Κατά τη διάρκεια μιας αποπνικτικά ζεστής εβδομάδας στο Παρίσι το 1878, ο μποέμ Βέλγος καλλιτέχνης Φελισιέν Ροπς ζωγράφισε έναν πίνακα που απεικονίζει μια γυναίκα ναπερπατάει με το γουρουνάκι της. Η γυναίκα απεικονίζεται με δεμένα μάτια και γυμνή –φορώντας μόνο καλσόν, μακριά μαύρα γάντια και ένα καπέλο με φτερά– και το γουρουνάκι έχει μια χαριτωμένη ροζ σγουρή ουρά. Το έργο, το οποίο ονομάστηκε «Pornocratès» («Πορνοκράτης»), μένει χαραγμένο στο μυαλό. Μόλις το δει κανείς, είναι δύσκολο να το ξεχάσει.
Ο Ροπς θα θυμόταν αργότερα ότι δημιούργησε το πιο διάσημο έργο του «σε ένα υπερθερμασμένο διαμέρισμα, γεμάτο διαφορετικές μυρωδιές, όπου το οποπάναξ [αρωματική ρητίνη από το ομώνυμο φυτό] και το κυκλάμινο μου προκαλούσαν έναν ελαφρύ πυρετό που ευνοούσε την παραγωγή ή ακόμα και την αναπαραγωγή». Όπως θα ανακαλύψουν με έκπληξη, ή ίσως και με αγανάκτηση, οι θεατές της νέας μεγάλης έκθεσης για τον Ροπς στο Kunsthaus της Ζυρίχης που έχει τίτλο «Laboratory of Lust» («Εργαστήριο λαγνείας»), το ζευγάρωμα και η ζωγραφική ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα στην ψυχή του Βέλγου καλλιτέχνη.
Τα έργα του Ροπς απεικόνιζαν γυμνές μάγισσες πάνω σε σκούπες, ηδονοβλεψίες με ψηλά καπέλα και εταίρες πάνω σε ποδήλατα σε σχήμα πέους. Ο Γάλλος κριτικός τέχνης Φελίξ Φενεόν τον αποκάλεσε καλλιτέχνη «που ζωγραφίζει φαλλούς όπως άλλοι ζωγραφίζουν τοπία».
Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Ροπς παρήγαγε τεράστιο έργο που περιελάμβανε σχέδια, χαρακτικά, εκτυπώσεις και πίνακες ζωγραφικής τόσο εκπληκτικής τολμηρότητας –πασπαλισμένα συχνά με σατανικά στοιχεία– που προκάλεσαν το δέος ακόμα και του Πικάσο. Ως φόρο τιμής μάλιστα, ο Ισπανός ζωγράφος σχεδίασε έναν άνδρα με μορφή γουρουνιού να κάνει αιδοιολειχία σε μια γυναίκα. Τα έργα του Ροπς απεικόνιζαν γυμνές μάγισσες πάνω σε σκούπες, ηδονοβλεψίες με ψηλά καπέλα και εταίρες πάνω σε ποδήλατα σε σχήμα πέους. Ο Γάλλος κριτικός τέχνης Φελίξ Φενεόν τον αποκάλεσε καλλιτέχνη «που ζωγραφίζει φαλλούς όπως άλλοι ζωγραφίζουν τοπία».
«Ακόμα και οι σημερινοί θεατές μερικές φορές μένουν άφωνοι – βλέποντας μια γυμνή γυναίκα δεμένη σε ένα σταυρό, μια τολμηρή Παριζιάνα που βγάζει βόλτα το γουρούνι της ή μια Εύα που παρασύρεται από ένα φαλλικό φίδι», σημειώνει η Ann Demeester, διευθύντρια του Kunsthaus Zurich. Ο Ροπς θα λάτρευε τέτοιες αντιδράσεις. Γράφοντας για τις πιο σοκαριστικές εικόνες του, σημείωνε: «Μερικές φορές κάνω τέτοια πράγματα μόνο και μόνο για να φέρω τον πισινό μου στο επίπεδο των προσώπων σας».
Ο Ροπς γεννήθηκε στο Ναμίρ, στο νότιο Βέλγιο, το 1833. Γιος ενός πλούσιου βιομήχανου, δεν φαινόταν να έχει προδιαγραφές να εξελιχθεί σε πρίγκιπα της παρακμής. Σπούδασε Νομικά και παντρεύτηκε την κόρη ενός δικαστή, ιδιοκτήτη ενός κάστρου της περιοχής. Θα μπορούσε να είχε βολευτεί στην ήσυχη ζωή της επαρχιακής αριστοκρατίας, αλλά η τέχνη, το Παρίσι και οι ερωτικές περιπέτειες τον τραβούσαν κοντά τους. Με το κοφτερό του γένι και το μελαγχολικό του βλέμμα, ο Ροπς έμοιαζε με έναν νεαρό Ίθαν Χοκ.
Το εικονογραφικό του έργο, για βιβλία συγγραφέων όπως ο Σαρλ Μποντλέρ και ο Πολ Βερλέν, μετατοπίστηκε γρήγορα από ρεαλιστικά θέματα στις περίφημες φανταστικές εικόνες του με πρωταγωνίστριες γυναίκες του περιθωρίου – τις οποίες ονόμαζε, από το δικό του επίθετο, «Ropsiennes». Ο Ροπς έβλεπε τις σύγχρονες γυναίκες ως femme fatales, αλλά ο πραγματικός του στόχος ήταν οι αστοί άνδρες που διαλύονταν από τον πειρασμό.
Η ερωτική του ζωή συμβάδιζε με την τέχνη του. Αφού εγκατέλειψε τη γυναίκα και τον γιο του, έζησε για τρεις δεκαετίες σε ένα ερωτικό τρίγωνο με τις αδελφές Λεοντίν και Ορελί Ντιλούκ, αποκτώντας παιδιά και με τις δύο. Αντιμετώπιζε συχνά την οργή των πιο ηθικολόγων της κοινωνίας της Μπελ Επόκ, αλλά η αντισυμβατική οικογενειακή του κατάσταση αποτέλεσε τη βάση για μια εξαιρετικά επιτυχημένη καριέρα: στα μέσα της δεκαετίας του 1870 ήταν ο πιο ακριβοπληρωμένος εικονογράφος στο Παρίσι. Πέθανε σε ηλικία 65 ετών, το 1898, την ίδια χρονιά που τιμήθηκε με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, η βασική του ενασχόληση ήταν η καλλιέργεια τριαντάφυλλων.
«Υπάρχει η erotica και η πορνογραφία, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται με την τέχνη. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα», λέει ο Claude Piening, ειδικός στους ευρωπαϊκούς πίνακες του 19ου αιώνα στο Sotheby's. «Τα θέματα του Ροπς είναι αρκετά τολμηρά, ναι – ή, ελλείψει καλύτερου όρου, πρωτότυπα. Τώρα, όπως και τότε. Και ναι, μπορεί να ήθελε να σοκάρει, αλλά ταυτόχρονα το κάνει αυτό ως καλλιτέχνης που σέβεται τον εαυτό του».
Η έκθεση στη Ζυρίχη, η οποία ξεκινά στις 6 Μαρτίου και θα διαρκέσει ως τις 31 Μαΐου, έχει οργανωθεί από τον Jonas Beyer του Kunsthaus Zurich και τον Daan van Heesch, επιμελητή εκτυπώσεων και σχεδίων στη Βασιλική Βιβλιοθήκη του Βελγίου – η οποία έχει δανείσει εικόνες από τη συλλογή της, που περιλαμβάνει 2.000 έργα του καλλιτέχνη. Η έκθεση περιλαμβάνει μυστικά λευκώματα που προορίζονταν να προβληθούν σε «ιδιωτικό χώρο για άντρες συλλέκτες», καθώς επίσης και εξώφυλλα πορνογραφικών μυθιστορημάτων και μεμονωμένα σχέδια που απεικονίζουν σεξεργάτριες.
Πόσο δύσκολο είναι να στηθεί μια έκθεση όπως το «Εργαστήριο λαγνείας» σε μια εποχή αντιφατικών συζητήσεων για το σεξ, το #MeToo και το OnlyFans; «Αυτό είναι ένα καίριο ερώτημα», αναγνωρίζει ο Beyer. «Αξίζει όμως το ρίσκο, γιατί ζούμε σε μια εποχή που οφείλουμε να συζητάμε για τη σεξουαλικότητα. Αν κοιτάξετε τα αρχεία του Έπσταϊν, νομίζω ότι οφείλουμε να μιλάμε για το πώς η ανδρική κουλτούρα αντιλαμβάνεται τις γυναίκες».
«Ήταν ένας από τους πιο καταξιωμένους και επιτυχημένους συμβολιστές της εποχής του και συνεργαζόταν με όλους τους διάσημους συγγραφείς», λέει ο Van Heesch. «Ταυτόχρονα όμως η τέχνη του είναι τόσο έντονη, βίαιη, σοκαριστική, αλλά και συναρπαστική. Νομίζω ότι πρέπει να τον κοιτάξουμε στα μάτια και να τον εξετάσουμε λίγο κόντρα στο ρεύμα, χωρίς να τον ακυρώσουμε».
Με στοιχεία από την «Guardian»
