Ο φίλος Κώστας Πασχαλίδης είναι Επιμελητής Αρχαιοτήτων της Προϊστορικής Συλλογής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Ανέβασε στον τοίχο του στο facebook, αυτό το θραύσμα αγγείου και πέρασα πολύ ώρα χαζεύοντάς το.
Τις προάλλες συναντηθήκαμε ξανά στο Μουσείο. Του ζήτησα να το δω από κοντά και κουβέντα στην κουβέντα άρχισα να ψάχνω τις ιστορίες έρωτα μέσα στο μουσείο. Υπάρχουν πολλές. Ερωτας, απληστία, θάνατος, αποτυπώνονται σε ευρήματα, βλέμματα, σωματική στάση.
Θα το επαναλάβουμε γι' άλλη μια φορά: Τα μουσεία δεν αξίζουν μόνο για τα ευρήματά τους, αλλά και για τις ιστορίες που τα συνοδεύουν. Πολλές φορές είναι πιο ενδιφέρουσες από ένα κομμάτι λαξεμένο μάρμαρο, ακόμα και αν πρόκειται για ένα αριστούργημα.
Γι' αυτό αξίζουν οι περίπατοι σε αυτά τα μέρη με τους ανθρώπους που ξέρουν να διηγούνται. Υπάρχεις μέσα στις ιστορίες των ανθρώπων, των θεών, των δημιουργών.
Το φιλί.
"Χαμένο ανάμεσα σε δεκάδες άλλα όστρακα, σε μια μικρή γωνιακή προθήκη της αίθουσας 54 βρίσκεται ένα φιλί.
Νεαρός, σχεδόν πιτσιρικάς, στεφανωμένος και με το χνούδι της εφηβείας ακόμη στο μάγουλο, δίνει με τα μάτια του ανοιχτά το πρώτο του φιλί, σκυμένος προς το μέρος της. Εκείνη, όμορφη όπως αφήνεται να εννοηθεί από το τυλιχτό της βραχιόλι, έχει αγκαλιάσει τρυφερά το σγουρό του κεφάλι, λυγίζοντας με νάζι τα ακροδάχτυλα του δεξιού της χεριού. Η μορφή της έσπασε και βρίσκεται ακόμη στο χώμα κάτω από την πόλη, μαζί με το υπόλοιπο αγγείο. Αλλά η στιγμή είναι ολόκληρη εκεί, στα λίγα εκατοστά του θραύσματος.
Μπορεί να του ζητήθηκε να ζωγραφίσει αναρίθμητα αγγεία στην καριέρα του, στον αθηναϊκό Κεραμεικό. Αλλά τούτο εδώ όπως καταλαβαίνω, το έχει ζήσει πριν το "γράψει" πάνω στον πηλό", γράφει ο Κώστας Πασχαλίδης.
Αιώνες αργότερα, ο Κλιμτ δημιουργεί ένα από τα πιο διάσημα "φιλιά" του κόσμου. Χωρίς να έχει δει ποτέ το φιλί του αγγείου.
Ερωτας για τον καλλωπισμό
Ο Αριστόδικος είναι ο τελευταίος από τους κούρους που έχουν βρεθεί. Βρέθηκε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου στην οδό Πειραιώς.
Τα μαλλιά του είναι κοντά και το χαμόγελο λείπει. Η στροφή από τον 6ο στον 5ο αιώνα ήταν τραυματική από πολλές απόψεις για την αρχαία κοινωνία.
Οι κούροι περίπου για είκοσι χρόνια από το 510 έως το 490 παρατηρείται να έχουν αυτή την αποτρίχωση στην ευαίσθητη περιοχή. Μόδα, αστεράκι.
Ολη η ψυχή σε ένα βλέμμα.
Δεν ξέρουμε το βλέμμα των αγαλμάτων. Δε θα το μάθουμε ποτέ. Στην περίπτωση του έφηβου, τα γυάλινα κεχριμπαρένια μάτια του σώθηκαν όπως και όλα τα γυάλινα αντικείμενα που βρέθηκαν στο ναυάγιο των Αντικυθήρων και ήταν σε σχεδόν άριστη κατάσταση.
Τον λέμε έφηβο, γιατί δεν ξέρουμε ποιός είναι. Τα αγάλματα όμως αυτής της περιόδου, είτε εικονίζουν θεούς, είτε ήρωες ή μυθικά πρόσωπα. Οι μελετητές συντείνουν σε δυο ταυτίσεις. Πρόκειται για τον Περσέα που μόλις έχει αποκεφαλίσει τη Μέδουσα, ή για τον Πάρι πριν τον τρωικό πόλεμο. Ο έφηβος κρατά το μήλο και κοιτά τη θεά της επιλογής του. Το βλέμμα του έχει σωθεί ακέραιο.
Ο έρωτας της Φρύνης και του Πραξιτέλη
Ο λόγος που μας ενδιαφέρει τόσο αυτό το άγαλμα στην ιστορία των ερώτων είναι απλός: Ο Πραξιτέλης δεν θα είχε φτιάξει ποτέ το άγαλμα της γυμνής Αφροδίτης αν είχε ερωτευθεί την εταίρα Φρύνη, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές.
Εκείνη απαίτησε να είναι το επόμενο μοντέλο του και εκείνος φιλοτέχνησε μια Αφροδίτη γυμνή, στο πρότυπο της Φρύνης και την έβαλε κάπου στο ατελιέ του. Οταν ήρθαν απεσταλμένοι από την Κνίδο και την Κω να αγοράσουν αγάλματα από το εργαστήριό του, επέλεξαν τα ντυμένα αγάλματα.
Οι ιερείς από την Κνίδο, όμως, επέλεξαν τη γυμνή. Η γυμνή Αφροδίτη, στη στάση του λουτρού όπως λέγεται, αγαπήθηκε τόσο πολύ που έκαναν άνοιγμα στο πλαϊνό του ναού προκειμένου να το βλέπουν όσοι περνούσαν. Ηταν το best seller άγαλμα της αρχαιότητας. Η Αφροδίτη της Μήλου, που έγινε 2 αιώνες μετά δε θα υπήρχε, αν δεν υπήρχε αυτή. Θα ήταν μια ντυμένη Αφροδίτη.
Ερωτας για τα κοσμήματα
Η τοιχογραφία της Μυκηναίας που βρέθηκε στις αρχές της δεκαετίας του '70 είναι μοναδική από πολλές απόψεις. Απεικονίζει μια γυναίκα σε προφίλ να δέχεται τα δώρα μια πομπής άλλων μορφών. Κρατά στα χέρια της ένα κολιέ όμοιο με αυτό που φοράει. Κοιτάει αυτό που κρατά, σε αντίθεση με τον έφηβο των Αντικυθήρων που δεν κοιτάζει αυτό που κρατά, αλλά μπροστά. Αυτή είναι μια εικονογραφική αντιπαράθεση. Η Μυκηναία ανασηκώνει το χέρι με έκπληξη και κάνει κάτι που ποτέ δεν έχουμε δει σε τοιχογραφία και δε θα ξαναδούμε για πολλά χρόνια. Εχει έκφραση πάθους, χαμογελά, το στόμα της είναι μια καμπύλη με μια μικρή μπιλίτσα στο μάγουλο. Είναι μειδιώσα. Είναι Μόνα Λίζα.
Στοχασμός ή ο αρχαιότερος αυνανισμός στην τέχνη;
Ο "Στοχαστής". Από τη Θεσσαλία. Είναι το μεγαλύτερων διαστάσεων ειδώλιο που έχει βρεθεί. Είναι σχεδόν σαν άγαλμα.
Ονομάστηκε έτσι από την πρώτη στιγμή διότι κάνει αυτή την χαρακτηριστική κίνηση και κρατά το κεφάλι του. Είναι μια καθιστή μορφή και είχε τεράστιο φαλλό σε έγερση. Το άλλο χέρι κρατά τη ρίζα του γεννητικού οργάνου.
Δε χρειάζεται πολλά για να καταλάβει κανείς ότι πιθανότατα δεν είναι καθόλου σκεπτόμενος τη στιγμή που βρίσκεται σε έξαρση ερωτικής φαντασίωσης, αλλά είναι αυνανιζόμενος. Αν ισχύει αυτό, είναι ίσως η αρχαιότερη εικόνα αυνανιζόμενου στην ιστορία της ανθρώπινης τέχνης.
Η φιλήδονη ματιά του καλλιτέχνη
Αυτό είναι ένα επιτύμβιο άγαλμα. Υπάρχει μια φιλήδονη αναφορά στον νεκρό στους στίχους του Καβάφη. Οπου μιλά για τους νεκρούς που ήταν ωραίοι στη ζωή σαν να είναι ζωντανοί και είναι μαζί του σε μια ερωτική και όχι νεκρική κλίνη.
Σε αυτή την περίπτωση, έχει παραγγελθεί από την οικογένεια του νεκρού ένα άγαλμα που καθόλου πένθιμο ή ταφικό δεν είναι. Ενα φιλήδονο σώμα, ένα αθλητικό σώμα, μια φιλήδονη αντίληψη γυμνού και ντυμένου. Ο επενδύτης αφήνει πιο αποκαλυπτική τη γυμνότητα, παρά αν δεν υπήρχε καθόλου. Οι αρχαίοι ημών πρόγονοι είχαν σαφώς μια πιο "υγιή" αντίληψη για το πένθος.
Κοσμοπολίτικος Ερωτας
Μια Αφροδίτη σε μια σκηνή μάλλον ελαφρά, κοσμοπολίτικη. Η θεά δέχεται περίπου την παρενόχληση του Πάνα. Εχει βγάλει το σανδάλι από το αριστερό της πόδι και είναι έτοιμη να του το φέρει στο κεφάλι. Αλλά με χαμόγελο. Ενας έρωτας ζουζουνίζει γύρω της.
Ο δωρητής, ο Ζήνων ήταν κάτοικος Βυρηττού και το χάρισε για την υγεία της οικογένειας και των παιδιών του, στη Λέσχη των Ελλήνων της Βυρηττού στη Δήλο. Να υπενθυμίσουμε ότι η Δήλος ήταν το Μονακό της εποχής όπου είχαν όλοι τις "λέσχες" τους.
'Ερωτας για τον αθλητισμό
Ορισμένα κουσούρια δε χάνονται ποτέ. Αυτή είναι μια επιτύμβια στήλη. Ο νέος που ήταν αθλητής ή απλώς ατίθασο πνεύμα, βαρέθηκε τη μαυρίλα στο μνήμα του, βγήκε έξω, ακούμπησε το ένδυμά του και παίζει με το μικρό του δούλο μπαλιές.
Αυτή ήταν η ανάγλυφη απεικόνιση που επέλεξε η UEFA να χαράξει στο κύπελλο, που κέρδισε η Ελλάδα το 2004, στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Ποδοσφαίρου.
Love is in the air
O έρωτας για την αναγέννηση της φύσης. Απηχεί τον έρωτα του καλλιτέχνη για τη ζωή. Αν δε σε έχει αναστατώσει η άνοιξη, αν δεν έχεις νοιώσει το ρίγος της αλλαγής του χρόνου, δε μπορείς να ζωγραφίσεις τα πουλιά να ερωτοτροπούν στον ουρανό.
Τα πουλιά του έρωτα
Για το σύγχρονο Αθηναίο, δυστυχώς, είναι τα περιστέρια. Τα πουλιά της θεάς Αφροδίτης, αυτά που κρατούσε στο χέρι της, πολύ πριν αποκτήσει το μήλο.
Ευτυχώς εδώ είναι σε "κλουβί". Τα μαρμάρινα περιστέρια βρέθηκαν στις κόγχες του Ιερού της θεάς Αφροδίτης στο Δαφνί.
Η θεά του έρωτα είναι αυστηρή
Είναι η εποχή της αυστηρής τέχνης, του αυστηρού ρυθμού. Εδώ η Αφροδίτη είναι αγέλαστος. Δε χαμογελά και δεν χαριεντίζεται. Στριφνή. Εχει και η θεά τις ανάποδές της. Οπως και ο έρωτας.
Ενας αληθινός έρωτας
Αν δεν είχε συμβεί αυτός ο έρωτας, δε θα ξέραμε πολλά πράγματα σήμερα. Αν ο Ερρίκος Σλίμαν δεν είχε τη Σοφία, τη στήριξη και την επιμονή της, η αρχαιολογία δε θα ήταν η ίδια.
Ο Σλίμαν τη βρήκε αφού πρώτα έβαλε αγγελία. Ο έρωτάς τους κυριολεκτικά συνέβαλε στην αλλαγή της ιστορίας.
*****
