Περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής σε μια έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη

Τα περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής και η συναρπαστική ιστορία τους Facebook Twitter
Δημήτρης Χαρισιάδης, Σαρακατσάνα γνέστρα. Φωτογραφία από τον Ζυγό Καβάλας, 1950. Φωτογραφικά Αρχεία Μουσείου Μπενάκη
0

ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΜΟΡΦΕΣ, πουλιά και ρόδακες, άνθη και φίδια, εξαίσια πουλιά και απεικονίσεις της Παναγίας, λαϊκές «Πιετά» και κορίτσια που αναδύονται από δράκους.

Αυτός είναι ο συναρπαστικός κόσμος της διακόσμησης ξύλινων εργαλείων, κυρίως λειτουργικών αντικειμένων για καθημερινή χρήση και η «φανταστική» γλώσσα αυτής της διακόσμησης έρχεται στο προσκήνιο για να αποκωδικοποιήσει στοιχεία της κατασκευής, της ιστορίας και της χρήσης τους μέσα από την έκθεση «Τα εργαλεία αφηγούνται. Η λησμονημένη ιστορία των ξυλόγλυπτων υφαντικών εργαλείων», που διοργανώνει το Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού από τις 17 Μάϊου έως τις 3 Σεπτεμβρίου 2023.

Στην έκθεση θα συναντήσουμε μεγάλο αριθμό παραδοσιακών ξυλόγλυπτων εργαλείων, περισσότερα από 400 αντικείμενα που σχετίζονται με την κλώση, τη ραπτική, το πλέξιμο, το κέντημα και διάφορες υφαντικές τεχνικές μικρής κλίμακας, καθώς και ένα σύνολο εργαλείων ποιμενικής ξυλογλυπτικής και εργαλεία από τα τέλη του 19ου αιώνα έως περίπου το 1950.

Τα αντικείμενα που παρουσιάζονται, λειτουργικά κυρίως, φέρουν την πατίνα του χρόνου, σημάδια φθοράς που λένε με αυτό τον τρόπο την ιστορία τους, ότι ήταν μόνιμοι σύντροφοι της νοικοκυράς. Ωστόσο, αν και μιλούν για έναν γυναικείο κόσμο, οι κατασκευαστές τους ήταν άνδρες. Όπως μου εξηγούν οι επιμελήτριες της έκθεσης Flavia Nessi Γιαζιτζόγλου και Τίνα Βασιλακοπούλου, στην έκθεση θα συναντήσουμε μεγάλο αριθμό παραδοσιακών ξυλόγλυπτων εργαλείων, περισσότερα από 400 αντικείμενα που σχετίζονται με την κλώση, τη ραπτική, το πλέξιμο, το κέντημα και διάφορες υφαντικές τεχνικές μικρής κλίμακας, καθώς και ένα σύνολο εργαλείων ποιμενικής ξυλογλυπτικής και εργαλεία από τα τέλη του 19ου αιώνα έως περίπου το 1950. Τα αντικείμενα προέρχονται από σημαντικές ιδιωτικές αλλά και μουσειακές συλλογές που βρίσκονται σε όλη την Ελλάδα.

Τα περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής και η συναρπαστική ιστορία τους Facebook Twitter
Ξυλόγλυπτo σκέλος σαρακατσάνικης «ρόκας-σταυρούτσικο» με πυρογραφική. Κεντρική Ελλάδα, μέσα 20ού αιώνα. Ιδιωτική Συλλογή.

«Το πρώτο μέρος της έκθεσης είναι αφιερωμένο σε εργαλεία κλώσης, όπως είναι οι ρόκες, τα σφονδύλια και τα αδράχτια, οι πρόγονοι των οποίων μάς έρχονται από τα βάθη των αιώνων. Στη Βόρεια Ελλάδα τον 19ο και τον 20ό αιώνα οι ποιμενικές ρόκες ήταν από τα ομορφότερα δείγματα ξυλόγλυπτων εργαλείων, όπως οι ρόκες οι σαρακατσάνικες, κατασκευασμένες από βοσκούς» λέει η κ. Nessi.

Το δεύτερο μέρος της έκθεσης είναι αφιερωμένο σε μια σειρά από μικρότερα, πιο πρόσφατα ξυλόγλυπτα εργαλεία, τα οποία έγιναν γνωστά στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα, με την υιοθέτηση νέων τεχνικών πλεξίματος και κεντήματος προερχόμενων από την Ευρώπη. Τα αντικείμενα αυτά, που έγιναν γνωστά με την ονομασία «καλτσοβελόνες», αποτελούν ουσιαστικά τη μεγάλη αποκάλυψη της έκθεσης. Οι δυο επιμελήτριες έκαναν μια μεγάλη έρευνα σχετικά με τις καλτσοβελόνες, τις οποίες προτιμούν να αποκαλούν «πολυεργαλεία», και τη χρήση τους.

«Προσπαθήσαμε να καταλάβουμε γιατί τόσο όμορφα σκαλισμένα εργαλεία προορίζονταν για μία μόνο χρήση όταν ήταν τόσο διαφορετικά μεταξύ τους», λένε και έτσι ξεκίνησαν την έρευνα. Με τη βοήθεια της αρχαιολογίας και της εθνογραφίας αλλά και ψάχνοντας σημερινά εργαλεία, προσπάθησαν να καταλάβουν τις χρήσεις τους. Μπορεί να τις αποκαλούμε ακόμα και σήμερα «καλτσοβελόνες», αλλά στην εποχή τους δεν προορίζονταν μόνο για την κυκλική πλέξη κάλτσας. Χρησιμοποιούνταν από τις Ελληνίδες προκειμένου να βοηθηθούν στη δημιουργία εργοχείρων με διάφορες τεχνικές που θα δούμε και στην έκθεση.

«Ένα μεγάλο μέρος αυτών των περίτεχνων εργαλείων, αλλά και άλλα πιο απλά και χωρίς μεγάλο ξυλόγλυπτο πλούτο, παράχθηκε στις φυλακές, στα εργαστήρια που υπήρχαν εκεί με σκοπό τη διάθεσή τους στο εμπόριο. Ονομάζονταν και "φυλακίσια" και δεν είναι τυχαίο ότι η έκθεση ανοίγει με μια σπάνια σκηνή διακίνησης αυτού του εμπορικού αντικειμένου, με μια φωτογραφία του Φρεντ Μπουασονά από τις φυλακές του Παλαμηδίου, στην οποία απεικονίζεται ο τρόπος με τον οποίο οι κρατούμενοι περνούσαν αυτά τα εργαλεία σε ξύλινες σκάφες και με ένα σύστημα –που φαίνεται στη φωτογραφία– τα ανέβαζαν για να τα διαλέξουν οι αγοραστές. Δεν υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για αυτή την ιστορία, αλλά έχουμε κάποιες μαρτυρίες από την Κέρκυρα, όπου διάφοροι γυρολόγοι πουλούσαν αντίστοιχα αντικείμενα».

Τα περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής και η συναρπαστική ιστορία τους Facebook Twitter
Ξυλόγλυπτο πολυεργαλείο σε χρήση: το λείο, αμβλύ κάτω μέρος είναι μεζούρα για δίχτυ, που επιτρέπει τη δημιουργία ομοιόμορφων θηλιών.

Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας αναφέρει ότι υπήρχε εμπόριο, όπως έχουμε και κάποια τραγούδια από τη Θράκη που λένε ότι οι μοναχοί πήγαν στο παζάρι και πουλούσαν ρόκες. Εκτός από τις φυλακές, την αγορά τροφοδοτούσαν μικρά ξυλογλυπτικά εργαστήρια, πολλά από αυτά με έδρα τη Βόρεια Ελλάδα, και οι μοναχοί. Τα μοναστήρια είχαν σπουδαία εργαστήρια ξυλογλυπτικής τέχνης, άλλωστε έχουμε μεγάλη παράδοση από εκκλησιαστικούς ξυλογλύπτες που φιλοτεχνούσαν εργαλεία πολύ υψηλής ποιότητας. «Η έρευνα μάς έδωσε τη δυνατότητα να τα ομαδοποιήσουμε σε διαφορετικές τυπολογικές ομάδες, αποκαλύπτοντας την ποικιλομορφία της χρήσης τους» λέει η κ. Βασιλακοπούλου.

Το 2005 το Μουσείο Μπενάκη φιλοξένησε μια έκθεση αφιερωμένη στη Συλλογή Nessi του Λουγκάνο, η οποία συγκεντρώθηκε από τον αρχιτέκτονα Luigi Nessi, πατέρα της μιας εκ των επιμελητριών, η οποία περιλάμβανε πάνω από 12.000 αντικείμενα, όπως εργαλεία διαφόρων εποχών και επαγγελμάτων από όλη την Ευρώπη. Σε μια βόλτα τους σε ένα παλαιοπωλείο της Πλάκας βρήκαν τις ξύλινες καλτσοβελόνες και αναρωτήθηκαν σε τι μπορεί να χρησίμευαν.

Τα εργαλεία αυτά δεν έμοιαζαν καθόλου με όσα ήξερε ο σημαντικός αυτός συλλέκτης, ο οποίος ήθελε να διασώσει την ιστορία τεχνών και παραδόσεων που χάνονται λόγω της βιομηχανικής ανάπτυξης. Τα ξύλινα αντικείμενα της έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη αφηγούνται και τη διπλή φύση του εργαλείου: ως σύνεργου αλλά́ και προϊόντος δουλειάς, δημιουργήματος αλλά́ και μέσου δημιουργίας, υποκειμένου των τεχνών αλλά́ και αντικειμένου τέχνης.

«Παράλληλα, αναζητήσαμε αντίστοιχα σύγχρονα εργαλεία, που έχουν παρόμοια χρήση με αυτά που βρήκαμε. Έχουμε συμπεριλάβει μερικά από αυτά στην έκθεση, προσφέροντας με αυτόν τον τρόπο στο κοινό την ευκαιρία να τα δοκιμάσει και να συμμετάσχει ενεργά στις ερευνητικές μας προσπάθειες» λέει η κ. Nessi και μας αφηγείται την πορεία του νήματος μέσα από απροσδόκητες τεχνικές, από πλεκτική κορδέλας, πλεκτική με τα δάκτυλα, μέχρι και ύφανση με κάρτες και κομποδετική. Το σύνολο αυτών των εργόχειρων δημιουργούνταν στο σπίτι χάρη στη χρήση αυτών των μοναδικών εξαρτημάτων. Είναι ακριβώς η απλότητα των επαναλαμβανόμενων κινήσεων της γυναικείας εργασίας που ρίχνει νέο φως στον πλούτο και την πολύπλοκη λειτουργία αυτών των υπέροχα σκαλισμένων στο χέρι πολυεργαλείων».

Τα «καλτσόξυλα» και οι τεχνικές αυτές υπήρξαν «θύματα» του εκσυγχρονισμού της κλωστοϋφαντουργίας και γενικότερα του εκμοντερνισμού, ο οποίος επέτρεψε στις γυναίκες να απελευθερωθούν από πολλές οικιακές ασχολίες που αποτελούσαν στερεότυπη καθημερινή εργασία τους για αιώνες.

Τα περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής και η συναρπαστική ιστορία τους Facebook Twitter
Ξυλόγλυπτα πολυεργαλεία, προϊόντα φυλακής, με μορφή γυναίκας (ή γοργόνας) που κρατά άγκυρα και κάθεται πάνω από δράκο/ψάρι (ή καταβροχθίζεται από ψάρι), πρώτο μισό 20ού αι. Ιδιωτική συλλογή και Μουσείο Μπενάκη (στο κέντρο).

«Προσπαθήσαμε να αποτίσουμε φόρο τιμής σε αυτούς τους τελευταίους μάρτυρες ενός λαϊκού υλικού πολιτισμού ο οποίος έχει σχεδόν εξαφανιστεί από τη μνήμη» λένε οι επιμελήτριες, που με υπερηφάνεια κατάφεραν να φέρουν από τη Μασσαλία ένα κομμάτι της συλλογής της Αγγελικής Χατζημιχάλη το οποίο ταξιδεύει για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον σημείο της έκθεσης, τεκμήριο που συνδέεται με την κοινωνική ζωή της εποχής, είναι πως οι ρόκες, που ήταν προσωπικά εργαλεία της κάθε γυναίκας, προσφέρονταν και ως δώρα γάμου με εγχάρακτες ευχές και το όνομα της νύφης.

«Η έκθεση», σημειώνουν, «μας θυμίζει την ξεχασμένη χειροτεχνία και εκείνο που προσπαθήσαμε να δείξουμε είναι ότι η χειροτεχνία δεν είναι τόσο ξεχασμένη όσο νομίζουμε τελικά και να στείλουμε ένα μήνυμα αισιοδοξίας. Μπορει τα συγκεκριμένα εργαλεία να μη χρησιμοποιούνται πια και να έχουν χαθεί από την καθημερινότητα της γυναίκας, αλλά υπάρχει ένα ενδιαφέρον για τη χειροτεχνία και μάλιστα τα τελευταία χρόνια έχει αναζωπυρωθεί».

Τα περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής και η συναρπαστική ιστορία τους Facebook Twitter
Τζούντιθ Άλλεν-Ευσταθίου, Κυανό (2023). Κυανοτυπία από χαρτί σε ίνες μουριάς με σχέδια από σαρακατσάνικες ρόκες ξεπατικωμένα με μολύβι.

Έτσι, αποφάσισαν να καλέσουν σύγχρονους καλλιτέχνες για να παρουσιάσουν τη δουλειά τους σε συνομιλία με την έκθεση, καλλιτέχνες της textile art, με έργα που σχετίζονται με το πλέξιμο, το ράψιμο, την υφαντική. Οι καλλιτέχνες που παίρνουν μέρος στην έκθεση είναι οι ΑΦΗ Collective: Judith Allen-Ευσταθίου, Inger Carlsson, Μαρία Γρηγορίου, Δέσποινα Πανταζοπούλου, Γιάννης Παπαδόπουλος, Εύα Χειλαδάκη, Αγγελική Γιαννακίδου (ιδρύτρια & πρόεδρος Εθνολογικού Μουσείου Θράκης), Γεωργία Γκρεμούτη (textile artist), Δέσποινα Καραχάλιου (τεχνήτρια κομποδετικής), Μάρω Κορνηλάκη (σχεδιάστρια κοσμημάτων), Μελισσάνθη Σπέη (fashion artist & ερευνήτρια).

Τα αντικείμενα προέρχονται από τις συλλογές των: Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών - Μουσειακή Συλλογή Λαογραφικών Αντικειμένων, Λαογραφικό Μουσείο Διδυμοτείχου, Λαογραφικό Μουσείο και Αρχείο Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μουσείο Ελληνικής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη», Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, ΜΝΕΠ Αθήνα, Musée des Civilisations de l’Europe et de la Méditerranée (MUCEM), Μασσαλία. Η έκθεση συνοδεύεται από πλούσιο φωτογραφικό υλικό της εποχής και από το βιβλίο: «Tales of Tools. The Untold Narrative of Wooden Handiwork Implements from Greece» της Flavia Nessi Γιαζιτζόγλου (εκδόσεις ΜΕΛΙΣΣΑ), το οποἰο θα λειτουργήσει και ως κατάλογος της έκθεσης.

Τα περίτεχνα εργαλεία ξυλογλυπτικής και η συναρπαστική ιστορία τους Facebook Twitter
Σαρακατσάνικες ρόκες, Ξηρόμερο Αιτωλοακαρνανίας, αρχές 20ού αι. Αριστερά: με δύο γυναικείες μορφές στο κάτω μέρος και εγχάραξη: Λαμπράκης… Ιδιωτική συλλογή. Δεξιά: με ελικοειδή περιγράμματα αντικριστών φιδιών και δύο γυναικείες μορφές που κρατούν κύπελλο στην κορυφή. Μουσείο Μπενάκη

Τα εγκαίνια της έκθεσης «Τα εργαλεία αφηγούνται: Η λησμονημένη ιστορία των ξυλόγλυπτων υφαντικών εργαλείων» θα πραγματοποιηθούν στις 16 Μαΐου στις 20:00.

Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού, Κουμπάρη 1 & Βασ. Σοφίας, 106 74 Αθήνα

Διάρκεια έκθεσης: 17/5/2023 - 3/9/2023

Ώρες λειτουργίας: Κατά τις ημέρες & ώρες λειτουργίας του μουσείου

Εικαστικά
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Η εξαιρετική περίπτωση της Phyllida Barlow που ο κόσμος της τέχνης ανακάλυψε αργά

Εικαστικά / Η εξαιρετική περίπτωση της Phyllida Barlow που ο κόσμος της τέχνης ανακάλυψε αργά

Το έργο της «RIG: untitled; blocks», με τα ανορθόδοξα υλικά και τη γλυπτική που δεν μοιάζει με τέτοια, παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα από το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και τον Οργανισμό Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Φίκος - Για το εκκλησάκι του Μυταρά

Guest Editors / «Το έφτιαξε όπως το ένιωσε εκείνη τη στιγμή»: Ο Φίκος γράφει για το κλείσιμο του παρεκκλησιού του Μυταρά

Το ιδανικό θα ήταν να έχουμε μια ζωντανή παράδοση στην οποία ο καλλιτέχνης εκφράζει (την κοινωνία του) και εκφράζεται. Δυστυχώς ξεμένουμε με δύο επιλογές: από τη μια ένα καλλιτεχνικό νεκροταφείο και από την άλλη ένα δυσλειτουργικό αλλά ζωντανό έργο.
ΦΙΚΟΣ
Η Ναν Γκόλντιν ντρέπεται για όσα συμβαίνουν στη Γάζα και λέει: «Ζούμε ανατριχιαστικές εποχές μακαρθισμού»

Εικαστικά / «Ζούμε ανατριχιαστικές εποχές μακαρθισμού»: Η Ναν Γκόλντιν ντρέπεται για όσα συμβαίνουν στη Γάζα

Το έργο της Γκόλντιν «Sisters, Saints, Sibyls» καταπιάνεται με την ιστορία της μεγαλύτερης αδελφής της, της Μπάρμπαρα, ενός έξυπνου και ανυπότακτου παιδιού που στάλθηκε σε ορφανοτροφεία, αναμορφωτήρια και ψυχιατρικά ιδρύματα στην εφηβεία και αυτοκτόνησε το 1965, σε ηλικία μόλις 19 ετών.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Before and after science: Ένα έργο σύγχρονης τέχνης εναρμονίζεται με το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Εικαστικά / Before and after science: Ένα έργο σύγχρονης τέχνης εναρμονίζεται με το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Η εικαστικός Ίρις Τουλιάτου μάς συστήνει έναν χώρο με πλούσια ιστορία και μοναδικές συλλογές, συνδέοντας την επιστημονική γνώση με την καλλιτεχνική παρέμβαση και την αισθητηριακή εμπειρία.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Μια συνάντηση με τον Jonathan Meese

Εικαστικά / Jonathan Meese: «Έχουμε αρχίσει να προτιμούμε να μην έχουμε ελευθερία»

Μια συνάντηση στην Αθήνα με τον Γερμανό ζωγράφο που επιστρέφει στα παραμύθια γιατί βρίσκει τον πραγματικό κόσμο «πολύ άσχημο», με αφορμή την τρίτη του έκθεση στην γκαλερί Bernier-Eliades.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Προσφέροντας μία εμπειρία πολιτισμού στους κατοίκους της Ελευσίνας

LiFO X 2023 ΕΛΕVΣΙΣ / Προσφέροντας μία εμπειρία πολιτισμού στους κατοίκους της Ελευσίνας

Η Εύα Μανιδάκη και ο Ανδρέας Λόλης συζητούν με τον Χρήστο Παρίδη για όλα όσα προηγήθηκαν της δημιουργίας των in situ εγκαταστάσεων που σχεδίασαν στο πλαίσιο της 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Το αμερικανικό «πραξικόπημα» στη Μπιενάλε της Βενετίας και οι θεωρίες συνωμοσίες που εξακολουθούν 60 χρόνια μετά

Εικαστικά / Το αμερικανικό «πραξικόπημα» στην Μπιενάλε της Βενετίας και οι θεωρίες συνωμοσίες 60 χρόνια μετά

Ένα νέο ντοκιμαντέρ εστιάζει στις έντονες αντιδράσεις που προκάλεσε η «σκανδαλώδης» βράβευση του αρχιερέα της ποπ αρτ Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ στην Μπιενάλε του 1964, με τη χορηγία της αμερικανικής κυβέρνησης.
THE LIFO TEAM
Οι ζωές και τα έργα της Lorenza Böttner

Εικαστικά / Οι ζωές και τα έργα της Lorenza Böttner

Η Lorenza Böttner (1959-1994) ήταν μια καλλιτέχνις που είχε έντονα βιωματική, σωματική σχέση με τη μεταμόρφωση. Μεταμόρφωσε μια ζωγραφική πρακτική σε εικαστική περφόρμανς που «βγήκε» στον δρόμο και έκανε τον δημόσιο χώρο θεατρική σκηνή για μια πολιτικοποιημένη σωματική διαφορετικότητα.
PAUL B. PRECIADO
Ένας Μάιος γεμάτος με σύγχρονη τέχνη στην Αθήνα

Πολιτισμός / Ένας Μάιος γεμάτος με σύγχρονη τέχνη στην Αθήνα

Το τρίτο μέρος του αφιερώματος του ΕΜΣΤ στις γυναίκες εικαστικούς, Jonathan Meese στην Bernier/Eliades, Θανάσης Τότσικας στη Rodeo, Ιωάννα Λημνιού στην Breeder και ό,τι άλλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι γκαλερί και οι χώροι τέχνης τον Μάιο.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Σεξ, ερωτισμός, χλιδή και λάμψη: Ο πολυτάραχος κόσμος της Tamara de Lempicka

Εικαστικά / Ερωτισμός, χλιδή και λάμψη: Ο πολυτάραχος κόσμος της Tamara de Lempicka

Εκθέσεις, ένα μιούζικαλ στο Μπρόντγουεϊ και τιμές-ρεκόρ σε δημοπρασίες φέρνουν στο προσκήνιο μία από τις γυναίκες με τη μεγαλύτερη καλλιτεχνική επιρροή στις αρχές του 20ού αιώνα
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ