Παρακαλούμε απενεργοποιήστε το Adblocker για να έχετε πλήρη πρόσβαση στο περιεχόμενο και τις υπηρεσίες μας. Δείτε πώς.
Βρήκατε κάποιο λάθος ή παράλειψη;     Επικοινωνήστε μαζί μας  »
ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΓΙΑ ΚΙΝΗΤΑ
Γιατί η Νυχτερινή Περίπολος του Ρέμπραντ αποτελεί μέχρι σήμερα ένα μυστήριο της Τέχνης
Εικαστικά

Γιατί η Νυχτερινή Περίπολος του Ρέμπραντ αποτελεί μέχρι σήμερα ένα μυστήριο της Τέχνης

Αυτός ο πίνακας υπήρξε η πραγματική αιτία της οικονομικής καταστροφής του καλλιτέχνη ή πρόκειται περί θεωρίας συνωμοσίας;

Όταν ο Ρέμπραντ φαν Ράιν πέθανε σε ηλικία 63 ετών το 1669, τάφηκε σε έναν ανώνυμο τάφο, σε ένα οικόπεδο που ανήκε στην εκκλησία. Μετά από 20 χρόνια, όπως ήταν συνηθισμένο για όσους είχαν πεθάνει στη φτώχεια, τίποτα δεν μπορούσε να εντοπιστεί από τα απομεινάριά τους.

 

Μόλις το 1909, μία επιτύμβια στήλη στερεώθηκε στο βόρειο τοίχο του Westerkerk, της ολλανδικής μεταρρυθμισμένης εκκλησίας του Άμστερνταμ όπου είχε θαφτεί.

 

Μπορείτε να το δείτε ακόμη και σήμερα: είναι ένα αντίγραφο εκείνου που κοσμεί τον τοίχο από κιονοστοιχίες - ακριβώς πάνω από το πλουμιστό κράνος ενός εκ των αντρών που τελετουργικά μεταφέρουν τα δόρατα στον πιο διάσημο πίνακα του Ρέμπραντ, τη Νυχτερινή Περίπολο.

 

Ας σημειωθεί ότι ο Ρέμπραντ είχε βιώσει από τις μεγαλύτερες δυστυχίες που μπορούσε να αντέξει άνθρωπος: είχε δει όλα τα παιδιά του να πεθαίνουν και τη σύζυγο του, Σάσκια, να φεύγει από τη ζωή, τη χρονιά που η Νυχτερινή Περίπολός του γνώριζε τη μεγάλη της δόξα. Ο Τίτος, το μόνο από τα τέσσερα παιδιά του ζευγαριού που κατάφερε να ζήσει, ενηλικιώθηκε, ενώ τα υπόλοιπα άντεξαν στη ζωή μόνο για λίγες εβδομάδες.  

 

Πορτρέτο του Titus van Rijn, περίπου 1662, ο οποίος πέθανε από πανώλη, σε ηλικία 27 ετών Φωτ. Μουσείο του Λούβρου / Getty
Πορτρέτο του Titus van Rijn, περίπου 1662, ο οποίος πέθανε από πανώλη, σε ηλικία 27 ετών Φωτ. Μουσείο του Λούβρου / Getty

 

Όμως και ο Τίτος πέθανε πριν από τον πατέρα του, στα 27 του και μετά την επέλαση της πανώλης. Για τον ζωγράφο ήταν το τελευταίο καταστροφικό πλήγμα σε μια πορεία που στιγματίστηκε από τέτοιου είδους προσωπικές και οικογενειακές τραγωδίες. Η επίσης σύζυγος του καλλιτέχνη, Hendrickje Stoffels (με την οποία είχε μια κόρη) είχε πεθάνει έξι χρόνια νωρίτερα.

 

Ήταν ο Τίτος και η Χέντρικε, η γυναίκα που αρχικά εργάζονταν ως υπηρέτρια του καλλιτέχνη, που τον είχαν διατηρήσει σε μια κάποια οικονομική ευρωστία, ειδικά από τότε που αναγκάστηκε να πουλήσει, το 1656, το μεγάλο σπίτι του στην εβραϊκή συνοικία του Άμστερνταμ (τώρα αυτό το κτήριο στεγάζει το Μουσείο Rembrandt House).

 

Η περίπλοκη εικονογραφία της Νυχτερινής Περιπόλου πρακτικά αποκαλύπτει την πλεκτάνη που είχαν στήσει μέλη της πολιτοφυλακής εναντίον του Ρέμπραντ και εναντίον ενός ακόμη ανθρώπου: αυτό που βλέπουμε στον πίνακα δεν είναι παρά αυτούς τους άντρες να υλοποιούν την απειλή τους 

 

Η συλλογή έργων τέχνης και οι εξωτικές αντίκες του - οι οποίες συχνά εμφανίζονται ως σκηνικά στα έργα του- πωλήθηκαν με δεξιοτεχνία από αυτούς τους δύο, που ανέλαβαν να ενεργήσουν από κοινού ως έμποροι τέχνης όταν ο Ρέμπραντ δεν μπορούσε πια να κάνει χρήση του ονόματός του,  λόγω των απαγορευτικών νόμων της εποχής περί χρεοκοπίας.

 

Να ένα ερώτημα που έχει γίνει αφορμή για διάφορες θεωρίες συνωμοσίας: γιατί ένας φημισμένος καλλιτέχνης όπως ο Ρέμπραντ –τα 350 χρόνια από τον θάνατό του γιορτάζονται παντού στον κόσμο με εκθέσεις σε Μουσεία, σεμινάρια και διαλέξεις- ξέπεσε σε τέτοια φτώχια και παρακμή;

 

Γιατί αναγκαζόταν να πουλά πολύτιμα αντικείμενά του για να μπορεί να συντηρηθεί και να ζήσει, αλλά και συνεχίσει να τροφοδοτεί την Τέχνη του;

 

Στιγμιότυπο από την ταινία "Ρέμπραντ" του Alexander Korda 
Φωτό: Getty
Στιγμιότυπο από την ταινία "Ρέμπραντ" του Alexander Korda Φωτό: Getty

 

Συνωμοσίες και αποδεικτικά στοιχεία

Ένας μύθος που έχει αναπτυχθεί γύρω από το πώς ο Ρέμπραντ βρέθηκε σε δυσμένεια, συνδέεται ακριβώς με τη Νυχτερινή Περίπολο. Η ιστορία του πίνακα έχει εμπνεύσει ακόμη και τον σκηνοθέτη Peter Greenaway.  

 

Ο ίδιος σε ντοκιμαντέρ του 2007 υποστηρίζει ότι η περίπλοκη εικονογραφία της Νυχτερινής Περιπόλου πρακτικά αποκαλύπτει την πλεκτάνη που είχαν στήσει μέλη της πολιτοφυλακής εναντίον του Πίερς Χάσελμπεργκ, διοικητή του 13ου λόχου πολιτοφυλακής του Αμστερνταμ. 

 

Οι εικασίες της εποχής ήθελαν τη συνωμοσία να εκτείνεται μέχρι και τον Ρέμπραντ, ο οποίος μέσω του έργου του ουσιαστικά έχτιζε ένα «κατηγορώ» με όλες τις πιθανές αποδείξεις: αυτό που βλέπουμε στον πίνακα δεν είναι παρά η αποκάλυψη αυτής της τρομερής συνωμοσίας, ένας φόνος και ακόμη και τον ίδιο τον ζωγράφο να στριμώχνεται μέσα σε μία σκηνή αποκάλυψης ενός εγκλήματος. 

 

Ίσως όχι τόσο επιδέξια, σίγουρα, όμως, γλαφυρά,  στην ταινία «Ρέμπραντ» του Alexander Korda του 1936 περιγράφεται η αντίδραση των μελών της κοινωνίας της αριστοκρατίας στα αποκαλυπτήρια του πίνακα. Οι σύζυγοι των μελών της πολιτοφυλακής στην αρχή γέλασαν, αλλά το γέλιο τους διαδέχθηκε ο προβληματισμός και η αληθινή οργή των αντρών.

 

Είναι η στιγμή που o ηθοποιός Charles Laughton (που υποδύεται τον Ρέμπραντ) ρωτά τον φίλο και χορηγό του, Jan Six (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, είναι το αντικείμενο ενός από τα μεγαλύτερα ενιαία πορτρέτα του Ρέμπραντ) να του πει με ειλικρίνεια τι ακριβώς πιστεύει ότι βλέπει σ’ αυτόν τον πίνακα. «Δεν βλέπω τίποτα παρά μόνο σκιές, σκοτάδι και σύγχυση», απαντά εκείνος.

 

Ο ίδιος αμέσως μετά σχολιάζει: «Σίγουρα δεν περιμένετε από εμάς να θεωρήσουμε αυτό εδώ ως σοβαρή τέχνη». Λίγο μετά, ο Στρατηγός Banning Cocq, ο οποίος εμφανίζεται στον πίνακα μαζί με τον υπολοχαγό του, να λούζονται αμφότεροι σε ένα χρυσό φως, λέει στον καλλιτέχνη ότι η δουλειά του είναι ένα πραγματικό τερατούργημα, ένα σχόλιο που έγινε με γνήσια βδελυγμία και αγανάκτηση.

 

Πλέον γνωρίζουμε ότι στην πορεία η κριτική του Banning Cocq γρήγορα μαλάκωσε και μάλιστα έβαλε ένα αντίγραφο του συγκεκριμένου πίνακα στην οικογενειακή του συλλογή.

 

Είναι γνωστό μάλιστα ότι είχε ζητήσει από τον Ολλανδό ζωγράφο Gerrit Lunden να ζωγραφίσει ένα μικρότερο αντίγραφο, το οποίο είναι τώρα στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου.

 

Ο καλλιτέχνης είναι το πρόσωπο στα δεξιά που κρύβεται ανάμεσα στον φρουρό και το πλήθος - το πρόσωπο που αχνοφαίνεται μέσα στον πανικό
Ο καλλιτέχνης είναι το πρόσωπο στα δεξιά που κρύβεται ανάμεσα στον φρουρό και το πλήθος - το πρόσωπο που αχνοφαίνεται μέσα στον πανικό

 

Ζωγραφισμένο μέσα σε λίγα χρόνια μετά τη δημιουργία του πρωτότυπου το έργο του Lunden μας δείχνει τι αριστούργημα υπήρξε ο πίνακας του Ρέμπραντ πριν κουτσουρέψουν 4 πόδια και μερικά εκατοστά απ’ όλες τις πλευρές του το 1715, και πριν εξαφανιστεί από το έργο και ο δεύτερος κυβερνήτης, ο Van Ruytenburch.

 

Όλο αυτό που σήμερα θα θεωρείτο μία κοινή πράξη βανδαλισμού, τότε έγινε προκειμένου να χωρέσει στην αίθουσα συνεδριάσεων του Δημαρχείου του Άμστερνταμ. Τελικώς, το 1885 το έργο μεταφέρθηκε στο νέο Rijksmuseum…

 

Γιατί, όμως, η Νυχτερινή Περίπολος είναι τόσο σημαντική για την ολλανδική εργογραφία και την παγκόσμια τέχνη; Πέρα από το μέγεθος του έργου, πέρα από τις λεπτές αιθέρες φωτοσκιάσεις που επιβιώνουν σε μια εικόνα με τόσο θόρυβο, εδώ ο Ρέμπραντ αποδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο αποκλίνει από τα ήθη που ακολουθούσαν οι καλλιτέχνες στην εποχή του: να είναι, δηλαδή, υποταγμένοι στα γούστα και τις απαιτήσεις του πάτρονά τους.

 

Αν σκεφτεί κανείς ότι προκάλεσε την αγανάκτηση εκείνων που του παρήγγειλαν τελικά τον πίνακα, είναι εύκολο να συμπεράνει ότι πρόκειται για πραγματική καλλιτεχνική επανάσταση.

 

Και μετά είναι και οι τολμηροί συμβολισμοί.

Ένα φρικτό σκυλί να γαβγίζει, ένας τυμπανιστής να χτυπά με λύσσα το μεγάλο τύμπανο του, κρατώντας τον ρυθμό του βηματισμού των φρουρών, κάποιες φιγούρες, που σπρώχνουν πίσω κάποιους από τους πιο προεξέχοντες χαρακτήρες, είναι ελάχιστα ορατές, και μέσα σ’ αυτές, αν κοιτάξετε προσεκτικά, θα εντοπίσετε ένα βλέμμα πάνω και αριστερά από τον Banning Cocq.

 

Είναι τα μάτια του ίδιου του καλλιτέχνη, που όπως και ο Van Eyck, του άρεσε να κρύβεται και ο ίδιος σε κάποιες από τις σκηνές των έργων του.

 

Η αλαζονεία, η σπατάλη στα ρούχα, η εκζήτηση τονίζονται σχεδόν με κωμικό τρόπο, σε αντίθεση με τη σοβαρότητα της σκηνής… Και ποια είναι αυτή η κοπέλα που φωτίζεται με άπελρο φως και έχει ένα νεκρό κοτόπουλο δεμένο στη μέση της; Τι μακάβριο χιούμορ είναι αυτό, αν υποθέσει κανείς ότι το πτηνό είναι το έμβλημα της εταιρείας Kloveniers (ή Musketeers) του Banning Cocq!

 

Και τι έμβλημα! Γιατί μια εταιρεία πολιτοφυλάκων να διαλέξει για λογότυπό της μια κότα και όχι έναν αετό; Μήπως ήταν κι αυτή μια νύξη για τη γενναιότητα και τις ορέξεις του ιδιοκτήτη της; Και τι είδους φρουρός θα έκανε τέτοιο λάθος ώστε να πυροβολήσει κατά λάθος στο ίδιο του το πρόσωπο και σχεδόν να ανατινάξει το κεφάλι του υπολοχαγού; Κάτι δεν πάει καλά εδώ.

 

Λέγεται ότι το πρόσωπο της κοπέλας με τη νεκρή κότα δεμένη στη μέση της, θυμίζει το πρόσωπο της Σασκία, της συζύγου του Ρέμπραντ που πέθανε την εποχή που δημιουργούσε τη "Νυχτερινή Περίπολο"
Λέγεται ότι το πρόσωπο της κοπέλας με τη νεκρή κότα δεμένη στη μέση της, θυμίζει το πρόσωπο της Σασκία, της συζύγου του Ρέμπραντ που πέθανε την εποχή που δημιουργούσε τη "Νυχτερινή Περίπολο"

 

Ας σημειωθεί ότι μέχρι τότε, τους πολιτοφύλακες ως άγρυπνους φρουρούς της ειρήνης μιας χώρας, οι ζωγράφοι του επεφύλασσαν τιμητικά πορτρέτα, που αναγνώριζαν την προσφορά τους στην ηρεμία και την τήρηση της τάξης.

 

Όμως, εδώ ο Ρέμπραντ επιχειρεί να δώσει μια πιο ευαίσθητη, αθέατη και ανείπωτη εικόνα της δημόσιας ζωής, ένα σχόλιο που λίγοι θα τολμούσαν να κάνουν και που σχεδόν διακωμωδεί το έργο της πολιτοφυλακής…

 

Εδώ, λίγο τον απασχολεί η υπερηφάνεια των πολιτών και των φυλάκων τους. Εδώ τον ενδιαφέρει να δοθεί η ένταση μίας στιγμής της καθημερινής ζωής –από τις συνηθισμένες της εποχης- όπως πραγματικά είναι.

 

Πέρα από τις θεωρίες συνωμοσίας για την παρακμή του Ρέμπραντ, υπήρξαν δύο παράγοντες που ουσιαστικά συνέβαλαν σ’ αυτήν.

 

Από τη μία ήταν το εύρος της σημαντικής περιουσίας που είχε δημιουργήσει κι από ένα σημείο και μετά ήταν αδύνατον να συντηρηθεί: το τεράστιο σπίτι του, γεμάτο από έργα, αντίκες και αντικείμενα αξίας, όλα αυτά τα περιβόλια που εκτείνονταν στο εξωτερικό του.

 

Κι από την άλλη το στιλ με το οποίο ζωγράφιζε, τραχύ, ακατέργαστο φαινομενικά που έμοιαζε να ξεπερνάται από τις καλλιτεχνικές επιταγές της εποχής του. Για την ακρίβεια, τα ντελικάτα, εξιδανικευμένα έργα μαθητών του, όπως ο Dou τον έθεσαν στο περιθώριο και μόνο μέχρι να ανατείλει το κίνημα τουη ιμπρεσιονισμού και να εκτιμηθεί ξανά η Τέχνη του, ο Ρέμπραντ είχε καταδικαστεί σε παρακμή και περιθωριοποίηση.

 

Όσο για τη «Νυχτερινή Περίπολο» θα αποκτήσει αυτόν τον τίτλο μόνο κατά τη δεκαετία του 1790, όταν το βερνίκι του πίνακα θα σκοτείνιαζε πλέον τόσο ώστε να υποδηλώνει μία μυστηριώδη –ίσως και δολοφονική- νυχτερινή σκηνή.

 

Όλο το προηγούμενο διάστημα ο πίνακας θα είχε τίτλους όπως «Η εταιρεία πολιτοφυλακής της περιοχής II υπό τις διαταγές του Frans Banning Cocq» ή απλώς τα ονόματα των δύο εικονιζόμενων αρχηγών. Το πραγματικό μυστήριο του πίνακα αναδείχθηκε μόνο όταν έγινε η πρώτη απόπειρα καθαρισμού του έργου και ανανέωσης του βερνικιού του 1946.

 

Με στοιχεία από το BBC.com

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η μεγαλειώδης έκθεση του Ρέμπραντ στην Ολλανδία ξεκινά. Δείτε μερικά αριστουργήματα σε HD
Με αφορμή την συμπλήρωση 350 χρόνων από το θάνατο του Ρέμπραντ το Rijksmuseum στο Άμστερνταμ χαρακτήρισε το 2019 ως «έτος του Ρέμπραντ» και διοργανώνει σειρά από εκθέσεις και εκδηλώσεις.
Γιατί αυτό είναι το μεγαλειωδέστερο αριστούργημα του Ρέμπραντ: ανάλυση
Παρατηρώντας εξοχυνιστικά τη «Νυχτερινή Περίπολο» του Ρέμπραντ, ο Nerdwriter αναλύει απολαυστικά ένα από τα κυρυφαία έργα που ζωγράφισε ποτέ ανθρώπου χέρι
Επισκέπτης του Rijksmuseum περνά μια νύχτα συντροφιά με ονομαστό πίνακα του Ρέμπραντ
Ήταν ο δεκάκις εκατομμυριοστός επισκέπτης του ονομαστού ολλανδικού μουσείου και τον περίμενε μία ευχάριστη έκπληξη: μια νύχτα δίπλα σε έναν αγαπημένο πίνακα του Ρέμπραντ
18 αριστουργήματα του Ρέμπραντ από τη συλλογή του Rijksmuseum
Ένα από τα σημαντικότερα μουσεία στον κόσμο βρίσκεται στην πόλη του Άμστερνταμ και φιλοξενεί μερικά από τα σημαντικότερα έργα του σπουδαίου ζωγράφου
15 αριστουργηματικά χαρακτικά του Ρέμπραντ σε υψηλή ευκρίνεια
H Morgan Library & Museum απελευθέρωσε 400 έργα του σήμερα, δωρεάν στο διαδίκτυο

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ο Τζον Λιούρι ζει και βασιλεύει και μας παραδίδει μαθήματα επιβίωσης
Τριάντα ακριβώς χρόνια μετά το “Fishing With John” –μια από τις πιο cult τηλεοπτικές δημιουργίες όλων των εποχών– ο εμβληματικός εκπρόσωπος της αυθεντικής hipster κουλτούρας επιστρέφει στην τηλεόραση με τη σειρά “Painting with John” που γυρίστηκε στο καταφύγιό του, κάπου στην Καραϊβική.
O Έντβαρντ Μουνκ πέρα από την κραυγή του
Πώς η τέχνη του σπουδαίου Νορβηγού εξπρεσιονιστή που πέθανε σαν σήμερα το 1944 επηρέασε και επηρεάστηκε καθοριστικά από την ευρωπαϊκή πραγματικότητα των αρχών του 20ού αιώνα
Οι εκθέσεις που θα παρουσιάσουν προσεχώς τα αθηναϊκά μουσεία και οι γκαλερί
Μια περιήγηση σε σημαντικές εικαστικές εκθέσεις που θα δούμε μέσα στους τρεις πρώτους μήνες του νέου έτους.
Η παρεξήγηση με τη Μέδουσα του Garbati
Πώς ένα γλυπτό που ξεκίνησε να φιλοτεχνείται το 2008 έφτασε να θεωρείται σύμβολο δικαιοσύνης για θύματα βιασμού και μια αλληγορία για την εποχή του #MeToo
Γιάννης Τσαρούχης: «Είμαι μαθητής του αττικού φωτός»
Αποσπάσματα από τρεις ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις του μεγάλου ζωγράφου και σκηνογράφου που γεννήθηκε σαν σήμερα, το 1910.
Μια έκθεση τέχνης ως βιντεο-αποτύπωμα στο YouTube
Η έκθεση «Αδράνεια» δίνει μια ενδιαφέρουσα εικόνα του τι σημαίνει να μην παραμένεις αδρανής εν μέσω της επιβεβλημένης από τον κορωνοϊό αδράνειας.
Στο κατεχόμενο Βαρώσι, τα έργα ενός καλλιτέχνη για ένα night club αποκαλύπτονται 46 χρόνια μετά
Η φωτογράφος και δημοσιογράφος Ελένη Παπαδοπούλου και η ιστορικός τέχνης Μαρίνα Χριστοδουλίδου φέρνουν στο φως τις τσιμεντογραφίες του επιφανούς Κύπριου καλλιτέχνη Χριστόφορου Σάββα από το εσωτερικό του διάσημου κέντρου διασκέδασης «Perroquet» στο Βαρώσι.
Ένα γιγάντιο τσιμεντένιο γλυπτό αιδοίου διχάζει ολόκληρη τη Βραζιλία
Πώς ένα γλυπτό εντυπωσιακών διαστάσεων γελοιοποίησε την ακροδεξιά φανφάρα των υποστηρικτών του Μπολσονάρου στην Βραζιλία.
Έτος Δάντη: Η Ιταλία ξεκινά τους εορτασμούς για τον μεγάλο δημιουργό της με μία ψηφιακή έκθεση στην Πινακοθήκη Uffizi
Νικόλαος Γύζης: «Λοιπόν ας ελπίζωμεν και ας ζητούμεν να είμεθα εύθυμοι!»
Σαν σήμερα, στις 4 Ιανουαρίου 1901, πεθαίνει στο Μόναχο ο Νικόλαος Γύζης, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους του 19ου αιώνα και εκπρόσωπος της «Σχολής του Μονάχου».
2 αθηναϊκές γκαλερί, 17 έργα τέχνης που φιλοτεχνήθηκαν μέσα στο 2020, 1 συλλεκτικό τεύχος της LiFO
Δείτε τα 17 έργα με τα οποία οι γκαλερί The Breeder και Kalfayan εικονογράφησαν το τελευταίο τεύχος της LiFO. Δημιουργήθηκαν όλα μέσα στο παράξενο 2020, για το οποίο οι υπεύθυνοι των γκαλερί, Νάντια Γεραζούνη και Αρσέν Καλφαγιάν, κάνουν τον δικό τους απολογισμό.
Η μοναξιά και η απομόνωση του 2020 μέσα από τα έργα του Marcel Alcalá
Η ατομική έκθεση «Solita» του Μεξικανο-αμερικανού καλλιτέχνη στη Night Gallery του Λος Άντζελες περιλαμβάνει έργα που δημιουργήθηκαν τη χρονιά που φεύγει.
10 εικαστικές εκθέσεις θα θυμόμαστε από το 2020
Παρά τη γενική απορρύθμιση που προκάλεσε η πανδημία, το 2020 υπήρξε μία χρονιά πλούσια σε ενδιαφέροντα εικαστικά ερεθίσματα.
Ο Γιάννης Μόραλης πέταγε στα σκουπίδια ό,τι δεν του έβγαινε καλό, κυνηγώντας πάντα την τελειότητα
Αναδρομή στην πορεία του νεότερου ζωγράφου της γενιάς του '30, που πέθανε σαν σήμερα το 2009
Πάουλ Κλέε. Ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες των αρχών του εικοστού αιώνα
Σαν σήμερα γεννήθηκε το 1879 ο Ελβετός ζωγράφος
Συνεχίζοντας την περιήγηση στο lifo.gr, αποδέχεστε τη χρήση cookies.     Μάθετε περισσότερα.     Αποδοχή