Ένας χάρτης φιλοτεχνημένος το 1154, που συμπεριλαμβάνεται στην Tabula Rogeriana, τον παγκόσμιο χάρτη που έφτιαξε για λογαριασμό του Νορμανδού βασιλιά της Σικελίας Roger II ο Μαροκινός γεωγράφος, εξερευνητής, χαρτογράφος και διδάσκαλος Muhammad al-Idrisi (1100-1165) κοσμεί το εξώφυλλο της έκδοσης που συνοδεύει το πρόγραμμα της ARCOmadrid 2023 με τη θεματική «Μεσόγειος: Μια στρογγυλή θάλασσα». Η σημαντική διοργάνωση ξεκινάει στις 22 Φεβρουαρίου και ολοκληρώνεται στις 26 του μήνα, στο εκθεσιακό και συνεδριακό IFEMA Madrid, ενώ το ειδικό αφιερωματικό πρόγραμμα υπογράφει η επιμελήτρια Μαρίνα Φωκίδη.
Ωστόσο η εικόνα της Μεσογείου στον συγκεκριμένο χάρτη διαφέρει από οτιδήποτε ξέρουμε, καθώς ο Βορράς δεν βρίσκεται στη Νότια Ευρώπη αλλά στα παράλια της Αφρικής και συνεπώς ο Νότος είναι τα ευρωπαϊκά παράλια. Στο δοκίμιο που έγραψε σχετικά με αυτό η Γαλλομαροκινή καλλιτέχνις Bouchra Khalili με τίτλο «The Un/Known world to come» εξηγεί μια σειρά από πράγματα που, πέρα από ιστορική πληροφορία, αποτελούν στοιχεία που αξίζει να τα δούμε σήμερα σε σχέση με τα δεδομένα της εποχής μας. Ο βασιλιάς Roger II διέθετε μεγάλη και ευρεία μόρφωση και καθώς το βασίλειό του απαρτιζόταν από εθνότητες και θρησκείες όλων των λαών της Μεσογείου, μια πολυπολιτισμικότητα ανάλογη της Ανδαλουσίας στην Ιβηρική Χερσόνησο της δικής του εποχής, έμαθε αραβικά ώστε σε μια εποχή καταστροφών εξαιτίας των Σταυροφοριών να μπορεί να αντλήσει πληροφορίες μέσα από τις ανώτερες επιστήμες, την πρωτοκαθεδρία στις οποίες είχαν οι Άραβες διδάσκαλοι. Κάλεσε τον al-Idrisi από τη Φες, που λόγω των ερευνών του είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη, και του ανέθεσε τη δημιουργία του πιο πλήρους άτλαντα του γνωστού τότε κόσμου, που όμοιός του δεν είχε ξαναγίνει στην παγκόσμια ιστορία.
Σήμερα αυτός ο χάρτης επαναφέρει με μια ποιητική διάσταση την εικόνα της Μεσογείου ως το ζητούμενο ενός ιδεατού κόσμου, μιας θάλασσας που οφείλει να ενώνει και όχι να χωρίζει. Άλλωστε μια «στρογγυλή» θάλασσα δεν έχει πάνω και κάτω, δεν έχει Βορρά και Νότο, ανατολή και δύση, βρίσκεται σε μια συνεχή ρευστότητα, βρέχεται και βάλλεται από κάθε μεριά και διασχίζεται ποικιλοτρόπως.
Ο Μαροκινός γεωγράφος χρειάστηκε δεκατρία χρόνια να ολοκληρώσει την Tabula Rogeriana (ένα από τα ελάχιστα αντίγραφα υπάρχει στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας) και συνεργάστηκε με ειδικούς και ακαδημαϊκούς μουσουλμάνους, Εβραίους και χριστιανούς, με θαλασσοπόρους που τον τροφοδότησαν με περιγραφές από άγνωστες θάλασσες και τόπους μακρινούς, καθώς και με λαούς με τον πολιτισμό των οποίων ελάχιστοι είχαν έρθει σε επαφή. Οι ταξιδευτές αυτοί ήξεραν πολύ λίγα για τον Ατλαντικό, καθώς εκεί συναντούσαν κύματα τόσο ψηλά όσο τα βουνά και βαθιά σκοτεινά νερά που σίγουρα έκρυβαν εχθρικά πνεύματα. Οι καραβοκύρηδες της εποχής χρησιμοποιούσαν τους αστερισμούς για να προσδιορίσουν το σημείο πλεύσης τους, ένα πρακτικό εργαλείο πολλών αιώνων. Τους αστερισμούς ακολουθούσαν και οι αρχαίοι Έλληνες, καθώς αποτελούσαν μέρος της μυθολογίας τους.
Ο χάρτης του al-Idrisi χαρακτηρίζεται και από μια άλλη συνθήκη, σύμφωνα με την οποία δεν είναι η γη που αναδεικνύει την ακτογραμμή αλλά το νερό, δηλαδή είναι σαν το υγρό στοιχείο και η φυσική του ρευστότητα να οριοθετούν τους τόπους και όχι το αντίστροφο. Και μπορεί να αντανακλά την κυρίαρχη κουλτούρα της εποχής του, αλλά η Mare Internum των λαών και των πολιτισμών, που συχνά ήταν εχθρικοί μεταξύ τους, οπωσδήποτε αποτέλεσε από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δίοδο του εμπορίου και τόπο κάθε είδους συναλλαγής. Σήμερα αυτός ο χάρτης επαναφέρει με μια ποιητική διάσταση την εικόνα της Μεσογείου ως το ζητούμενο ενός ιδεατού κόσμου, μιας θάλασσας που οφείλει να ενώνει και όχι να χωρίζει. Άλλωστε μια «στρογγυλή» θάλασσα δεν έχει πάνω και κάτω, δεν έχει Βορρά και Νότο, ανατολή και δύση, βρίσκεται σε μια συνεχή ρευστότητα, βρέχεται και βάλλεται από κάθε μεριά και διασχίζεται ποικιλοτρόπως.
Η ισπανική art fair, μία από τις μεγαλύτερες εμπορικές εκθέσεις για την τέχνη στην Ευρώπη, θέλησε να θέσει τη Μεσόγειο στο επίκεντρο της φετινής διοργάνωσης και αυτός ήταν ο λόγος που την ανέθεσαν στην Ελληνίδα επιμελήτρια. Λίγες μέρες πριν ταξιδέψει για τη Μαδρίτη για τα εγκαίνια της ARCO, μας μίλησε σχετικά με όλα όσα έχει σχεδιάσει από τη στιγμή που ανέλαβε τη διεύθυνση του προγράμματος μέχρι σήμερα. Είπε λοιπόν: «Εμένα με κάλεσαν ενάμιση χρόνο πριν για να συζητήσουμε το ευρύτερο θέμα της Μεσογείου λόγω του περιοδικού "South is a state of mind" (Ο Νότος ως μια εννοιολογική κατάσταση), το οποίο διευθύνω. Ακριβώς λόγω του τίτλου θεωρούν ότι ήμουν αυτή που πρώτη φορά έθεσε το θέμα της Νότιας Ευρώπης. Αυτό τους ενδιέφερε πάρα πολύ. Έτσι, μέσα από συζητήσεις με τη Maribel Lopez, διευθύντρια της ARCO, καταλήξαμε να διευρύνουμε την ενότητα, επαναφέροντας το θέμα της Μεσογείου όχι πια μέσω της ευρωκεντρικής προσέγγισης αλλά και μέσα από τους λαούς που την κατοικούν».
Μεγαλωμένη στη Θεσσαλονίκη, η Φωκίδη είχε στη μνήμη της όλα εκείνα τα πολυπολιτισμικά στοιχεία του παρελθόντος της πόλης που την έφεραν από νωρίς σε επαφή με άλλες κοινωνικές ομάδες.
«Οι Εβραίοι φίλοι μου έπρεπε να φεύγουν την ώρα του μαθήματος των θρησκευτικών κι αυτό εμένα μου προξενούσε την περιέργεια να μάθω περισσότερα γι’ αυτούς. Επίσης, το ότι η Κωνσταντινουπολίτισσα γιαγιά μου με πήγαινε απέναντι από το Καραβάν Σεράι για τούρκικα γλυκά ήταν επίσης μέρος μιας πολυπολιτισμικής πραγματικότητας. Αυτή ήταν η Θεσσαλονίκη όπου μεγάλωνα. Οι σύγχρονοι Έλληνες επιμένουμε στην αρχαιοκεντρική προσέγγιση του κόσμου μας, αλλά πόσοι ξέρουν ότι ο Διογένης αναφέρεται στο Κοράνι και Μουσουλμάνοι συγγραφείς στους Κυνικούς; Όταν, λοιπόν, όλη η ελληνική παράδοση, ξεκινώντας ακόμα και από την αρχαία Ελλάδα, είναι επηρεασμένη από τον ευρύτερο Νότο και την Ανατολή, γιατί εμείς αγνοούμε τη γεωγραφική μας θέση, πώς παραβλέπουμε την εγγύτητά μας με τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική; Σήμερα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι η θρησκεία της αρχαίας Ελλάδας δεν απέχει και πολύ από τον ανιμισμό της Αφρικής. Οι θεοί του ανιμισμού, ο θεός της γεωργίας, ο θεός του πολέμου κ.λπ. ταυτίζονται, με άλλα ονόματα φυσικά, με τους θεούς της ελληνικής αρχαιότητας. Αλλά μετά ήρθε ο Διαφωτισμός, η δυτική αγγλοσαξονική σκέψη και ο γερμανικός ακαδημαϊσμός και είδαν τα αρχαία μνημεία λευκά, ενώ στην πραγματικότητα έχουν ξεθωριάσει» .
Με έμφαση, λοιπόν, στον Νότο και τη Μεσόγειο η Μαρίνα Φωκίδη έστησε μια έκθεση που αποτελείται από δεκαεννιά γκαλερί από δώδεκα χώρες της Μεσογείου. Με βασικούς συνεργάτες καλλιτέχνες όπως η interdisciplinary artist, εκπαιδευτικός και ακτιβίστρια Bouchra Khalili, ο πολύ σημαντικός καλλιτέχνης Pedro G. Romero από την Ανδαλουσία και η επιμελήτρια Hila Peleg (Haus der Kulturen der Welt, Berlin) ανέπτυξαν τις κατευθύνσεις όχι μόνο της έκθεσης αλλά και μιας σειράς δημόσιων συζητήσεων-round tables που θα διεξαχθούν.
Η έκθεση συνοδεύεται από μια εξαιρετική έκδοση με εξώφυλλο τον χάρτη της Μεσογείου του al-Idrisi. Η θεματική απαρτίζεται από θεωρητικά κείμενα τα οποία υπογράφουν η ίδια η Μαρίνα Φωκίδη («When waves meet»), o Pedro G. Romero («coin, koin, Koiné»), η Etel Adnan («Visit to Muncia») και η Bouchra Khalili («The Un/Known World to come»). Ο Romero δίνει έμφαση στην έννοια της αγοράς και των επισφαλών καταστάσεων. Στο κείμενό του τα λιμάνια της Μεσογείου από τη Θεσσαλονίκη μέχρι την Ταγγέρη και από τη Βηρυτό μέχρι τη Μασσαλία συναντούν τον Genet, τον Guy Debord και το φλαμέγκο.
Κάνει μια αναδρομή στους σκλάβους του Ατλαντικού που μέσα από τη μουσική συναντούν την παράδοση των Ρομά, καθώς υποστηρίζει ότι όλα έχουν γεννηθεί μέσα στους υβριδικούς κόσμους των αγορών της Δύσης. Η Φωκίδη, που τον ενέταξε στην ομάδα της χάρη στην ιδιαίτερη σχέση που έχει με το φλαμέγκο, εξηγεί: «Πρόκειται για σπουδαίο καλλιτέχνη και ιδιαίτερα γνωστό στη χώρα του. Λατρεύει τη Θεσσαλονίκη, την είχε επισκεφθεί όταν ακόμα η Μπιενάλε είχε μεγάλη διεθνή απήχηση και τώρα ήρθε η ώρα να τη συνδέσει με τη δική του ερμηνεία του πολιτισμού της αγοράς».
Το κείμενο της Λιβανέζας ποιήτριας και εικαστικού Etel Adnan (1925-2021) από το βιβλίο της «Of cities & women» του 1993, το οποίο πρώτη φορά μεταφράζεται στα ισπανικά, περιγράφει την Ανδαλουσία μέσα από το αραβικό στοιχείο και εξηγεί τη θέση της γυναίκας μέσα από την προσωπική ματιά μιας ομοφυλόφιλης γυναίκας, κυρίως όμως μέσα από τα γραπτά του Ανδαλουσιανού μυστικιστή φιλόσοφου του 13ου αι. IbnʿArabī.
Τέλος, η Μαροκινή καλλιτέχνις Bouchra Khalili, μεγαλωμένη σε γκέτο έξω από το Παρίσι, εξηγεί γιατί επέλεξε τον χάρτη του 1150 και πώς επηρέασε τη δουλειά της αλλά και ότι είναι ευκαιρία, με αφορμή την ARCOmadrid 2023 και το πρόγραμμα της Φωκίδη, να γίνει μια νέα προσέγγιση των θεμάτων που αφορούν τους λαούς της Μεσογείου, ακόμα και αν μιλάμε για μια ουτοπική ρευστότητα που καταδεικνύει ωστόσο τη δυνατότητα να ζήσουμε όλοι μαζί ειρηνικά και δημιουργικά.
Η δική της συμβολή θα είναι δυο δημόσιες συζητήσεις-στρογγυλές τράπεζες όπου έχει καλέσει μικρούς οργανισμούς να παρουσιάσουν τις θέσεις τους. Η πρώτη έχει τίτλο «Για μια νέα χαρτογράφηση της φιλμογράφησης και της βιντεοσκόπησης της περιοχής: Αρχειοθετώντας, συντηρώντας, διαδίδοντας» και η δεύτερη «Drifting Archipelagos» (Περιπλανώμενο Αρχιπέλαγος), μια συνάντηση μεταξύ καλλιτεχνών από την Ελλάδα, την Παλαιστίνη, το Μαρόκο και τον Λίβανο για να μιλήσουν για την εμπειρία τους μέσα από την τέχνη και την ανάγκη συναίνεσης με ομοτέχνους τους ώστε να χτίσουν μαζί το μέλλον της περιοχής. Εκτός των καλλιτεχνών θα συμμετάσχουν και διευθυντές μουσείων, επιμελητές και επαγγελματίες της διεθνούς εικαστικής σκηνής.
Η έκθεση παρουσιάζεται σε χώρο ειδικά σχεδιασμένο από το Andrés Jacques Office for Political Innovation και περιλαμβάνει έργα των Anna Boghiguian (KOW), Iman Issa (Rodeo), Jumana Manna (Hollybush Gardens), Mohamed Bourouissa (Menour), Stefania Strouza (A.Antonopoulou.Art), Hana Miletić (Lambda Lambda Lambda), Nilbar Güres (Martin Janda), Maria Lai (M77 Gallery), Asunción Molinos Gordo (Travesía Cuatro), Sivina Der Meguerditchian (Golden Lion Award, National Participation 56th Venice Biennale / Kalfayan Galleries) αλλά και δουλειά του Γιάννη Κουνέλλη, τον οποίο εκπροσωπεί γκαλερί από τη Μαγιόρκα, όπως και της Ιταλίδας Letizia Batagglia, που εκπροσωπείται από γκαλερί του Παλέρμο. Πρόκειται για καλλιτέχνες ευρέος φάσματος, από το Ισραήλ και την Κροατία μέχρι την Αλγερία, την Ελλάδα και την Τουρκία. Aυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ότι από τις δεκαεννιά συμμετοχές μόλις δύο είναι άντρες καλλιτέχνες. Αυτή είναι μια συνειδητή επιλογή της Φωκίδη, η οποία ανατρέπει το αρχετυπικό 80%- 20% ποσοστό υπέρ των γυναικών. Κάποιες καλλιτέχνιδες, όπως η Batagglia και η Maria Lai, δυστυχώς δεν ζουν για να το δουν.
O Romero, ένθερμος ερευνητής του φλαμέγκο ως παραστατικής τέχνης, με έμφαση στη μουσική, επιμελείται ένα πρότζεκτ στο πλαίσιο του οποίου καθημερινά θα υπάρχουν παρεμβάσεις μέσω μεγάφωνου σε όλους τους χώρους του art fair με τη φωνή του διάσημου τραγουδιστή του φλαμέγκο Niño de Elche, προκαλώντας μια σύντομη συλλογική ακουστική εμπειρία. Αυτές οι φωνητικές παρεμβάσεις, σε ευθεία αναφορά με τα pregón, ένα παλιό είδος επικοινωνίας και πληροφόρησης στα παζάρια της Ιβηρικής, αλλά και ως έκφραση του φλαμέγκο, συνδέεται με την παράδοση της Μεσογείου, καθώς χρησιμοποιούνταν από τους εμπόρους για να διαλαλούν την πραμάτεια τους. Θυμίζει επίσης το κάλεσμα για προσευχή από τον ιμάμη στα σουκ της βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Μήπως σήμερα αυτό δεν θυμίζουν και τα διαφημιστικά σποτ των μεγάλων εμπορικών κέντρων;
Δύο παράλληλες εκδηλώσεις, ενταγμένες στο πρόγραμμα, βγάζουν το κοινό έξω από την IFEMA MADRID. Την Πέμπτη 23 Φεβρουαρίου η πλατφόρμα Movement Radio της Στέγης παρουσιάζει ένα event με τίτλο Mediterranean Futures με την πρεμιέρα του φιλμ Launching Ceremony της εικαστικού και κινηματογραφίστριας Μαρίνας Γιώτη με DJ set του Bill Kouligas, ενώ την Παρασκευή 24 Φεβρουαρίου στην Ταινιοθήκη παρουσιάζεται η ταινία «Foragers» (2022) της Παλαιστίνιας Jumana Manna (στα αραβικά και εβραϊκά), παρουσία της καλλιτέχνιδας.
