφισμένα και με ελάχιστες λεπτομέρειες: στο χειρόγραφο τα υποτιθέμενα γράμματα είναι ακατάληπτα ορνιθοσκαλίσματα και στις ράχες τα γράμματα δεν διακρίνονται ή ίσα που διακρίνονται, ο περιβάλλων χώρος είναι εντελώς γυμνός, το παραπέτασμα έχει ελάχιστες λεπτομέρειες ως προς τις πτυχώσεις. Η φωτοσκίαση είναι ανύπαρκτη. Τα ενδύματα του εικονιζόμενου μονόχρωμα και χωρίς καμία λεπτομέρεια. Το ίδιο το πρόσωπο εντελώς άτεχνα ζωγραφισμένο, δεν αποδίδει καμιά εσωτερικότητα.
Για τα υπόλοιπα ερωτήματα δεν έχουμε απαντήσεις. Τα θέτουμε παρακάτω, συμπληρωματικά:
• προς τι τόση αιδημοσύνη από τον μυστηριώδη άφαντο συλλέκτη;
• για ποιο λόγο παρήλθαν από το 2008 τόσα χρόνια για να ανακοινώσει δημοσίως την ύπαρξη ενός τόσο σημαντικού ευρήματος, όπως ένα πορτρέτο, το μοναδικό, του Κάλβου, και
• για ποιο λόγο αποτάθηκε στον κ. Ανδρεωμένο που καρπώνεται τη δόξα (στην ελληνική Wikipedia, στις 17-03-2025 προστέθηκε διθυραμβικό σχόλιο: «Επιτέλους μπορούμε να πούμε πως με την ανακάλυψη του κ. Ανδρειωμένου μπήκε τέλος στην αναζήτηση και τις υποθέσεις σχετικά με την μορφή του μεγάλου Ποιητή», «ο Γιώργος Ανδρειωμένος παρουσίασε στην εφημερίδα Καθημερινή της Κυριακής το μοναδικό σωζόμενο πορτρέτο του Κάλβου, το οποίο και εντόπισε μετά από 40 χρόνια ερευνών»).
Απορία, εφόσον ο συλλέκτης αγόρασε τον πίνακα το 2008, δεν είχε διαβάσει τόσα χρόνια τη δυσανάγνωστη επιγραφή; Τι σημαίνει, σύμφωνα με το κείμενο στη Wikipedia, ότι ο Ανδρειωμένος «εντόπισε» το πορτρέτο, εφόσον ο συλλέκτης το αγόρασε, άρα το εντόπισε, το 2008; Ποιος πρωτοδιάβασε την επιγραφή και πότε, άρα αναγνώρισε ότι θα μπορούσε ο εικονιζόμενος να είναι ο Κάλβος; Ποια η ακριβής σχέση συλλέκτη - Ανδρειωμένου;
• τα ακριβή καθέκαστα της εύρεσης του πίνακα (πωλητής, προέλευση, παραστατικά αγοράς),
• για το πώς προσέγγισε (τυχαία;) και για ποιον λόγο συγκεκριμένα τον κ. Ανδρειωμένο ο συλλέκτης,
• για το αν είδε ποτέ διά ζώσης ο κ. Ανδρειωμένος τον πίνακα («είχε αυτοψία»),
• για το ποια θα ήταν η εμπορική αξία του έργου αν τυχόν απεικονίζει πραγματικά τον Κάλβο (π.χ. αν δημοπρατηθεί ή προταθεί σε κάποιο ευαγές ίδρυμα) σε σχέση με τη μηδαμινή αξία που έχει ως έργο που απεικονίζει άγνωστο άντρα
• και πολλά άλλα ερωτήματα για τα οποία δεν έχουμε απαντήσεις.
Θα απαντηθούν όλα όταν αυτός που «τα νέα […] μας έφερε» (Σαββόπουλος, «Άγγελος-Εξάγγελος») κομίσει σε δημόσια θέα αυτό το έργο και ειδικοί διαφόρων ειδικοτήτων το εξετάσουν και προσπαθήσουν να απαντήσουν έστω μερικές από τις απορίες που εκτέθηκαν εν συντομία.
Διαφορετικά, όπως κάπου, ίσως, γράφει ο Σκαρίμπας, πρέπει να ανακράξουμε «μαλκαλούνο, μαλκαμί».
Βίκτωρ Καμχής,
Ψυχικό, 19-03-2025
