"The grandmother of us all" Anthony Blunt, σοβιετικός πράκτορας. Ο "τέταρτος άνθρωπος" των Cambridge Five
Diane Smyth British Journal of Photography - 28.08.2024
Η καριέρα της φωτογράφου επισκιάστηκε από τις κομμουνιστικές της διασυνδέσεις και τον διασημότερο αδελφό της, αλλά το εικοσιπενταετές έργο της επανεκτιμάται πλέον.
Την τελευταία δεκαετία, έχουν εμφανιστεί πολυάριθμα βιβλία που επανεξετάζουν την ιστορία της φωτογραφίας προκειμένου να συμπεριλάβουν γυναίκες που προηγουμένως είχαν αγνοηθεί. Όπως συμβαίνει με τις "χαμένες" ιστορίες, υπάρχουν πολλές ακόμα που πρέπει να έρθουν στο προσκήνιο, ανάμεσά τους και η ιστορία της Edith Tudor-Hart . Αυτό που κάνει την περίπτωση της Tudor-Hart ειρωνική, είναι το γεγονός ότι υπάρχουν εκατοντάδες φάκελοι γι' αυτήν στα Εθνικά Αρχεία του Ηνωμένου Βασιλείου στο Kew. Όμως, ο λόγος που υπάρχουν αυτά τα αρχεία αποτελεί και έναν παράγοντα για την άδικη αφάνειά της – η Tudor-Hart ήταν πιστή κομμουνίστρια και Σοβιετική κατάσκοπος, και η MI5 την παρακολουθούσε για χρόνια. Άλλοι παράγοντες που εμπόδισαν την πορεία της είναι πολύ γνώριμοι από τις φεμινιστικές ιστορίες, όπως το γεγονός ότι είχε έναν γιο που έπρεπε να μεγαλώσει μόνη της, ενώ αντιμετώπισε και προβλήματα ψυχικής υγείας.
Γεννημένη ως Edith Suschitzky στη Βιέννη το 1908, η Tudor-Hart ήταν κόρη Εβραίων σοσιαλιστών που διατηρούσαν ένα αριστερό βιβλιοπωλείο και την μεγάλωσαν σε μια εργατική γειτονιά. Εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε ως Μοντεσσοριανή δασκάλα, βγάζοντας φωτογραφίες στον ελεύθερο χρόνο της, ενώ στη συνέχεια σπούδασε φωτογραφία στο Bauhaus στο Dessau το 1928. Αντιφασίστρια και κομμουνίστρια, φυλακίστηκε για έναν μήνα το 1933 επειδή δρούσε ως σύνδεσμος για το Κομμουνιστικό Κόμμα, διάστημα κατά το οποίο μέρος του έργου της χάθηκε. Λίγο μετά την αποφυλάκισή της διέφυγε από την Αυστρία, παντρεύτηκε έναν ριζοσπάστη Άγγλο γιατρό, τον Alex Tudor-Hart, και εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο. Γλίτωσε από το Ολοκαύτωμα –που εξόντωσε και εκτόπισε μεγάλο μέρος της οικογένειάς της– ενώ και ο αδελφός της, ο γνωστότερος φωτογράφος και κινηματογραφιστής Wolfgang Suschitzky, διέφυγε επίσης από την Ευρώπη. Ο πατέρας τους αυτοκτόνησε, και το 1937 η Tudor-Hart κατάφερε να φέρει τη μητέρα της στην Αγγλία.
Η Tudor-Hart δημοσίευε το έργο της σε αριστερά έντυπα, όπως το Der Kuckuck στην Αυστρία, και το Lilliput, και αργότερα το Picture Post στο Ηνωμένο Βασίλειο (και τα δύο ιδρύθηκαν από τον Αυστροουγγρικής καταγωγής μετανάστη Stefan Lorant). Το ζεύγος Tudor-Hart κινούνταν σε προοδευτικούς κύκλους και το 1933 της ανατέθηκε να φωτογραφίσει το Isokon, ένα μοντερνιστικό συγκρότημα διαμερισμάτων στο βόρειο Λονδίνο. "Η Edith δημοσίευσε ένα από τα πρώτα ρεπορτάζ για το Bauhaus στα βρετανικά έντυπα μέσα και της ανατέθηκε να φωτογραφίσει την κατασκευή του Isokon επί αρκετούς μήνες", εξηγεί η Αυστριακή ερευνήτρια Stefanie Pirker που έχει επιμεληθεί μια έκθεση με τις εικόνες της Tudor-Hart για το Isokon, η οποία παρουσιάζεται τώρα στο Λονδίνο. "Υπήρχε ένα δίκτυο εξόριστων Αυστριακών και Γερμανών και το Isokon έγινε ένα είδος Bauhaus στη Βρετανία – ένας πόλος έλξης για ένα φωτισμένο διανοητικό περιβάλλον".
Οι εικόνες της Tudor-Hart από αυτή την περίοδο περιλαμβάνουν λήψεις των φίλων της, Jack και Molly Pritchard, του ζευγαριού που, μαζί με τον αρχιτέκτονα Wells Coates, ηγήθηκαν της κατασκευής των διαμερισμάτων. Τράβηξε επίσης ελκυστικές φωτογραφίες του εξωτερικού και των εσωτερικών χώρων του Isokon, καθώς και από το πάρτι των εγκαινίων του. Ως συνειδητοποιημένη αριστερή, φωτογράφισε επίσης τους εργάτες που έχτιζαν τα διαμερίσματα, αναγνωρίζοντας τον μόχθο τους και καταγράφοντας, με αυτόν τον τρόπο, πολύτιμες πληροφορίες για τις κατασκευαστικές τους τεχνικές. Το Isokon, το οποίο είναι επίσης γνωστό ως Lawn Road Flats, ήταν το πρώτο συγκρότημα διαμερισμάτων από οπλισμένο σκυρόδεμα στο Ηνωμένο Βασίλειο και παρουσιάστηκε ως τεχνικά και κοινωνικά καινοτόμο. Προωθώντας έναν "επαναστατικό τρόπο ζωής", η ιδέα ήταν ότι νέοι άνδρες και γυναίκες μέσων εισοδημάτων θα κατοικούσαν σε μικροσκοπικά, αλλά πλήρως εξοπλισμένα, ουτοπικά διαμερίσματα.
Η Tudor-Hart χρησιμοποίησε μια λήψη από το μπαλκόνι κατά τη διάρκεια των εγκαινίων για να δημιουργήσει την πρώτη χριστουγεννιάτικη κάρτα του Isokon. Ο ιδρυτής του Bauhaus, Walter Gropius, αγόρασε μια ολόκληρη στοίβα για να τις στείλει, καθώς είχε μετακομίσει εκεί λίγο μετά το άνοιγμα του συγκροτήματος το 1934. Άλλοι ένοικοι περιλάμβαναν τους Marcel Breuer και László Moholy-Nagy, καθώς και (αργότερα) την Agatha Christie, ενώ οι Henry Moore, Barbara Hepworth και Ben Nicholson ήταν θαμώνες του Isobar, του κοινωνικού χώρου στο υπόγειο του κτιρίου. Ένας άλλος κάτοικος ήταν ο Δρ. Arnold Deutsch, τον οποίο η Tudor-Hart γνώριζε από το 1926, ένας κατάσκοπος της NKVD (ρωσική μυστική υπηρεσία). Στα διαμερίσματα ζούσαν και άλλοι κατάσκοποι και πιστεύεται ότι η Tudor-Hart συνεργάστηκε μαζί τους, στρατολογώντας για λογαριασμό του δικτύου "Cambridge Five" του Deutsch τον Άγγλο μυστικό πράκτορα Kim Philby, σε ένα παγκάκι στο Regent’s Park.
Η Pirker υποστηρίζει ότι είναι πιο πιθανό απλώς να τους σύστησε, καθώς ήταν φίλη και με τους δύο, όμως ο Anthony Blunt, ένα άλλο μέλος των "Πέντε του Κέιμπριτζ", αποκάλεσε την Tudor-Hart "γιαγιά όλων μας" σε μια ομολογία του στην MI5 το 1964. Σε κάθε περίπτωση, η Tudor-Hart παρέμεινε υπό παρακολούθηση για χρόνια – την περίοδο που ζούσε με τον Alex στη νότια Ουαλία, όπου εκείνος εργαζόταν ως γενικός γιατρός και εκείνη φωτογράφιζε την εξαθλίωση στην κοιλάδα του Rhondda, αλλά και μετά τη γέννηση του γιου της Tommy το 1936, καθώς και για πολλά χρόνια μετά τον πόλεμο. Ο Tommy διαγνώστηκε με σχιζοφρένεια ως παιδί (η Pirker σημειώνει ότι σήμερα θα θεωρούνταν πιθανότατα μια βαριά μορφή αυτισμού) και, αφού ο Alex εγκατέλειψε το Ηνωμένο Βασίλειο για να βοηθήσει τους Δημοκρατικούς στον Ισπανικό Εμφύλιο, το ζευγάρι χώρισε. Η Edith έμεινε να φροντίζει τον Tommy ολομόναχη.
Αναγκαζόταν να βγάζει τα προς το ζην μέσα από εμπορικές αναθέσεις, λέει η Pirker, παρέμενε όμως καινοτόμος· για παράδειγμα, έγινε μία από τους πρώτους φωτογράφους στο Ηνωμένο Βασίλειο που δημοσίευσαν εικόνες από σχολεία ειδικής αγωγής. Ωστόσο, οι συνθήκες της ζωής της τελικά έκαμψαν την ίδια και το έργο της, και στα μέσα της δεκαετίας του '50 υπέστη αυτό που περιγράφηκε ως νευρικός κλονισμός. Πιστεύεται ότι εκείνη την περίοδο κατέστρεψε πολλές φωτογραφίες της. "Με τα σημερινά δεδομένα, ήταν πιθανότατα κατάθλιψη", αναφέρει η Pirker. "Υπάρχουν σχεδόν 700 σελίδες αρχείων και επιστολών στα Εθνικά Αρχεία [σχετικά με εκείνη] και είναι αρκετά θλιβερό να τις διαβάζεις. Είχε σίγουρα πολλές κακοτυχίες. Σταμάτησε να εργάζεται ως φωτογράφος τη δεκαετία του 1950 και δούλεψε ως αντικέρ στο Μπράιτον".
Σύμφωνα με την ανιψιά της, Julia Donat, η οικογένειά της πίστευε ότι η παρακολούθηση από την MI5 έπαιξε μεγάλο ρόλο στα προβλήματα της Tudor-Hart. "Η μητέρα μου ισχυριζόταν ότι η Edith δεν την συμπαθούσε και ότι αυτό οφειλόταν στο ότι, όταν η αστυνομία ήρθε αναζητώντας τον Kim Philby και τη ρώτησε αν είχε φωτογραφίες του, εκείνη έκαψε πολλά από τα αρνητικά της στον νεροχύτη και στη συνέχεια υπέστη νευρικό κλονισμό", γράφει η Donat σε μια έκδοση που συνοδεύει την έκθεση στο Isokon. "Η μητέρα μου την είχε πάει σε ψυχιατρικό νοσοκομείο".
Η Tudor-Hart πέθανε το 1973 και το έργο της παρέμεινε ελάχιστα αναγνωρισμένο, παρόλο που συμπεριλήφθηκε σε εκθέσεις στις Εθνικές Πινακοθήκες της Σκωτίας, στην Open Eye Gallery και, πιο πρόσφατα, στη Four Corners. Το πλήρες αρχείο των φωτογραφιών της από το Isokon θα μπορούσε να είχε εξαφανιστεί εντελώς, αν δεν υπήρχε ο αδελφός της. Ο Wolfgang Suschitzky πέθανε το 2016, και το 2018 η οικογένειά του φρόντισε να μεταφερθεί το αρχείο του στο Fotohof του Σάλτσμπουργκ. Ορισμένα από τα αρνητικά της Tudor-Hart βρίσκονταν μαζί με αυτό το υλικό και η Pirker, ανεξάρτητη ερευνήτρια και μέλος του Fotohof, έπεσε πάνω τους. Ένα άλλο τμήμα του αρχείου της βρισκόταν στις Εθνικές Πινακοθήκες της Σκωτίας —αποκτήθηκε και πάλι χάρη στον αδελφό της— και μελετήθηκε από τον Duncan Forbes. Ωστόσο, ο Forbes είναι πλέον διευθυντής φωτογραφίας στο V&A και, καθώς οι Suschitzky έχασαν τον υποστηρικτή τους στη Σκωτία, αυτό το υλικό μεταφέρθηκε επίσης στο Αρχείο Fotohof στο Σάλτσμπουργκ και επανενώθηκε με το υπόλοιπο τμήμα της κληρονομιάς της.
Στο Σάλτσμπουργκ, η Pirker και οι συνεργάτες της αποκατέστησαν σχολαστικά και ψηφιοποίησαν αυτό το ευρύτερο αρχείο εικόνων της Tudor-Hart· η Pirker ολοκληρώνει τώρα μια διδακτορική διατριβή για το έργο της, ιχνηλατώντας την πορεία του –και τη ζωή της– μέσα από δημοσιεύματα και αρχεία της εποχής. Η Pirker οργάνωσε επίσης την έκθεση για το Isokon, η οποία περιλαμβάνει περίπου 65 εικόνες, ενώ έχει επιμεληθεί και μια ευρύτερη αναδρομική έκθεση που εγκαινιάζεται στο Fotohof τον Ιούνιο. Η ίδια υποβαθμίζει την πτυχή της κατασκοπείας, αν και παραδέχεται ότι είναι ενδιαφέρουσα· το πρόβλημα είναι ότι αυτή κυριάρχησε στις αναγνώσεις του έργου της Tudor-Hart, το οποίο στην πραγματικότητα ήταν ευρύ και ποικίλο.
"Η εικόνα της που μας έχει παρουσιαστεί μέχρι τώρα είναι μονοδιάστατη", λέει η Pirker. "Έκανε πολύ ενδιαφέρουσα δουλειά σε προοδευτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα τις δεκαετίες του 1940 και 1950, φωτογράφισε τη φτώχεια στους δρόμους, ενώ μπορεί κανείς να δει την επιρροή της Freikörperkultur [της "κουλτούρας του ελεύθερου σώματος" που απάλειψε την ντροπή γύρω από το γυμνό] στις φωτογραφίες της για τον χορό. Αναλάμβανε φωτογραφικές παραγγελίες για εταιρείες όπως η Boots, και χρησιμοποίησε εικόνες του γιου της, Tommy, για να δώσει αυθεντικότητα σε αυτή τη δουλειά. Στα διαμερίσματα του Isokon φωτογράφισε τους εργάτες στα διαλείμματά τους καθώς και το πάρτι των εγκαινίων, φέρνοντας πραγματικά κοντά όλους όσοι συμμετείχαν στο κτίριο. Το υπόβαθρό της ήταν αυτό μιας προοδευτικής Αυστριακής από σοσιαλδημοκρατικούς κύκλους, και όλα αυτά μπορείτε να τα διακρίνετε στο έργο της", προσθέτει η Pirker. "Αυτό είναι το συναρπαστικό, και ήταν μια εξαιρετική φωτογράφος".
Auf Ediths Spuren (Tracking Edith, 2016 ), ντοκιμαντέρ του συγγραφέα (κυρίως) Peter Stephan Jungk, του οποίου η μητέρα ήταν ξαδέλφη της Edith Tudor-Hart.
"Στην οικογένεια, κανείς δεν γνώριζε τίποτα": τι πιο φυσιολογικό, αναμφίβολα, για μια κατάσκοπο… Όσο για τις έρευνες που διεξήγαγε ο Peter Stephan Jungk μέχρι τη Μόσχα, βρίσκουν προς το παρόν τα όριά τους αφού, σύμφωνα με έναν υπεύθυνο των Αυστριακών Αρχείων, ακόμη και σήμερα, "οι Ρώσοι δεν θέλουν με τίποτα να σκαλίζει κανείς τα μυστικά τους". [...] Το βέβαιο είναι ότι εκείνη που ονομαζόταν ακόμη Edith Suschitzky εντοπίστηκε πολύ νωρίς από τις σοβιετικές υπηρεσίες πληροφοριών και ότι, ήδη από την άφιξή της στην Αγγλία, υπό την κάλυψη του επαγγέλματος της φωτογράφου, υπήρξε "μία από τους δέκα σημαντικότερους στρατολόγους της KGB", σύμφωνα με άρθρο της London Daily Express που δημοσιεύτηκε μετά την πτώση της ΕΣΣΔ και το οποίο παραθέτει ο συγγραφέας. Στο ενεργητικό της φιγουράρει βεβαίως σε τιμητική θέση ο Kim Philby, ο διπλός πράκτορας που οι Βρετανοί ξεσκέπασαν μόλις μετά τη διαφυγή του στην Ανατολή το 1962. Η Edith είναι μάλιστα, κατά πάσα πιθανότητα, η δημιουργός της διάσημης φωτογραφίας που απεικονίζει τον Philby με την πίπα στο στόμα, παρόλο που κατέστρεψε το αρνητικό (όπως και πολλά άλλα, την εποχή που οι πράκτορες της βρετανικής MI5 την καταδίωκαν και έκαναν αλλεπάλληλες έρευνες). Jean-Luc Tiesset, Le mystère de la chambre noire, En attendant Nadeau, 06.12.2016
Peter Stephan Jungk, La Chambre noire d’Edith Tudor-Hart. Histoire d’une vie, Éditions Actes Sud / Jacqueline Chambon, 272 σελ. Peter Stephan Jungk, Die Dunkelkammern der Edith Tudor-Hart. Geschichten eines Lebens, 2017, Fischer, S. Verlag
FacebookTwitter "Η Edith είναι κατά πάσα πιθανότητα, η δημιουργός της διάσημης φωτογραφίας που απεικονίζει τον Philby με την πίπα στο στόμα".
