ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΤΟΥ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΟΥ διασταυρωθήκαμε με Gen Zers και millennials που ζουν πια αλλού. Γεννήθηκαν, μεγάλωσαν, σπούδασαν ή εργάστηκαν εδώ, αλλά η Ελλάδα γι' αυτούς είναι πλέον μόνο ένας προορισμός διακοπών, όπως λένε.
Οι ιστορίες του Γιώργου, της Ελένης και του Παναγιώτη βρίσκονται πίσω από τα διαγράμματα που αποτυπώνουν ποσοστά ηλικιών, επαγγελμάτων, επιστημονικής εξειδίκευσης και χωρών προορισμού σε επιστημονικές έρευνες οι οποίες καταγράφουν και αναλύουν το φαινόμενο του brain drain.
Πίσω στην Αθήνα, οι ιστορίες αυτές και χιλιάδες ακόμη επανέρχονται μέσα από τα νέα στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών.
Η φυγή του ανθρώπινου δυναμικού από την Ελλάδα δεν οφείλεται μόνο στην οικονομική κρίση αλλά κυρίως στην εύρεση εργασίας αντίστοιχης του επιπέδου σπουδών του, με προοπτικές ανέλιξης, αντίστοιχες απολαβές και καλές εργασιακές συνθήκες.
Στην ανάλυση των πτυχών του δημογραφικού από την Ιφιγένεια Κοκκάλη, επίκουρη καθηγήτρια και διευθύντρια του Εργαστηρίου Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, καταρρίπτεται εμφατικά το κυβερνητικό αφήγημα του brain regain, δηλαδή της μαζικής επιστροφής νέων υψηλής εξειδίκευσης.
Αντίθετα, φαίνεται ότι αναπτύσσεται ένα νέο κύμα brain drain, καθώς ένας στους τέσσερις νέους σκέφτεται να φύγει στο εξωτερικό. Πολλά από τα ενδιαφέροντα στοιχεία που καταγράφει η μελέτη αυτή αποτελούν ευρήματα που βασίζονται σε εκτενή μελέτη του Λόη Λαμπριανίδη, οικονομικού γεωγράφου, εκτελεστικού διευθυντή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και αφυπηρετήσαντος καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
Ο ίδιος μάς εξηγεί ότι, παρόλο που «πολλά κυβερνητικά στελέχη έχουν αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια της θητείας της ΝΔ έχουν επιστρέψει 400.000 επιστήμονες», τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι: «Ο αριθμός αυτός απέχει σημαντικά από την πραγματικότητα. Η εκτίμηση αυτή βασίζεται σε στοιχεία της Eurostat, τα οποία όμως δείχνουν ότι η πλειονότητα αυτών είχε επιστρέψει ήδη έως το 2018. Επιπλέον, τα στοιχεία της Eurostat δεν είναι απόλυτα αξιόπιστα, καθώς προέρχονται από την ΕΛΣΤΑΤ, η οποία δεν καταγράφει άμεσα τις εισόδους, αλλά τις υπολογίζει μέσω αναγωγών και οικονομετρικών μεθόδων, βασισμένων σε δεδομένα για την επιστροφή Ελλήνων από τη Γερμανία, αντλημένα από τον microcensus της Γερμανίας. Τα στοιχεία αυτά αφορούν τη μετανάστευση συνολικά, όχι αποκλειστικά πτυχιούχους, και καταγράφουν ροές, όχι μοναδικά άτομα. Ενώ, το ίδιο άτομο μπορεί να έχει μεταναστεύσει, παλιννοστήσει και ξαναμεταναστεύσει», λέει. .
Οι ιστορίες του καλοκαιριού πίσω από τα νούμερα
Πώς γίνεται να μιλάμε για brain gain, όταν τέσσερις στους δέκα νέους δηλώνουν ότι σχεδιάζουν να φύγουν στο εξωτερικό; Αν οι αριθμοί αυτοί δείχνουν τη διάσταση του φαινομένου το οποίο δύσκολα μπορεί να εξωραϊστεί, οι ιστορίες που ακούσαμε αυτό το καλοκαίρι δείχνουν το ανθρώπινο αποτύπωμά του.
Στο παλιό λιμάνι στις Σπέτσες, ο Γιώργος χαζεύει τα καΐκια, τα ιστιοπλοϊκά και τις θαλαμηγούς που δένουν το ένα με το άλλο. Είναι 35 χρονών και μιλάει στο κινητό του στα γερμανικά. Μας λέει ότι δουλεύει μηχανικός σε αυτοκινητοβιομηχανία στη Στουτγκάρδη. Γεννήθηκε και σπούδασε στην Πάτρα, αλλά «πια η Ελλάδα είναι μόνο για δύο εβδομάδες τον Αύγουστο». Έφυγε το 2020, «για να βρω δουλειά που να πληρώνει όχι μόνο το ενοίκιο αλλά και κάτι παραπάνω. Αυτό το κάτι παραπάνω στην Αθήνα δεν υπήρχε».
Η Ελένη είναι 34 χρονών, από την Καστοριά, και σπούδασε Βιοτεχνολογία στην Αθήνα. Σήμερα ζει στη Στοκχόλμη και εργάζεται σε βιοτεχνολογική εταιρεία. Από την Ελλάδα τής λείπουν, όπως λέει με πικρό χιούμορ, οι χορτόπιτες της γιαγιάς της. «Τη μαγική αυτή γεύση δεν μπορείς να τη βρεις ούτε στο καλύτερο εστιατόριο της Σουηδίας». Όμως θα γύριζε μόνιμα εδώ; «Όχι… εδώ η έρευνα δεν έχει τα μέσα ούτε την οργάνωση, και το κυριότερο δεν υπάρχει αξιοκρατία».
Σε μια ήσυχη παραλία κοντά στο δάσος της Στροφυλιάς στην Πελοπόννησο, ο Παναγιώτης, 29 χρονών, απολαμβάνει τις τελευταίες μέρες των διακοπών του. Είναι προγραμματιστής στην Ολλανδία. Κάθε Αύγουστο επιστρέφει για λίγες μέρες ξεκούρασης. Έφυγε στα 24, όταν «με 1.100 ευρώ στην Αθήνα δεν έβγαινα με το νοίκι και τα έξοδα. Τώρα παίρνω σχεδόν τριπλάσια και μπορώ να κάνω σχέδια για το μέλλον», λέει.
Ο Λ. Λαμπριανίδης μας εξηγεί πως «οι μελέτες δείχνουν ότι το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό μεταναστεύει για λόγους που σχετίζονται με την αγορά εργασίας, όπως είναι για παράδειγμα η αδυναμία εύρεσης θέσης αντίστοιχης των ικανοτήτων του ή οι χαμηλές αμοιβές». Μάλιστα, διευκρινίζει πως όσοι γύρισαν πίσω δεν επέστρεψαν επειδή τα πράγματα έγιναν καλύτερα: «Όσοι παλιννοστούν το κάνουν κυρίως για προσωπικούς λόγους (επιθυμία να βρίσκονται κοντά στην οικογένεια και στους φίλους, ευνοϊκό κλίμα ή άλλες προσωπικές αιτίες) και όχι λόγω των εργασιακών συνθηκών». Αναφέρει ακόμη ότι «οι παλιννοστούντες, όταν βρίσκουν εργασία, αμείβονται σημαντικά χαμηλότερα σε σχέση με ό,τι ίσχυε όταν εργάζονταν στο εξωτερικό, δηλαδή υφίστανται ένα "μισθολογικό κόστος" (penalty)» και μας παραπέμπει ως προς αυτό στα ευρήματα της έρευνάς του.
Ενδεικτικά, από τα στοιχεία αυτά φαίνεται ότι το ποσοστό των μεταναστών υψηλής εξειδίκευσης που αμείβονται με απολαβές της τάξεως των 2.000 έως 3.000 ευρώ είναι 29,5%, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους παλιννοστούντες είναι 10,8%. Αν πάμε σε πιο υψηλές απολαβές, των 3.000 ή 4.000 ευρώ, η ψαλίδα των αντίστοιχων ποσοστών ανοίγει ακόμη πιο πολύ. Για τους μετανάστες το ποσοστό διαμορφώνεται στο 18, 8% και για τους παλιννοστούντες στο 2,2%.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης του Λ. Λαμπριανίδη που αναφέρει η Ιφιγένεια Κοκκάλη στην ανάλυσή της, «μια πρώτη διαπίστωση αφορά το γεγονός ότι η φυγή από την Ελλάδα δεν οφείλεται μόνο στην οικονομική κρίση αλλά κυρίως στην εύρεση εργασίας αντίστοιχης του επιπέδου σπουδών του, με προοπτικές ανέλιξης, αντίστοιχες απολαβές και καλές εργασιακές συνθήκες. Οι "καλύτερες εργασιακές συνθήκες" προηγούνται των "οικονομικών απολαβών", γεγονός που υπογραμμίζει τη δυσμενή κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει οι συνθήκες εργασίας στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Η δεύτερη αιτία της φυγής αφορά χρόνιες παθογένειες, όπως η έλλειψη αξιοκρατίας. Η τρίτη αφορά ευρύτερα τους κοινωνικούς όρους διαβίωσης, όπως η ανοιχτή, ασφαλής, δυναμική και ανεκτική κοινωνία αλλά και η γνωριμία με διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα». Πράγματι, στον πίνακα της μελέτης Λαμπριανίδη αντικατοπτρίζεται όλη αυτή η προαναφερθείσα παθογένεια της ελληνικής πραγματικότητας. Το συντριπτικά ποσοστά που καταγράφουν τους λόγους φυγής του νέων επιστημόνων αφορούν την επαγγελματική ανέλιξη (45,1%), τις καλύτερες εργασιακές συνθήκες (43,5%),τις καλύτερες οικονομικές απολαβές (41,9%).
Από το brain drain στο brain waste
Σημαντικός λόγος για τη μετανάστευση είναι και η εργασία στο αντικείμενο των σπουδών, κάτι που στην Ελλάδα πολλές φορές αποδεικνύεται μια δύσκολη εξίσωση για τους Gen Zers και τους millennials, την οποία δεν καταφέρνουν να λύσουν. Ο Λ. Λαμπριανίδης μας εξηγεί ότι το μεγάλο αυτό πρόβλημα έχει δημιουργήσει ένα ακόμη, που μεταφράζεται στην απίστευτη σπατάλη ανθρώπινου κεφαλαίου: «Εκτός από το brain drain, η χώρα υποφέρει και από το brain waste, δηλαδή τη μη αξιοποίηση, σε υψηλό ποσοστό, του εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού που ζει και εργάζεται στην Ελλάδα (π.χ. μηχανικοί που εργάζονται σε ταβέρνες, μπαρ κ.α.). Έτσι, το 2023, το ποσοστό των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που απασχολούνταν σε θέσεις χαμηλής ή μέσης ειδίκευσης ανήλθε στην Ελλάδα στο 31,4%, όταν ο μέσος όρος στις χώρες του ΟΟΣΑ ήταν 23% και στην Ε.Ε. 22%», λέει.
Στα στοιχεία που αναλύει η Ιφιγένεια Κοκκάλη, επικαλούμενη πρόσφατη έρευνα σε σχέση με τις συνθήκες εργασίας των νέων ηλικίας 17-34 ετών, αναφέρει ότι «ένα στα τρία άτομα δυσκολεύεται να καλύψει τις μηνιαίες ανάγκες του, ενώ ένα ποσοστό 12,2% συχνά αναγκάζεται να δανειστεί χρήματα για να αντεπεξέλθει στα έξοδα του μήνα. Είναι ενδιαφέρον ότι, σε σχέση με την τωρινή τους δουλειά, το 35,6% των νέων εργαζομένων θεωρεί ότι οι δεξιότητές του είναι υψηλότερες απ’ αυτές που απαιτούνται για να κάνει τη δουλειά του, ποσοστό που φτάνει το 48,3% στους/-ις κατόχους μεταπτυχιακού/διδακτορικού διπλώματος. Επιπλέον, το 30,9% των νέων δουλεύει πάνω σε αντικείμενο άσχετο από αυτό που σπούδασε. Παράλληλα, το 37,3% των νέων του δείγματος σκέφτεται να φύγει στο εξωτερικό για να αναζητήσει καλύτερη θέση εργασίας (14,4% απαντά «ναι», και 22,9% «μάλλον ναι»).
Στους/-ις κατόχους μεταπτυχιακού/διδακτορικού το ποσοστό όσων σκέφτονται να φύγουν καταγράφεται στο 36,8% (21,2% «ναι», και 15,6% «μάλλον ναι»). Επιπλέον, σχεδόν ένα στα δέκα άτομα με μεταπτυχιακό/ διδακτορικό δίπλωμα σκέφτεται να μείνει στην Ελλάδα και να αναζητήσει εξ αποστάσεως εργασία στο εξωτερικό. Συγκεκριμένα, στις ηλικίες 17-24 ετών, το ποσοστό όσων σκέφτονται να φύγουν στο εξωτερικό ανέρχεται στο 44,4% του δείγματος».
Ο Λ. Λαμπριανίδης φωτίζει ακόμα περισσότερο τους λόγους για τους οποίους «το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό εγκαταλείπει τη χώρα: κυρίως λόγω της δομής της οικονομίας, που παράγει προϊόντα μέσης και χαμηλής τεχνολογίας». Υποστηρίζει ότι «δεν δημιουργείται επαρκής ζήτηση για εξειδικευμένους επαγγελματίες. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλοι σοβαροί λόγοι που ωθούν αυτόν τον πληθυσμό στη μετανάστευση, όπως η αναξιοκρατία, ο νεποτισμός, τα προβλήματα στην απονομή δικαιοσύνης, η χαμηλή ποιότητα της λειτουργίας των θεσμών, το “χάος” που βιώνουμε στην καθημερινότητά μας», λέει.
Σήμερα, ευτυχώς, συνεχίζει, «έχει εδραιωθεί η συνειδητοποίηση ότι η φυγή αυτή είναι προβληματική σε πολλαπλά επίπεδα: προκαλεί ελλείψεις στην αγορά εργασίας, αποδυναμώνει τη συνολική αναπτυξιακή δυναμική της χώρας και, σε κοινωνικό επίπεδο, επιβαρύνει ακόμη και τους γονείς των μεταναστών, που γερνούν μακριά από τα παιδιά τους, δημιουργώντας ένα "κενό φροντίδας" (care drain)».
Μάλιστα, υποστηρίζει ότι «η κυβέρνηση έχει επιλέξει να καλλιεργήσει μια πλασματική εικόνα γύρω από το ζήτημα της φυγής του εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού (brain drain), κάτι που δεν βοηθά καθόλου, καθώς το θέμα αφορά δομικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας και απαιτεί ειλικρίνεια και σοβαρότητα στην αντιμετώπισή του».
Αν η πραγματικότητα του brain drain συνεχίσει να κρύβεται πίσω από ένα επικοινωνιακό αφήγημα, οι αριθμοί θα παραμένουν αμείλικτοι και τα καλοκαίρια η μόνη εποχή που θα συναντάμε αυτούς που έφυγαν.
