Με ποιους τρόπους η πίστη βιώνεται, εκφράζεται και γιορτάζεται μέσω του αισθήματος, της σκέψης και της δημιουργίας; Πως μπορείς να φτιάξεις μια συνεκτική αφήγηση που γεφυρώνει τα ιστορικά αντικείμενα με τη σύγχρονη τέχνη και να ενώσεις το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον; Με κεντρικό τίτλο «And All That Is In Between», μια φράση που εμφανίζεται πολλές φορές στο Κοράνι, εγκαινιάστηκε η δεύτερη έκδοση της Μπιενάλε Ισλαμικών Τεχνών στην Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας, μια πόλη που για πολλούς αιώνες έχει υπάρξει σταυροδρόμι πολιτισμών.
Ο χώρος διεξαγωγής δεν επιλέχθηκε τυχαία. Στο Διεθνές Αεροδρόμιο King Abdul Aziz υπάρχει ένας ασυνήθιστος τερματικός σταθμός που έχει βαθιά συναισθηματική και θρησκευτική σημασία αφού μπορεί να φιλοξενήσει ανά πάσα στιγμή χιλιάδες μουσουλμάνους που προσέρχονται εκεί για το ετήσιο ισλαμικό προσκύνημα Χατζ. Ουσιαστικά, η παραθαλάσσια πόλη Τζέντα αποτελεί τον κομβικό σταθμό εισόδου προς τις ιερές πόλεις της Μέκκας και της Μεδίνας. Εμπνευσμένο από τις παραδοσιακές σκηνές Βεδουίνων, με φυσικό αερισμό και υφασμάτινη στέγη, ο συγκεκριμένος τερματικός σταθμός αποτέλεσε το σημείο έκθεσης της φετινής Μπιενάλε στην οποία συμμετείχαν περισσότερα από τριάντα μουσεία και καλλιτέχνες και παρουσιάστηκαν πάνω από 500 αντικείμενα και έργα τέχνης.
Ειδικότερα, η Μπιενάλε Ισλαμικής Τέχνης του 2025 προσφέρει ένα παράθυρο στις ρίζες του Ισλάμ, εστιάζει στη φιλοσοφία του και στο γεγονός ότι δεν είναι απλώς ένας αραβικός πολιτισμός, αλλά μια θρησκεία που διαπερνά πολλές ηπείρους, δίνοντας έμφαση στον συμβολισμό της υπερβατικής, αόρατης και αιώνιας φύσης του Θεού.
Αξιοσημείωτα διεθνή πολιτιστικά ιδρύματα όπως το Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι , το Μουσείο Victoria and Albert στο Λονδίνο, το Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης στη Ντόχα, το Μουσείο Μπενάκη, το Ινστιτούτο Χειρόγραφών της Τουρκίας δάνεισαν έργα τους ενώ φιλοξενήθηκαν και ανεκτίμητοι θησαυροί από τις καλά φυλασσόμενες συλλογές του Βατικανού. Ειδικότερα, οι επισκέπτες έχουν τη σπάνια ευκαιρία να δουν ιστορικά αντικείμενα από ιερές πόλεις καθώς και να εξερευνήσουν την πνευματική και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής.
Ειδικότερα, η Μπιενάλε Ισλαμικής Τέχνης του 2025 προσφέρει ένα παράθυρο στις ρίζες του Ισλάμ, εστιάζει στη φιλοσοφία του και στο γεγονός ότι δεν είναι απλώς ένας αραβικός πολιτισμός, αλλά μια θρησκεία που διαπερνά πολλές ηπείρους, δίνοντας έμφαση στον συμβολισμό της υπερβατικής, αόρατης και αιώνιας φύσης του Θεού. Συγχρόνως, έρχεται να αμφισβητήσει τα στερεότυπα και τις εσφαλμένες αντιλήψεις για την ισλαμική τέχνη και προωθεί τη διεισδυτικότερη κατανόηση της κληρονομιάς της. Ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να περιπλανηθεί σε επτά θεματικές ενότητες: AlBidayah (“The Beginning”), AlMadar (“The Orbit”), AlMuqtani (“Homage”), AlMidhallah (“The Canopy”), AlMukarramah (“The Honored”), AlMunawwarah (“The Illuminated”), and AlMusalla και να θαυμάσει αριστουργήματα που προήλθαν από ιδιωτικές συλλογές όπως εκείνες του Al Thani και του Furusiyyah ή να εξερευνήσει αρχαία χειρόγραφα και καλλιτεχνικές δημιουργίες που διευρύνουν τον ορισμό της ισλαμικής τέχνης.
Μια από τις σημαντικές προσθήκες στη φετινή Μπιενάλε είναι και o βραβευμένος με τη διάκριση AlMusalla χώρος προσευχής, που σχεδιάστηκε από το EAST Architecture Studio σε συνεργασία με τον καλλιτέχνη Rayyane Tabet και τους μηχανικούς AKT II. Πηγή έμπνευσης αποτελούν οι παραδοσιακές τεχνικές ύφανσης ενώ ο συγκεκριμένος χώρος περισυλλογής είναι κατασκευασμένος χρησιμοποιώντας βιώσιμα υλικά που προέρχονται από τοπικούς φοίνικες χουρμαδιών, αντανακλώντας την έμφαση στην οικολογική ευαισθησία και την πολιτιστική συνέχεια.
Φυσικά, αποκορύφωμα της φετινής έκθεσης είναι η πρώτη δημόσια εμφάνιση του Kiswah, του υφάσματος που καλύπτει την Κάαμπα, του πιο σπουδαίου τζαμιού στον πιο ιερό τόπο του Ισλάμ. Στην εμβληματική αυτή αίθουσα βρίσκεται για να ξεναγήσει τη δημοσιογραφική αποστολή ο αρχαιολόγος και ιστορικός τέχνης, Bilal Badat. «Η Ισλαμική Μπιενάλε Τεχνών 2025 είναι μια ζωτικής σημασίας πλατφόρμα που γιορτάζει την καλλιτεχνική έκφραση μέσα στο Ισλάμ, προβάλλοντας όχι μόνο το ιστορικό του βάθος αλλά και τη ζωντανή συνάφειά του στον σύγχρονο κόσμο. Καταρρίπτει την εσφαλμένη αντίληψη της ισλαμικής τέχνης ως μιας μονολιθικής θρησκείας, αποκαλύπτοντας τη δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ τέχνης, πνευματικής κουλτούρας, πίστης, επιστήμης, πολιτικής και κρίσιμων οικουμενικών ζητημάτων όπως η βιωσιμότητα και η κλιματική αλλαγή», επισημαίνει μιλώντας στην LIFO.
Και συμπληρώνει: «Ως ιστορικός τέχνης που ειδικεύεται στην προμοντέρνα εποχή, θεώρησα ότι ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να τονίσω τη βαθιά σημασία των αντικειμένων που συνδέονται με το Haramayn, την παραδοσιακή ισλαμική ονομασία των δύο ιερότερων πόλεων του Ισλάμ, της Μέκκας και της Μεδίνας. Αυτά τα ιερά κομμάτια, όπως αυτά που σχετίζονται με την Κάαμπα και το Τζαμί του Προφήτη, είναι κάτι πολύ περισσότερο από εξαιρετικά και ανεκτίμητα έργα τέχνης. Ενσωματώνουν την αρμονική σύγκλιση της ομορφιάς, της δεξιοτεχνίας και της πνευματικότητας. Μας προσκαλούν να αναλογιστούμε πώς η τέχνη φέρει ένα βαθύ νόημα και χρησιμεύει ως μια γέφυρα, συνδέοντάς μας με κάτι μεγαλύτερο, είτε υλικό, είτε αισθητικό, πνευματικό ή άλλο».
Την ίδια στιγμή, ανάμεσα στους εκθεσιακούς χώρους, υπάρχουν και οκτώ σημαντικά αντικείμενα που προέρχονται από τη συλλογή του μουσείου Μπενάκη, τα οποία μαρτυρούν τη σημασία της γεωμετρίας στο διάκοσμο, τόσο μέσα από την έκφραση του απείρου και του ρυθμού, όσο και μέσα από την χρήση της στον ορισμό της τάξης και της αρμονίας. Ανάμεσα σε αυτά (τέσσερα κεραμικά, δύο μεταλλικά και δύο υφάσματα) ξεχωρίζει το μεταξωτό καφτάνι της συλλογής του Αντώνη Μπενάκη, από επίχρυσα μεταλλικά νήματα, διακοσμημένο με πλούσιο φυτικό διάκοσμο, το οποίο χρονολογείται γύρω στο 155ο.
Στο πλαίσιο αυτό παραβρέθηκε εκεί ο Επιστημονικός Διευθυντής Μουσείου Μπενάκη, Γιώργης Μαγγίνης ο οποίος επισημαίνει στη συνομιλία μας: «Από το 2023 διοργανώνεται στην Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας η Μπιενάλε Ισλαμικών Τεχνών, μια πρωτότυπη και φιλόδοξη διεθνής συνάντηση μουσείων, καλλιτεχνών, ιστορικών και κοινού στο λιμάνι της Ερυθράς Θάλασσας που εδώ και δεκαπέντε αιώνες αποτελεί την πύλη για τους Αγίους Τόπους του Ισλάμ, τη Μέκκα και τη Μεδίνα. Κάτω από τα γιγάντια σκιάδια που προορίζονταν για την προστασία των ταξιδευτών που έρχονται από όλον τον κόσμο για το μεγάλο προσκύνημα, το χατζ, πέντε τεράστια υπόστεγα και δύο μικρότερα, αφιερωμένα στις δύο ιερές πόλεις, στεγάζουν έναν ασυνήθιστο συνδυασμό ιστορικών έργων από κάθε γωνιά του ισλαμικού κόσμου και έργων σύγχρονης τέχνης που αγγίζουν θέματα σχετιζόμενα με τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και τον τρόπο ζωής στο Ισλάμ.
»Αυτή η μίξη των ιστορικών με τα σύγχρονα έργα, στην πλειονότητά τους παραγγελίες για την Μπιενάλε, είναι η πρώτη πρωτοτυπία της διοργάνωσης. Δεν πρόκειται για μια αχρονική και ανιστορική προσέγγιση όμως, αλλά για μια σειρά από στοχαστικές πραγματείες πάνω σε θεματικές ριζωμένες στην παράδοση που παραμένουν ζωντανές. Η άλλη πρωτοτυπία της Μπιενάλε είναι η εστίαση στην ισλαμική τέχνη, μια κατηγορία που ετεροκαθορίστηκε επιστημονικά κατά τον 19ο αιώνα από μελετητές των αποικιοκρατικών δυνάμεων της Δύσης αλλά αποτελεί έναν αυθεντικό, ευρύτατο και πολυποίκιλο θησαυρό δημιουργικότητας. Καθώς ο θησαυρός αυτός περιλαμβάνει την τέχνη που δημιουργήθηκε για μουσουλμανικές κοινότητες από τις ακτές της δυτικής Αφρικής έως τα νησιά της Ινδονησίας και από την αυτοκρατορική Αυλή του Πεκίνου έως το νότιο άκρο της Ινδίας, υπάρχει αρκετό υλικό για πολλές ακόμα Μπιενάλε».
Παράλληλα ο κ. Μαγγίνης θα σταθεί και στο μεγαλόπνοο της σύλληψης. Και σημειώνει: «Μολονότι η Αραβική Χερσόνησος αποτελεί την καρδιά του Ισλάμ και οι δυο ιερές πόλεις τον πόλο όπου προσανατολίζονται όλες αυτές οι απομακρυσμένες κοινωνίες, ο ετεροκαθορισμός που προανέφερα είχε καταστήσει τις πρωτεύουσες της Δύσης τα αδιαμφισβήτητα κέντρα μελέτης και έκθεσης της ισλαμικής τέχνης στην οικουμενική της διάσταση. (Η περίπτωση του Μουσείου Τουρκικής και Ισλαμικής Τέχνης στην Κωνσταντινούπολη μάλλον εντάσσεται στην χορεία των αυτοκρατορικών αποικιοκρατικών ιδρυμάτων.) Η πρώτη προσπάθεια δημιουργίας ενός σύγχρονου μουσείου τέχνης του οικουμενικού Ισλάμ σε μουσουλμανική χώρα έγινε στην Ντόχα του Κατάρ, στο περίλαμπρο κτήριο του Ι. Μ. Πέι, τα εγκαίνια του οποίου ακολούθησε μια ομοβροντία εκθέσεων σε μουσεία της Δύσης και της Ανατολής αλλά και μια άνθηση της σύγχρονης τέχνης στις μουσουλμανικές κοινωνίες. Η Μπιενάλε της Τζέντα προσπαθεί να συγκεράσει αυτές τις τάσεις με μια συνάντηση ανά διετία στον τόπο όπου γεννήθηκε το Ισλάμ και μάλιστα κατά τη διάρκεια του Ραμαντάν, της μεγάλης θρησκευτικής γιορτής.
» Η οικουμενική φιλοδοξία του εγχειρήματος είναι εντυπωσιακή: Εάν στην πρώτη Μπιενάλε ένας στόλος αυτοκινήτων αρκούσε να μεταφέρει τους καλεσμένους από το ένα μέρος στο άλλο, στη φετινή τελετή έναρξης είχαν συρρεύσει διευθυντές μουσείων και ιδρυμάτων, καλλιτέχνες και επιμελητές, πανεπιστημιακοί και διανοούμενοι από κάθε γωνιά της Γης – ο στόλος πια αποτελούνταν από πούλμαν. Κι ενώ στην πρώτη Μπιενάλε το Μουσείο Μπενάκη ήταν το μόνο μουσείο του δυτικού κόσμου που ανταποκρίθηκε και συμμετείχε με τον δανεισμό 14 αντικειμένων από τη συλλογή του, αυτήν τη φορά 34 μουσεία και συλλογές από την Ασία, την Αφρική, την Ευρώπη και την Αμερική (μέχρι και η Βιβλιοθήκη του Βατικανού!) μοιράστηκαν ανεκτίμητα κειμήλια.
»Το 2023, η Μίνα Μωραΐτου, επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη Ισλαμικής Τέχνης, αναβίωσε μέσα από αντικείμενα και φωτογραφίες την πρώτη έκθεση ισλαμικής τέχνης στην Αλεξάνδρεια του 1925, στην οποία ο Αντώνης Μπενάκης έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο. Φέτος, επέλεξε οκτώ αριστουργήματα που αποκαλύπτουν την εσωτερική αρμονία που διέπει κάθε έκφανση ομορφιάς στην ισλαμική τέχνη – σαγηνευτικά εκτεθειμένα μαζί με πάνω από 270 έργα στο τμήμα που επιγράφεται «Η τροχιά» / «Al Madar». Η τολμηρή συμμετοχή του Μουσείου Μπενάκη σε μια διοργάνωση που φιλοδοξεί να επαναδιαπραγματευτεί τους τρόπους που προσεγγίζεται, κατανοείται και βιώνεται μια από τις σημαντικότερες παραδόσεις της ανθρωπότητας συνδέεται οργανικά με το πολιτιστικό έργο του εδώ και σχεδόν 100 χρόνια».
Στις σύγχρονες εγκαταστάσεις που φιλοξενείται η Μπιενάλε εκτίθενται έργα τέχνης που υφαίνουν μια ξεχωριστή και αξιοπρόσεκτη πολιτιστική διαδρομή. Μέσα από τη διαχρονική φύση των αριθμών, των τεχνών και των συναισθημάτων ερχόμαστε να γνωρίσουμε καλύτερα όψεις και πτυχές της πλούσιας ισλαμικής ταυτότητας. Επίσης, αν βρεθείτε στην Τζέντα αξίζει να περιηγηθείτε στους ιστορικούς δρόμους της Al Balad, η οποία αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCΟ με τις ατελείωτες παραδοσιακές αγορές και τις παλιές κατοικίες χτισμένες από κοράλλι, ένα ανθεκτικό οικοδομικό υλικό. Μπορείτε να ανακαλύψτε τους εμπορικούς παραδείσους στο Mall of Arabia και στο Red Sea Mall, να βουτήξτε στα αναζωογονητικά νερά της Ερυθράς Θάλασσας ή να κάνετε μια χαλαρή βόλτα κατά μήκος της Corniche, μιας εντυπωσιακής ακτογραμμής με φουτουριστικά κτίρια, μοντέρνα ξενοδοχεία και γνωστές αλυσίδες εστιατορίων. Φυσικά, μην χάσετε το σιντριβάνι του βασιλιά Fahd, που θεωρείται το ψηλότερο στον κόσμο αφού εκτοξεύει νερό 312 μέτρα στον ουρανό και φωτίζεται τη νύχτα από πάνω από 500 προβολείς.
Παρά το βαθύ θρησκευτικό υπόβαθρο, την περιστολή των προσωπικών ελευθεριών και τους αυστηρούς νόμους, η φετινή Μπιενάλε στην Τζέντα φιλοδοξεί να ενισχύσει τον διάλογο, τη συνεργασία και τη βαθύτερη κατανόηση της ισλαμικής κληρονομιάς και των σύγχρονων καλλιτεχνικών πρακτικών. Επιδιώκει να εμβαθύνει στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους βιώνεται και εκφράζεται η πίστη, γεφυρώνοντας το ιερό και το καλλιτεχνικό ενώ το βέβαιο είναι ότι αντικατοπτρίζει τον συνεχιζόμενο κοινωνικό μετασχηματισμό της χώρας. Και, πράγματι, ο τερματικός σταθμός που στήθηκε η φετινή Μπιενάλε μπορεί να αποτελεί την κύρια είσοδο για τους προσκυνητές αλλά ως παγκόσμιο πολιτιστικό γεγονός έρχεται να λειτουργήσει και ως μια πύλη εξωστρέφειας προς τη Δύση.
H φετινή Μπιενάλε Ισλαμικών Τεχνών οργανώθηκε από το Diriyah Biennale Foundation και θα διαρκέσει ως τις 25 Μαΐου.
