Το «AKOE - Αμφί: Η ιστορία μιας επανάστασης (*Να κοιμάμαι στο στήθος του…)», το οποίο θα κάνει πρεμιέρα σε λίγες ημέρες στο 25ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, αποτελεί μία από τις πιο ουσιαστικές καταγραφές των πρώτων αγώνων για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και κυρίως του πώς η ελληνική κοινωνία φερόταν σε όποιον/-α γεννιόταν διαφορετικός/-ή. Δεν είναι τυχαίος ο υπότιτλος στην παρένθεση, που αναφέρεται σε μια φράση ενός από τους αφηγητές/μάρτυρες των γεγονότων.
«Ουσιαστικά, μιλάμε για μια επανάσταση που αγωνίζεται για το δικαίωμα στην αγάπη και στην ευτυχία», μου αναφέρει ο σκηνοθέτης του Ιωσήφ (Σήφης) Βαρδάκης.
Με προσωπικές αφηγήσεις απ' όσους έζησαν εκείνη την εποχή ξεδιπλώνεται η ιστορία του πρώτου ελληνικού ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος, του «Αμφί», του πρώτου γκέι περιοδικού της χώρας, καθώς και των προσώπων που συνέβαλαν στη δημιουργία τους. Το Aπελευθερωτικό Κίνημα Ομοφυλοφίλων Ελλάδας (ΑΚΟΕ) δημιουργήθηκε το 1977 εξαιτίας ενός νομοσχεδίου που ήθελε να περάσει τότε η κυβέρνηση Καραμανλή. Ήταν το «Περί της εξ αφροδισίων νόσων προστασίας και ρυθμίσεις συναφών θεμάτων» και προέβλεπε και εξορία στη Μακρόνησο για τους παραβάτες.
Με προσωπικές αφηγήσεις απ' όσους έζησαν εκείνη την εποχή ξεδιπλώνεται η ιστορία του πρώτου ελληνικού ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος, του «Αμφί», του πρώτου γκέι περιοδικού της χώρας, καθώς και των προσώπων που συνέβαλαν στη δημιουργία τους.
Αυτό ένωσε μια ομάδα ομοφυλόφιλων και τρανς ατόμων που αποφάσισαν να δράσουν άμεσα και να κάνουν την πρώτη εκδήλωση διαμαρτυρίας στις 25 Απριλίου 1977 στο θέατρο Λουζιτάνια. Την ιδέα, όμως, για τη δημιουργία ενός κινήματος είχαν νωρίτερα και άτομα είχαν φύγει λόγω της πολιτικής κατάστασης στο εξωτερικό, όπως ο Ανδρέας Βελισσαρόπουλος, που έζησε τον Μάη του ’68 και πίστευε ότι μετά την πτώση της χούντας το έδαφος θα ήταν πρόσφορο στην Ελλάδα για να οργανωθεί κάτι τέτοιο.
Το ντοκιμαντέρ εξετάζει, επίσης, την αμφιλεγόμενη στάση του Τσαχτσή, που θεωρούσε ότι ήταν πολύ νωρίς για κάτι τέτοιο, ενώ σοκάρεσαι από το πόσο επίκαιρος ακούγεται –μέσα από αρχειακές συνεντεύξεις του που έχουν διασωθεί– ο χειμαρρώδης λόγος του ποιητή Λουκά Θεοδωρακόπουλου, συγγραφέα του θρυλικού «Καιάδα», υπεύθυνου για την έκδοση του περιοδικού «Αμφί» από το 1979 μέχρι το 1984 και ενός από τους σημαντικότερους ακτιβιστές του γκέι κινήματος. Ένα άλλο εντυπωσιακό στοιχείο που πρέπει να αναφερθεί είναι ότι το κίνημα ήταν ανοιχτό σε όλες τις σεξουαλικές ταυτότητες.
Ο Ιωσήφ Βαρδάκης αποφάσισε να γυρίσει το ντοκιμαντέρ όταν, μιλώντας με νεότερα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, συνειδητοποίησε ότι δεν είχαν επίγνωση της ιστορίας της κοινότητας και του ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος στην Ελλάδα.
«Μου ζητούσαν να τους αφηγηθώ ό,τι ξέρω, όμως, όταν προσπάθησα να το κάνω, ανακάλυψα ότι για πολλά πράγματα δεν ήμουν σίγουρος ούτε εγώ ο ίδιος», αναφέρει.
«Η έλλειψη στοιχειοθετημένης καταγραφής της ιστορίας μας συνδέθηκε μέσα μου με την απαξίωση. Πείσμωσα να συγκεντρώσω στοιχεία για να μπορέσω να προσφέρω στην κοινότητα μια αξιόπιστη, συγκεκριμένη ιστορία. Η ουσιαστική, μεθοδική δουλειά κράτησε δύο χρόνια.
Όμως από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 θυμάμαι να κάνω συζητήσεις για μια ταινία με θέμα το ΑΚΟΕ. Όταν έκανα παρέα με τον Λουκά Θεοδωρακόπουλο του το είχα αναφέρει πολλές φορές. Κατά κάποιον τρόπο συγκέντρωνα πληροφορίες γι’ αυτό από την πρώτη μέρα που κατέβηκα τα σκαλάκια της Ζαλόγγου, δεκαεννιά χρονών, το 1985». Γι’ αυτόν τον λόγο έχει ως κύριο αφηγητή ένα νέο παιδί, τον ηθοποιό και εικαστικό Ιώκο (Ιωάννης Κωτίδης).
«Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία που συναντήσατε;»
«Ήταν σημαντικό για μένα να μπορώ να δώσω συγκεκριμένες ημερομηνίες, ειδικά για την ίδρυση και τις πρώτες μεγάλες δημόσιες εκδηλώσεις. Κι ενώ κάποια πράγματα, όπως η εκδήλωση στο Λουζιτάνια, έχουν καταγραφεί, κάποια άλλα, π.χ. η βραδιά που μοιράστηκε η ιδρυτική διακήρυξη, όχι μόνο δεν είχαν καταγραφεί αλλά και οι ίδιοι οι άνθρωποι με τους οποίους μιλούσα δεν ήταν σίγουροι πότε έγιναν.
Επίσης, συχνά πληροφορίες που μου έδιναν με βεβαιότητα είχαν αλλοιωθεί λόγω της χρονικής απόστασης και όταν προσπαθούσα να τις διασταυρώσω, ανακάλυπτα κάτι διαφορετικό. Η επιβεβαίωση και η συγκεκριμενοποίηση ήταν δύσκολες και χρονοβόρες διαδικασίες. Πρέπει να υπάρχει καταγραφή της ιστορίας.
Η ιστορία δημιουργεί συνείδηση. Θέλω να ελπίζω ότι για τις επόμενες γενιές θα έχει ενδιαφέρον να μάθουν πώς ήταν η ζωή για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα στην Ελλάδα τα τελευταία τριάντα χρόνια του 20ού αιώνα. Και να βλέπουν ότι κάποια πράγματα δεν είναι αυτονόητα αλλά έρχονται με μάχη και διεκδίκηση».
Ρωτάω τη Μαρίνα Δανέζη, που μαζί με τον Τάσο Κορωνάκη ανέλαβαν την παραγωγή, πώς γνωρίστηκε με τον Ιωσήφ.
«Ήταν μια Τετάρτη και οδηγούσα ανεβαίνοντας τη Λέλας Καραγιάννη στην Κυψέλη, αναζητώντας πάρκινγκ στην πυκνοκατοικημένη γειτονιά μου στην Κυψέλη. Χτύπησε το τηλέφωνο και ήταν ο Σήφης. Δεν τον γνώριζα. Σχεδόν απνευστί μου εξήγησε τι ήθελε να κάνει και ότι αναζητούσε παραγωγό. Του είπα ότι δεν χρειαζόταν γιατί μόλις είχε βρει την παραγωγό του. Μέχρι να παρκάρω είχαμε κλείσει τη συμφωνία. Θα οφείλουμε πάντα ένα μεγάλο ευχαριστώ στον executive producer μας Λευτέρη Χαρίτο που μας έκανε τα “προξενιά”. Ο Σήφης ήξερε από την αρχή τι ήθελε. Η συνεργασία μας υπήρξε πολύ δημιουργική σε όλα τα επίπεδα, από την έρευνα μέχρι και το post production. Όλα ήταν υπό συζήτηση και υπό αίρεση ταυτόχρονα. Πάντα, όμως, η κοινή προσπάθεια ήταν ως παραγωγοί να υλοποιήσουμε το όραμά του με τον καλύτερο τρόπο».
Το φιλμ γίνεται συγκλονιστικό όταν αγγίζει θέματα όπως το Aids και ρίχνει φως στο πώς αντιμετωπίζονταν οι ασθενείς τότε που δεν ήταν γνωστά όσα ξέρουμε για την ασθένεια, σαν να μην ήταν καν άνθρωποι – μια άγνωστη πτυχή αυτής της ιστορίας. Και δεν γίνεται να μη λυγίσεις βλέποντας όσους έζησαν εκείνη την εποχή να δακρύζουν όταν θυμούνται περιπτώσεις ατόμων που επισκέπτονταν το υπόγειο όπου στεγαζόταν το ΑΚΟΕ στη Ζαλόγγου 6Α, το οποίο λειτουργούσε ως καταφύγιο για όσους ζητούσαν βοήθεια ή τηλεφωνούσαν απεγνωσμένα για να ακούσουν μια φιλική, καθησυχαστική φωνή.
Ο Θοδωρής Αντωνόπουλος, που βοήθησε στο σενάριο, τονίζει ότι «η διατήρηση της ιστορικής μνήμης, ακόμα και μέσα από μια κριτική ματιά, έχει ζωτική σημασία για την αυτοσυνείδηση αλλά και την εξέλιξη, είτε μιλάμε για λαούς, είτε για έθνη, είτε για κοινότητες. Είναι οι ιστορικές ανάγκες και συγκυρίες που γεννούν τα κινήματα και τα ενισχύουν ή τα αποδυναμώνουν, ανάλογα με τη φάση.
Το ντοκιμαντέρ απευθύνεται όχι μόνο στις παλιότερες αλλά καταρχάς στις νεότερες γενιές, ΛΟΑΤΚΙ+ και μη. Αυτή η ταινία, δίχως το πάθος, την επιμονή και την οξυδέρκειά του Ιωσήφ Βαρδάκη δεν θα είχε πραγματοποιηθεί.
ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα υπάρχει και σήμερα, και μάλιστα με πολύ ευρύτερη απήχηση, δυναμική αλλά και θεματολογία απ' ό,τι είχε ποτέ το ΑΚΟΕ. Απόδειξη οι οργισμένες διαδηλώσεις και κινητοποιήσεις που ακολούθησαν τη δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου. Οι δεκάδες χιλιάδες κόσμου που παρελαύνουν στα Pride, κάτι αδιανόητο μόλις τρεις δεκαετίες πριν, είναι ένα ακόμα δείγμα του πόσο έχουν εξελιχθεί τα πράγματα έκτοτε.
Το ότι είναι πολυδιασπασμένο και δραστηριοποιείται μάλλον ευκαριακά δεν λέει κάτι, έτσι συμβαίνει συνήθως με όλα τα κοινωνικά κινήματα, δίχως αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι αναγκαία μια πιο σταθερή βάση. Αν το δει κανείς με τα μάτια ενός σημερινού μεσήλικα, οι πρόοδοι σε επίπεδο ορατότητας, αξιοπρέπειας, αποδοχής και δικαιωμάτων είναι τεράστιες συγκριτικά με τη δική του εφηβεία.
Αν το δει με τα μάτια ενός ανοιχτόμυαλου και κοσμοπολίτη νέου ανθρώπου, θέλουμε πολλή δουλειά ακόμα σε αυτήν τη χώρα αναφορικά με το στίγμα, τις διακρίσεις, τις ρατσιστικές συμπεριφορές, τη βία και τη ρητορική μίσους. Αλλά φαινόμενα σαν αυτά δεν έχουν εκλείψει ούτε και σε χώρες κατά τεκμήριο πιο προχωρημένες, αντιθέτως βλέπουμε κατά περιόδους να επιστρέφουν, δείγμα ότι η διαδρομή προς την ελευθερία δεν είναι μια ευθύγραμμη λεωφόρος που ανοίγει διάπλατα όσο προχωράς. Μοιάζει περισσότερο με ανώμαλο δρόμο μετ’ εμποδίων που ποτέ δεν ξέρεις τι σε περιμένει στην επόμενη γωνία – αξίζει όμως να τον τρέξεις μέχρι τέλους».
ΑΚΟΕ-ΑΜΦΙ: Η ιστορία μιας επανάστασης (*Να κοιμάμαι στο στήθος του…)
Αφηγητής: Ιώκο-Ιωάννης Κοτίδης
Συμμετέχει ο Γιώργος Παπαπαύλου
Πρωτότυπη μουσική: Κ. Βήτα
Σχεδιασμός ήχου/Μιξάζ: Δημήτρης Μυγιάκης
Ηχοληψία: Κώστας Κουτελιδάκης
Illustrator: Στηβ Στιβακτής
Animator-VFX: Αφροδίτη Μπιτζούνη
Μοντάζ: Κωστής Κοντογέωργος
Σύμβουλος μοντάζ: Γιώργος Ζαφείρης
Διευθυντής φωτογραφίας: Δημήτρης Κασιμάτης-GSC
Διευθυντής παραγωγής: Τάσος Κορωνάκης
Executive producer: Λευτέρης Χαρίτος
Παραγωγή: Μαρίνα Δανέζη, Τάσος Κορωνάκης - Laika Productions
Σενάριο-σκηνοθεσία: Ιωσήφ Βαρδάκης
Με την υποστήριξη του ΕΚΚ και της ΕΡΤ
Αίθουσα Σταύρος Τορνές, Αποθήκη 1, Λιμάνι Σάββατο 11/3/23, 20:00
Αίθουσα Τζον Κασσαβέτης, Αποθήκη 1, Λιμάνι Κυριακή 12/3/23, 12:30
Η ταινία θα είναι επίσης διαθέσιμη στη διαδικτυακή πλατφόρμα του Φεστιβάλ από τις 11/03 στις 10:00 π.μ. και έως το τέλος του φεστιβάλ ή την εξάντληση των διαθέσιμων θεάσεων.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για το 25ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης εδώ.
