Η GEN Z ΚΑΙ ΓΡΑΦΕΙ και διαβάζει. Ο Μιχάλης Μαλανδράκης, γεννημένος το 1996, με την πρώτη του νουβέλα και το πρώτο του μυθιστόρημά έχει πάρει ήδη σημαντική θέση στη σύγχρονη λογοτεχνία και λογοτεχνική παραγωγή. Οι αφηγηματικοί τρόποι του τον συνδέουν με τη λογοτεχνική παράδοση. Αυτό μπορεί να κλονίζει τις παραδεδεγμένες ιδέες μεγαλύτερων γενιών, όχι όμως την ίδια την Gen Z. Μου έχει κάνει μάλιστα τεράστια εντύπωση η απάντηση του ηθοποιού και συγγραφέα Γιώργου Χιώτη στο πρόσφατο ρεπορτάζ της LiFO «Τι διαβάζει η Gen Z», ότι γι’ αυτόν «ο ιδανικός αναγνώστης μοιάζει με μια γιαγιά που πλέκει στο πανηγύρι του χωριού».
Και μόνο αυτή η φράση μού έδειξε ότι η Γενιά Ζ δεν έχει προκαταλήψεις με το «πριν». Όπως δεν έχει καμία προκατάληψη για τα λογοτεχνικά είδη, για το σοβαρό και το ελαφρύ, για το υψηλό και το χαμηλό. Σημασία έχει ότι γράφει και διαβάζει. Κι αυτό δεν μπορεί παρά να φέρει ανανέωση και πλούτο σε όλες τις γενιές. Θα ήθελα, λοιπόν, να παρακολουθήσω την εκδήλωση «Η Gen Z ΠεζοΓράφει» που θα γίνει στη Λεμεσό στις 27 Μαρτίου με τη συμμετοχή του Μιχάλη Μαλανδράκη αλλά και του Χάρη Καλαϊτζίδη, γεννημένου το 1999, και του Φοίβου Οικονομίδη, γεννημένου το 1997. Οι τρεις συγγραφείς της Gen Z θα συνομιλήσουν με δύο συγγραφείς παλιότερης γενιάς: τη Μαρία Α. Ιωάννου και την Έρινα Χαραλάμπους.
Μέχρι τώρα ξέραμε ότι ο αγγλοσαξονικός κόσμος είναι αυτάρκης και ερμητικά κλειστός προς οτιδήποτε παράγεται έξω από τη γλωσσική αυτοκρατορία του. Η Generation TF ίσως ανατρέψει αυτή την πραγματικότητα. Αλλά ακόμα κι αν δεν την ανατρέψει, θα δημιουργήσει ρωγμές.
Πάντως, διάφορες έρευνες που γίνονται με αφορμή μεγάλες διοργανώσεις για το βιβλίο, όπως για την πρόσφατη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου του Λονδίνου, δείχνουν ότι πολλές από τις βεβαιότητες περί του τέλους του βιβλίου, περί του τέλους της παραδοσιακής ανάγνωσης και του παραδοσιακού αναγνώστη ανατρέπονται. Άλλα μας δείχνουν τα δεδομένα. Η έρευνα «Global Book Market 2023» που παρουσίασαν η Nielsen BookData και η GfK Entertainment, βασισμένη στις πωλήσεις φυσικών σημείων, κυρίως βιβλιοπωλείων, παρουσιάζει αύξηση στην πώληση αντιτύπων σε αρκετές χώρες της Ευρώπης.
Πρωταθλήτριες είναι η Πορτογαλία (13,2 εκατ. αντίτυπα, αύξηση 3,6% σε σχέση με το 2022) και η βελγική Φλάνδρα (14 εκατ., αύξηση 2,2%). Αύξηση καταγράφηκε και στην Ισπανία (74,5 εκατ., 0,6%), στην Ιταλία (105,3 εκατ., 0,9%), ενώ αμετάβλητες ήταν οι πωλήσεις στην Ολλανδία (40,2 εκατ.). Εντύπωση κάνει όμως η μείωση των πωλήσεων στη Γαλλία κατά 3,2% σε σχέση με το 2022. Η μείωση αυτή δεν έχει σχέση με τις αναγνωστικές συμπεριφορές αλλά κυρίως με άλλους παράγοντες, όπως ο πληθωρισμός, η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος κ.λπ.
Παρά τη μείωση, όμως, η Γαλλία εξακολουθεί να είναι μία από τις μεγαλύτερες αγορές βιβλίου στην Ευρώπη, αφού το 2023 πουλήθηκαν 324,5 εκατ. αντίτυπα. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, ταξιδιωτικοί οδηγοί, βιβλία για την υγεία και βιογραφίες ήταν οι κατηγορίες που έδωσαν εμπορική ορμή στις περισσότερες αγορές. Ανάμεσά τους και η βιογραφία του πρίγκιπα Χάρι.
Από τις έρευνες αυτές απουσιάζει παντελώς και διαχρονικά η Ελλάδα. Δεν στέλνουμε στοιχεία γιατί δεν έχουμε; Ή γιατί δεν θέλουμε να έχουμε; Είναι μια μεγάλη μαύρη τρύπα.
Εκτός από την Gen Z, όμως, υπάρχει και η Generation TF (Translated Fiction) που την παρουσίασε η Hazel Kenyon, στέλεχος της Nielsen, στην Έκθεση του Λονδίνου. Είναι μια αγγλοσαξονική γενιά που μεταφράζει και διαβάζει συγγραφείς από άλλα γλωσσικά περιβάλλοντα, ανοίγοντας έτσι μια μεγάλη μεταφραστική προοπτική για λογοτεχνία που γράφεται σε γλώσσες πέραν της αγγλικής. Μέχρι τώρα ξέραμε ότι ο αγγλοσαξονικός κόσμος είναι αυτάρκης και ερμητικά κλειστός προς οτιδήποτε παράγεται έξω από τη γλωσσική αυτοκρατορία του. Η Generation TF ίσως ανατρέψει αυτή την πραγματικότητα. Αλλά ακόμα κι αν δεν την ανατρέψει, θα δημιουργήσει ρωγμές. Και ξέρουμε ότι πολλές φορές οι ρωγμές είναι πιο επαναστατικές από την ίδια την επανάσταση.
Το τελευταίο και ημιτελές μυθιστόρημα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες «En Αgosto nos vemos» κυκλοφορεί μεταφρασμένο σε διάφορες γλώσσες με την ευκαιρία της συμπλήρωσης δέκα ετών από τον θάνατο (2014) του Κολομβιανού νομπελίστα συγγραφέα. Η έκδοση είναι κιόλας λογοτεχνικό γεγονός, κυρίως όμως εκδοτικό. Όπως ξέρουμε, ο Μάρκες είχε απαγορεύσει την έκδοση αυτού του ατελέστατου τελευταίου μυθιστορήματός του. Η απαγόρευση αυτή δεν εμπόδισε όμως τους κληρονόμους του, τους γιους του Ροδρίγκο και Γκονζάλες, να το εκδώσουν. Σε κείμενό τους που συνοδεύει την έκδοση οι δύο κληρονόμοι επιχειρούν να δικαιολογήσουν την απόφασή τους. Μάλιστα, μια φράση τους έχει εξοργίσει πολλούς κριτικούς, όπως ο Κρις Πάουερ των «Financial Times» ( φύλλο 16ης Μαρτίου).
Η φράση του Ροδρίγκο και του Γκονζάλες είναι ότι «οι φθίνουσες ικανότητες» του πατέρα τους, λόγω του Αλτσχάιμερ, «τον εμπόδισαν να ολοκληρώσει το έργο του, αλλά ταυτόχρονα τον εμπόδισαν να συνειδητοποιήσει πόσο καλό ήταν αυτό που είχε γράψει». Η έκδοση αυτού του έργου, που μερικοί θεωρούν ότι προσβάλλει τη μνήμη του συγγραφέα, επαναφέρει στο προσκήνιο το δικαίωμα των κληρονόμων. Το θέμα είναι δεοντολογικό, ηθικό και οικονομικό. Αλλά δεν υπάρχει μια οριστική και κατηγορηματική απάντηση, πολύ περισσότερο που «αποκηρυγμένα» έργα από τους ίδιους τους συγγραφείς τους αποδεικνύονται πολύ σημαντικά στη διάρκεια του χρόνου.
Πάντως, η ιδέα και το θέμα του ημιτελούς τελευταίου έργου του Μάρκες είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Η ηρωίδα του Άνα Μαγκνταλένα Μπαχ, που έχει το όνομα της δεύτερης συζύγου του Μπαζ, επισκέπτεται κάθε Αύγουστο τον τάφο της μητέρας της σε κάποιο νησί της Καραϊβικής. Κάθε Αύγουστο αυτή η γυναίκα συναντάει τον απόλυτο έρωτα, με διαφορετικό όμως άνδρα. H αφήγηση μοιάζει με τρίπτυχο, καθώς ακολουθεί τις αναγνώσεις της ηρωίδας – Στόκερ, Ντεφόου και Μπράντμπερι. Αυτοί οι τρείς συγγραφείς ίσως δείχνουν και το αναγνωστικό γούστο του ίδιου του Μάρκες. Και από την άποψη αυτή μπορεί να δικαιολογούν την έκδοση του κύκνειου έργου του.
Εκδοτικό γεγονός των ημερών θεωρώ την έκδοση του πρώτου μυθιστορήματος του Τζέιμς Μπόλντουιν Ανέβα στο βουνό να το φωνάξεις (Go tell it on the mountain), που κυκλοφορεί σε μετάφραση του συγγραφέα Χρήστου Οικονόμου (εκδόσεις Πόλις). Το μυθιστόρημα αυτό, που έχει πίσω του περισσότερο από εβδομήντα χρόνια ζωής, καθώς εκδόθηκε το 1953, ολοκληρώθηκε στο Παρίσι, όπου ο Μπόλντουιν είχε εγκατασταθεί από το 1948. Γεννημένος το 1924, βρήκε στο Παρίσι συνθήκες ελευθερίας ή, τουλάχιστον, λιγότερο ρατσισμό σε σχέση με αυτό που βίωνε στη Νέα Υόρκη. Δεν ήταν ο μόνος.
Δεκάδες Αμερικανοί καλλιτέχνες, λευκοί, μαύροι, στρέιτ, γκέι, βρήκαν στο μεταπολεμικό Παρίσι αυτή την ελευθερία. Η έκθεση «American in Paris: Artists working in postwar France, 1946-1962» που παρουσιάζεται αυτόν τον καιρό (έως τις 20 Ιουλίου) στο Grey Art Museum του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης δείχνει αυτή την κοινότητα και τις σχέσεις καλλιτεχνικής, και όχι μόνο, συνενοχής που καλλιέργησαν τα μέλη της. Το μυθιστόρημα του Μπόλντουιν είναι Βildungsroman (μυθιστόρημα ενηλικίωσης), εν πολλοίς αυτοβιογραφικό. Ο Τζον Γκράιμς μεγαλώνει στο Χάρλεμ και ενηλικιώνεται μέσα από μια πολύπτυχη διαδικασία, στην οποία ο ρατσισμός, η καταπίεση, η σεξουαλικότητα αλλά και ο ιδιαίτερος ρόλος της Εκκλησίας έχουν τη θέση τους. Κλασικό πλέον μυθιστόρημα, που ευτυχεί στη μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου.
ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΝΕΒΑ ΣΤΟ ΒΟΥΝΟ ΝΑ ΤΟ ΦΩΝΑΞΕΙΣ ΕΔΩ
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
