Οι Πέρσες του Αισχύλου θεωρούνται η πρώτη τραγωδία που γράφτηκε. Πρόκειται για έναν ύμνο στην αρχαία Αθήνα, αν και συνήθως παρουσιάζεται ως καταγγελτικό αντιπολεμικό έπος.
Ο σκηνοθέτης, ηθοποιός και ψυχολόγος Μιχάλης Καλαμπόκης πήρε το σπουδαίο κείμενο του Αισχύλου και το μετέφερε στα έγκατα του υπουργείου Αμύνης μιας αυτοκρατορίας για να δείξει την πορεία της πνευματικής διαστρέβλωσης μιας μικρής ομάδας ανθρώπων που οδηγούνται σε ολέθριες αποφάσεις, ότι ο όλεθρος του πολέμου παραμένει ίδιος από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα.
Έτσι, στην παράστασή του Πέρσες Shelter, καθώς οι ήρωές του παραμένουν κλεισμένοι για μεγάλο διάστημα μέσα σε ένα πυρηνικό καταφύγιο χωρίς επαφή με τον έξω κόσμο, ο δανεισμένος από τον Αισχύλο ποιητικός λόγος σταδιακά εκφυλίζεται, γίνεται όλο και πιο ρεαλιστικός, μέχρι που αντικαθίσταται από άναρθρες φωνές. Η πλήρης κατάρρευση του πολιτισμού λίγο πριν από τη συντέλεια του κόσμου.
Οι Πέρσες ήταν ένα έργο που δεν είχα ποτέ προγραμματίσει να ανεβάσω, αλλά το είδα στον ύπνο μου με μορφή εφιάλτη. Θεώρησα μεγάλη πρόκληση να κάνω έναν εφιάλτη μου παράσταση.
— Τα τελευταία χρόνια έχετε παρουσιάσει μια σειρά από εμβληματικά έργα κλασικού ρεπερτορίου. Τι συνδέει αυτές τις επιλογές;
Τελειώνοντας τις σπουδές μου στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου, ολοκλήρωνα και τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην ψυχοθεραπεία και ξεκινούσα διδακτορικό. Πάντα με ενδιέφερε να προτείνω τη σύνδεση της ψυχολογίας με τη σκηνοθεσία, κάτι που κάνω και μέσα από τη διδασκαλία όλα αυτά τα χρόνια ως καθηγητής υποκριτικής στην ανώτερη δραματική σχολή που έχω.
Πολλά στοιχεία του σουρεαλισμού, του συμβολισμού και των ψευδαισθήσεων αποτελούν κλειδιά στις σκηνοθεσίες μου μέσα από τη γνώση της επιστήμης της Ψυχολογίας και βάσει αυτών έχω δημιουργήσει μια μέθοδο υποκριτικής και σκηνοθεσίας που ονομάζω «μέθοδο των ενοτήτων». Με αυτό το κριτήριο ψάχνω έργα τα οποία έρχονται σε διάλογο μεταξύ τους και με κάποιον τρόπο αλληλοσυμπληρώνονται.
Οι Πέρσες ήταν ένα έργο που δεν είχα ποτέ προγραμματίσει να ανεβάσω, αλλά το είδα στον ύπνο μου με μορφή εφιάλτη. Θεώρησα μεγάλη πρόκληση να κάνω έναν εφιάλτη μου παράσταση.
— Τα κριτήριά σας ως ψυχολόγου αντιβαίνουν αυτά του καλλιτέχνη;
Επειδή είμαι και ψυχολόγος δεν σημαίνει ότι το μόνο που με αφορά είναι μια ρεαλιστική ψυχολογική αναπαράσταση. Άλλωστε, όταν μιλάμε για ψυχολογία, μιλάμε και για διαστρέβλωση. Μου αρέσει ο θεατής να μη βλέπει τη δράση απ' έξω, αλλά αυτό που ο ήρωας βιώνει, όπως το βιώνει. Να γίνεται μέρος των παραισθήσεων, του συμβολισμού.
Κάπου εκεί έχω δομήσει και τη μέθοδό μου, που ισορροπεί μεταξύ ψυχολογικής γραμμής και φόρμας. Αυτό που προτείνω είναι το δικό μου μικροσκόπιο μέσα από το οποίο βλέπω τα έργα.
— Τα ποιητικά κλασικά έργα χαρακτηρίζονται από οικουμενικότητα και διαχρονικότητα.
Σου δίνουν μεγαλύτερη ελευθερία. Η δομή των κειμένων των κλασικών συγγραφέων είναι τέτοια που δεν σε δεσμεύει πολύ ως προς το πώς θα τα παρουσιάσεις.
Υπάρχουν τέσσερις παράγοντες που έχουν επηρεάσει τις σκηνοθεσίες μου. Ο πρώτος είναι πως στα κλασικά έργα με γοητεύει το ότι ο λόγος των ηρώων προβάλλεται από τους ίδιους μπροστά στον λαό. Ξέρουν ότι αυτό που λένε απευθύνεται σε ένα κοινό (Χορός, πολίτες). Επομένως, υπάρχει πολιτική σκοπιμότητα και ανάγκη επιρροής.
Ο δεύτερος είναι ότι με μαγεύει να μετατρέπω τους κλασικούς ήρωες σε ψυχολογικές υπάρξεις με συγκεκριμένες δομές προσωπικότητας και ψυχολογικής σημειολογίας.
Ο τρίτος είναι η ανάγκη μου να παρουσιάζω στο κοινό τη δράση όχι όπως είναι ή διογκωμένη αλλά όπως θα τη βλέπαμε στα όνειρά μας. Κάπως έτσι κάνεις το κοινό να σκέφτεται και να συμμετέχει.
Ο τέταρτος είναι η αποστασιοποίηση των ηθοποιών, ώστε να «συνομιλήσουν» με τους θεατές.
— Συχνά, στο ελληνικό θέατρο οι «Πέρσες» παρουσιάζονται ως αντιπολεμικό έπος, ενώ πρόκειται για έναν ύμνο στην Αθήνα.
Ήταν πολύ έξυπνο αυτό που έκανε ο Αισχύλος. Θέλοντας να εκθειάσει τους Έλληνες, παρουσίασε την άλλη πλευρά. Προφανώς, δεν μπορούσε να φτιάξει μια τραγωδία χαρούμενη. Η δική μου ανάγνωση του έργου είναι όχι πώς επηρεάζει ο πόλεμος την ανθρωπότητα αλλά πώς επηρεάζει αυτούς που τον αποφάσισαν.
Αν και το κείμενο που ακούγεται είναι οι Πέρσες, η παράσταση είναι το Shelter. Παρακολουθούμε μια κυβέρνηση να διεξάγει πόλεμο μέσα από ένα καταφύγιο. Το κοινό ακούει το κείμενο των Περσών και παρακολουθεί την υπόθεση που διαδραματίζεται, η οποία, χωρίς να λέγεται, υπονοείται.
Στην αρχή μπορεί να ακούγεται παράξενο, αλλά σιγά-σιγά ο θεατής συνδέει τις δύο υποθέσεις. Αυτό επιτυγχάνεται και με άλλα μέσα, με επιβλητική μουσική επένδυση, εναλλακτικούς φωτισμούς και περίεργη χρήση των επίπλων.
— Θέλετε να εξηγήσετε πού συναντιέται ο Αισχύλος με τον εφιάλτη σας;
Το έργο γίνεται πια ψυχολογικό και όχι αρχετυπικό, όπως η αρχαία ελληνική τραγωδία. Ο αρχαίος λόγος συναντιέται με μια υπόθεση που θυμίζει σύγχρονη σειρά καταστροφής και μυστηρίου. Το κείμενο χωρίστηκε βάσει του στόχου του κάθε λόγου και έτσι προέκυψαν οι ρόλοι.
Δεν κάνω τους Πέρσες αποδομημένους, φέρνοντάς τους στο σήμερα. Έχω πάρει το κείμενό τους κι έχω φτιάξει ένα καινούργιο έργο, σχεδόν όπως ήταν ο εφιάλτης μου.
— Οι σκηνές που δεν ανήκουν στον Αισχύλο σε ποια κείμενα βασίζονται;
Θέλοντας να δείξω τη διαχρονικότητα αλλά και να φωτίσω τις αιτιάσεις των ηρώων, πήρα κείμενα από τον Ίψεν, τον Σνίτσλερ και τον Μπίχνερ. Εντοπίσαμε μονολόγους και βάλαμε τον πιο σύγχρονο λόγο τους στο στόμα των ηρώων που, αποστασιοποιημένοι πλέον, μιλάνε στο κοινό και περιγράφουν το ψυχολογικό δίκιο τους.
— Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται μια κρυμμένη κυβέρνηση. Ακούγεται συνωμοσιολογικό.
Στην ουσία, πρόκειται για μια κυβέρνηση που ήταν στο υπουργείο Αμύνης και, αφού γίνεται βομβαρδισμός, κατεβαίνει στο καταφύγιο. Δεν είναι κρυμμένη, έχει φυγαδευτεί για να προστατευτεί.
Εδώ υπεισέρχεται κι άλλο ένα παιχνίδι της παράστασης. Το θέατρο έχει οθόνες, μέσα από τις οποίες βλέπουμε την προπαγάνδα που γίνεται από τα ΜΜΕ κάθε πλευράς. Έτσι, δείχνω πώς αυτά χρησιμοποιούνται ως σύγχρονα όπλα. Θα δούμε γνωστά ιστορικά και μυθολογικά πρόσωπα να λένε φημισμένα ρητά, μέσα από τα οποία προσπαθούν να ασκήσουν επιρροή.
— Εφόσον λέτε ότι δεν είχατε στόχο να κάνετε τους «Πέρσες», τι ήταν εκείνο που σας ενέπνευσε;
Σήμερα βλέπω τα πράγματα να συντηρητικοποιούνται. Πάντα με προβλημάτιζε η προπαγάνδα, απ' όπου κι αν ερχόταν, η άβουλη αποδοχή της, καθώς και τα στερεότυπα μέσα από τα οποία ο κόσμος οδηγείται σε εύκολα συμπεράσματα και ταμπέλες. Αυτό μπορεί να ακούγεται ανούσιο, αλλά δημιουργεί τάσεις, στάσεις και συμπεριφορές.
Θα μιλήσω και για φοβίες που είχα ως παιδί λόγω της πυρηνικής απειλής, για την καταστροφή του κόσμου ή ακόμα και γι' αυτές που έχω ως ενήλικας, για το πώς η τρέλα ενός και οι αποφάσεις κάποιων μπορούν να επηρεάσουν την τύχη όλων. Για το παράλογο δίκιο που δίνουμε στον αμυνόμενο να έχει το δικαίωμα να λειτουργήσει πιο επιθετικά από τον δράστη. Γι' αυτό στην παράσταση υπάρχει και η έννοια της συντέλειας του κόσμου.
— Τι βρίσκετε απειλητικό στην καθημερινότητά μας, ώστε είναι επιτακτική η ανάγκη να το μεταδώσετε στο κοινό;
Θεωρούσα πάντα θλιβερό να περιθωριοποιείται η νέα γενιά, έτσι πάντα έδινα βήμα σε σπουδαστές και αποφοίτους της ανώτερης δραματικής σχολής Αθηναϊκή Σκηνή. Γι' αυτό επιζητώ να προχωρώ, είτε με τη θεατρική εκπαίδευση είτε με την έρευνά μου στο θέατρο, σε ένα δύσκαμπτο κράτος.
Με προβληματίζει, επίσης, το ότι λέμε πως είμαστε όλοι ίσοι, αλλά, όταν δούμε κάποιον που κάνει κάτι που δεν μας αρέσει, επιθυμούμε τον αφανισμό του. Ο άνθρωπος δεν είναι τόσο πολιτισμένος. Διαθέτει ένστικτα άγρια που κρύβει όταν ευημερεί. Σε περιόδους κρίσης, όμως, μπορεί να μας φανεί έως και φυσικό να σκοτώσουμε χιλιάδες χωρίς τύψεις.
Μία από τις μεγαλύτερες φοβίες μου είναι η μισαλλοδοξία, μια έννοια που αξίζει να πολεμήσω με το έργο μου.
Info:
Πέρσες Shelter
Μετάφραση: Αλεξάνδρα Βουτζουράκη
Διασκευή: Αλεξάνδρα Βουτζουράκη - Μιχάλης Καλαμπόκης
Σκηνοθεσία: Μιχάλης Καλαμπόκης
Σκηνογραφία - Κοστούμια - Φωτισμοί: Fn'F team
Μουσική: Γιάννης Μαδούρος
Βίντεο - φωτογραφίες: Παναγιώτης Μπιζούτης
Παίζουν: Μιχάλης Καλαμπόκης, Αλεξάνδρα Βουτζουράκη, Θωμάς Πανδής, Κωνσταντίνος Φάμης, Γιάννης Τσουρουνάκης, Λυκούργος Μπάδρας, Λυδία Σγουράκη, Γιάννης Τριαντάκης
Θέατρο Αθηναϊκή Σκηνή Κάλβου - Καλαμπόκη
Αθανασίου Διάκου & Τζιραίων 13, Μακρυγιάννη (έξω από το μετρό Ακρόπολη), 210 9222300, Σάβ. 21:00, Κυρ. 20:00, εισ.: €10-12 www.athstage.gr
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO
σχόλια