ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗΚΕ ΤΟΝ ΠΕΡΑΣΜΕΝΟ ΑΙΩΝΑ και οι μηχανικοί που διαφωνούν λένε ότι μπορεί να υπάρξει ταυτόχρονα αντιπλημμυρική προστασία και διατήρησή της. Υποστηρίζουν ότι πρόκειται για μια ιστορική κατασκευή, από τις λίγες εναπομείνασες που συνδέονται με την ιστορία του νερού της πόλης.
Μέχρι να συμβεί η φονική πλημμύρα στη Μάνδρα και η θεομηνία που έπληξε τον Βόλο και τον θεσσαλικό κάμπο, τα αντιπλημμυρικά έργα βρίσκονταν κυριολεκτικά και μεταφορικά στο περιθώριο. Επειδή ακριβώς δεν ήταν έργα βιτρίνας, καθώς όταν ολοκληρώνεται ένα αντιπλημμυρικό έργο δεν κόβονται κορδέλες, ούτε γίνονται εγκαίνια, δεν μπορούσαν να αξιοποιηθούν πολιτικά και ψηφοθηρικά από τους εκάστοτε υπουργούς και τους αιρετούς της αυτοδιοίκησης.
Αντιπλημμυρικά: Από το περιθώριο στην πρώτη γραμμή
Τα πράγματα όμως έχουν αλλάξει. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα και οι πρόνοιες ανθεκτικότητας που πρέπει να ληφθούν στις υποδομές λόγω κλιματικής κρίσης έφεραν τα αντιπλημμυρικά έργα στην πρώτη γραμμή.
Παράλληλα, όμως, έφεραν στη δημόσια συζήτηση και τις στρεβλώσεις των αντιπλημμυρικών έργων, τα υπογειοποιημένα ρέματα, με τον Ιλισό και τον Κηφισό να αποτελούν τα δύο ακραία παραδείγματα, και τον χώρο που έκλεψε διαχρονικά η πολιτεία από το νερό, στενεύοντας τα ποτάμια και δίνοντας χώρο σε επεκτάσεις οικισμών με τις ευλογίες της διοίκησης, που εξυπηρέτησε μικροσυμφέροντα και νομιμοποίησε τη δόμηση πάνω σε μπαζωμένα ρέματα και ποτάμια.
Οι εργασίες που περιλαμβάνονται στο έργο αφορούν την εκβάθυνση της κοίτης του Ιλισού από φερτά υλικά και διάφορα άλλα εμπόδια που μειώνουν τη ροή των υδάτων, αλλά και τις παρεμβάσεις σε τρεις γέφυρες.
Σήμερα, τα ακραία καιρικά φαινόμενα που αποδίδονται στην επελαύνουσα κλιματική κρίση βάζουν τα αντιπλημμυρικά έργα ψηλά στην ατζέντα των πολιτικών προτεραιοτήτων, τουλάχιστον σε επίπεδο προγραμματισμού και εξαγγελιών. Στη λογική αυτή κινείται και ο Νίκος Χαρδαλιάς, περιφερειάρχης Αττικής, που έχει δηλώσει ότι «η αντιπλημμυρική θωράκιση του Λεκανοπεδίου αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα για την Περιφέρεια Αττικής». Μίλησε για «ένα ολιστικό σχέδιο που περιλαμβάνει έργα συνολικού προϋπολογισμού 1,2 δισ.» και έχει πει ότι θα παλέψει ώστε τα 54 από αυτά έργα, ύψους 454 εκατ. ευρώ, να ολοκληρωθούν κατά τη διάρκεια της θητείας του στην Περιφέρεια.
Ένα έργο που υλοποιείται με καθυστέρηση
Πριν από δύο μέρες ο Ν. Χαρδαλιάς ανακοίνωσε την έναρξη αντιπλημμυρικών παρεμβάσεων στον Ιλισό. Το έργο ύψους 12,8 εκατ. ευρώ προβλέπει εργασίες διευθέτησης και καθαρισμού σε ένα συγκεκριμένο τμήμα του Ιλισού, το οποίο δεν αποτελεί φυσική κοίτη του ποταμού, και δεν αφορά γενικές παρεμβάσεις στο υπογειοποιημένο ποτάμι.
Πρόκειται στην πραγματικότητα για μια τεχνητή κοίτη, ένα τεχνητό κανάλι εκτροπής των νερών του Ιλισού. Κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, γύρω στο 1905, για να εκτονωθεί ο Κηφισός, ο οποίος μέχρι τότε ήταν αποδέκτης των νερών του Ιλισού.
Η αφετηρία του τεχνητού καναλιού μήκους τριών χιλιομέτρων προσδιορίζεται στο ύψος της συμβολής της οδού Ευαγγελιστρίας με την Παναγή Τσαλδάρη (Χαμοστέρνας) στην Καλλιθέα και το τέλος του βρίσκεται στον Φαληρικό Όρμο, στο ύψος της λεωφόρου Ποσειδώνος.
Σε εκείνο το σημείο κατασκευάστηκε η πεντάτοξη πέτρινη γέφυρα. Έκτοτε, ο Ιλισός εκβάλλει στον Φαληρικό Όρμο, ενώ η νέα αυτή κοίτη των τριών περίπου χιλιομέτρων αποτελεί το φυσικό σύνορο μεταξύ Καλλιθέας και Μοσχάτου.
Σ' αυτά τα σημεία εντοπίζονται και οι αντιπλημμυρικές εργασίες που θα γίνουν. Στην πραγματικότητα, αυτό το έργο, που δημοπρατήθηκε το 2023, έρχεται να διορθώσει παλιές αμαρτίες, οι οποίες αποκαλύφθηκαν το 2018, τότε που παρακολουθήσαμε όλοι σε ζωντανή μετάδοση την καθίζηση του οδοστρώματος σε υπαίθριο χώρο στάθμευσης, η οποία δημιούργησε έναν κρατήρα που κατάπιε τρία αυτοκίνητα, ενώ από τύχη δεν χάθηκαν ανθρώπινες ζωές. Αυτό συνέβη γιατί και αυτό το τεχνητό κανάλι των τριών χιλιομέτρων του Ιλισού καλύφθηκε σε μήκος ενός χιλιομέτρου τη δεκαετία του 1980 για τα έργα κατασκευής ενός σταθμού του Ηλεκτρικού. Εκεί δημιουργήθηκαν επίσης χώροι στάθμευσης, άθλησης και περιπάτου. Στο σημείο της καθίζησης είχε χωροθετηθεί και λειτουργούσε υπαίθριος χώρος στάθμευσης.
Η πέτρινη γέφυρα και τα έργα διευθέτησης
Οι εργασίες που περιλαμβάνονται στο έργο αφορούν την εκβάθυνση της κοίτης του Ιλισού από φερτά υλικά και διάφορα άλλα εμπόδια που μειώνουν τη ροή των υδάτων, αλλά και τις παρεμβάσεις σε τρεις γέφυρες, στις οποίες συγκαταλέγεται όμως και η πέτρινη της οδού Ποσειδώνος, η οποία «θα κατεδαφιστεί και θα αντικατασταθεί από μια νέα γέφυρα αστικού περιπάτου, εξασφαλίζοντας καλύτερη απορροή και αναβάθμιση του περιβάλλοντος χώρου», όπως ανακοινώθηκε.
Από την Περιφέρεια ισχυρίζονται ότι δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Κι αυτό γιατί, όπως μας είπαν, η γέφυρα βρίσκεται στο σημείο εκβολής και «στραγγαλίζει» την παροχετευτική ικανότητα του Ιλισού. Μας ανέφεραν ακόμη ότι η γέφυρα δεν είναι χαρακτηρισμένη ως «νεώτερο μνημείο», κάτι βέβαια που αποτελεί το βασικό άλλοθι και για ένα σωρό αξιόλογα κτίρια της Αθήνας που κατεδαφίζονται το ένα μετά το άλλο.
Ρωτήσαμε για τη γέφυρα του Ιλισού τον Δημήτρη Θεοδοσόπουλο, μηχανικό και επικεφαλής της «Γεωμυθικής», μιας ομάδας έρευνας, μελέτης και εξερεύνησης που έχει κάνει αυτοψίες σε κλειστά και ανοιχτά ρέματα της Αττικής και γνωρίζει καλά και τη γέφυρα και τον Ιλισό.
Στο άκουσμα της είδησης που του μεταφέραμε, ότι η γέφυρα αυτή θα κατεδαφιστεί, έμεινε άναυδος, όπως και άλλοι μηχανικοί και αρχιτέκτονες που τη γνωρίζουν. «Ελάχιστες είναι οι αξιόλογες κατασκευές του 19ου αιώνα που έχουν διατηρηθεί και σώζονται μέχρι σήμερα. Ειδικά, δε, αυτές που σχετίζονται με τα ποτάμια της πόλης. Η συγκεκριμένη γέφυρα είναι μοναδική στο είδος της ως προς το μέγεθος, γιατί είναι πεντάτοξη. Είναι επίσης πέτρινη και έχει χτιστεί με την τεχνοτροπία του 19ου αιώνα. Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ αξιόλογη ιστορική κατασκευή, με αναφορά στο νερό της πόλης, και είναι κρίμα να χαθεί στο όνομα της αντιπλημμυρικής προστασίας. Πιστεύω ότι είναι εφικτό να σωθεί αυτό το ιστορικό έργο και ταυτόχρονα να υπάρξει επάρκεια στην αντιπλημμυρική προστασία», λέει.
Ο Δ. Θεοδοσόπουλος ισχυρίζεται ότι τα έργα που θα γίνουν είναι στη σωστή κατεύθυνση. «Πολλές φορές έχουμε επισημάνει, και ως σύλλογος Ροή, ότι το νερό θέλει χώρο, κι αυτόν τον χώρο, για να επανέλθει σε ένα ρέμα, τον παίρνουμε είτε από αριστερά είτε από δεξιά, είτε σκάπτοντας πιο βαθιά την κοίτη. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, επειδή αυτή η κοίτη είναι ούτως ή άλλως τεχνητή, δεν μας πειράζει να πάει πιο χαμηλά. Να εκβαθυνθεί, δηλαδή. Κι αυτό γιατί δεν πρόκειται να χαλάσουμε βράχια, ούτε φυσική κοίτη. Δεν χάνεται κάτι φυσικό. Θα αλλάξει πρακτικά ένα τεχνητό στοιχείο της πόλης». Για τη γέφυρα λέει ότι «είναι ένα τοπόσημο. Και είναι κρίμα αυτό το τοπόσημο, που είναι ένα ιστορικό στοιχείο το οποίο σχετίζεται με το νερό, το οποίο κι αυτό εξαφανίζεται σιγά σιγά, να χαθεί από το τοπίο της πόλης».
Κατά την άποψη του Δ. Θεοδοσόπουλου, όπως και άλλων μηχανικών με τους οποίους μίλησε η LiFO, θα πρέπει να γίνει μελέτη «για το αν μπορεί να εκβαθυνθεί αυτή η κοίτη. Να δούμε πόσο κάτω μπορούμε να πάμε, για να περνάει το νερό και να μη χαθεί η γέφυρα. Να μελετηθεί. Όχι εξαρχής να πάμε να την γκρεμίσουμε. Να μείνει και κάτι πέτρινο σ' αυτή την πόλη, τα έχουμε κάνει όλα μπετόν αρμέ». Ο ίδιος, λοιπόν, επιμένει ότι «πρέπει να συζητηθεί τεχνικά πώς μπορούμε να σώσουμε αυτήν τη σπάνια ιστορική γέφυρα. Πόσες πεντάτοξες πέτρινες γέφυρες σώζονται στην Αθήνα; Καμία, είναι η μοναδική. Ο Κηφισός δεν έχει τέτοια γέφυρα».
Ανοιχτά τα προβλήματα του Ιλισού
Ο Δ. Θεοδοσόπουλος υποστηρίζει ότι η «ουσιαστική επέμβαση στον Ιλισό θα πρέπει να γίνει στο υπόγειο κομμάτι. Τα προβληματικά κομμάτια των ρεμάτων από τα οποία πλημμυρίζει η πόλη είναι τα υπόγεια και όχι τα ανοιχτά». Ο ίδιος έχει κάνει πολλές αυτοψίες στον υπόγειο Ιλισό. «Εμείς μπαίνουμε στο κομμάτι της Καλλιθέας, του Καλλιμάρμαρου και του Ζωγράφου. Δεν υπάρχουν μπάζα στον υπόγειο Ιλισό. Το ζήτημα εδώ είναι η στατική επάρκεια. Υπάρχει πρόβλημα στην κοιτόστρωση. Έχουν σπάσει τα μπετά και έχουν δημιουργηθεί λίμνες. Τα πλευρικά τοιχία, εκεί που έχουν δημιουργηθεί αυτές οι λίμνες, είναι στον αέρα, ενώ στο ταβάνι έχουν εμφανιστεί τα σκουριασμένα σίδερα του οπλισμού», λέει.
Τα έργα που γίνονται στο συγκεκριμένο τμήμα του Ιλισού είναι αναγκαία και ζητούμενα εδώ και καιρό. Ωστόσο, η προσέγγιση της μελέτης με την οποία κατεδαφίζεται η πέτρινη γέφυρα φαίνεται ότι δείχνει μια αδιαφορία για τη μνήμη της πόλης.
