Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΡΙΖΕΤΑΙ ως μια «μάχη» (Kampf) που δίνεται με στόχο την κατάκτηση της εξουσίας, σύμφωνα με τον Max Weber. Tα διαφορετικά ανταγωνιστικά συμφέροντα μέσα στην πολιτική αρένα βρίσκονται σε συνεχή συγκρουσιακή ετοιμότητα, μια κατάσταση που εκ των πραγμάτων παράγει πολιτική οξύτητα και πόλωση.
Μέσα από αυτήν τη διαπάλη αναδεικνύεται ο αρχηγός ή/και εδραιώνεται η εξουσία του, όπως και η ομάδα των «μαχητών» και πιστών ακολούθων του, η οποία είναι διαθέσιμη για συγκρούσεις στο πεδίο, πραγματικές και συμβολικές.
Ιδίως καθ’ οδόν προς τις εκλογές τέτοιες μάχες πληθαίνουν και η πόλωση μετατρέπεται σε ένα εκ των ων ουκ άνευ χαρακτηριστικό του πολιτικού και του κομματικού ανταγωνισμού. Μέσα σε αυτό το κλίμα, ακόμη και όσοι επικαλούνται τη συναίνεση δεν εγκαταλείπουν τα πολεμικά μέσα του πολιτικού αγώνα, γεγονός που ακυρώνει την όποια –ειλικρινή ή υποκριτική– επίκληση του πολιτικού consensus.
Αντί της βεμπεριανής «μάχης», η πολιτική βασίζεται σε διαδικασίες κατανομής της εξουσίας και αντί της πόλωσης, το ζητούμενο είναι η ανεύρεση μιας κοινά αποδεκτής φόρμουλας για τη ρύθμιση και τον κατευνασμό των πολιτικών διαφορών και εν τέλει τη συμφωνική λήψη των πολιτικών αποφάσεων.
Στα αυθεντικά συναινετικά πλαίσια, η πολιτική γίνεται αντιληπτή ως ένα σύστημα συμβιβασμού και διευθέτησης των επιμέρους συμφερόντων. Αντί της βεμπεριανής «μάχης», η πολιτική βασίζεται σε διαδικασίες κατανομής της εξουσίας και αντί της πόλωσης, το ζητούμενο είναι η ανεύρεση μιας κοινά αποδεκτής φόρμουλας για τη ρύθμιση και τον κατευνασμό των πολιτικών διαφορών και εν τέλει τη συμφωνική λήψη των πολιτικών αποφάσεων.
Αν οι πολιτικές μάχες στο παρελθόν, όταν κυριαρχούσαν τα μαζικά κόμματα και οι κομματικές ταυτίσεις, ήταν ακόμη κραταιές, και δημιουργούσαν συγκρούσεις στο επίπεδο του πραγματικού πολιτικού πεδίου, πλέον οι αντιπαραθέσεις και η πολιτική πολεμική έχουν πρωτίστως ένα συμβολικό και τελετουργικό περιεχόμενο: εκπονούνται κυρίως από τα πάνω, παράγοντας στοχευμένα πολιτικό θέαμα που σκοπό έχει να κατασκευάσει συγκρούσεις, διαμορφώνοντας εκδοχές της πραγματικότητας που αναγορεύουν σε εχθρό τον πολιτικό αντίπαλο, προσδίδοντάς του χαρακτηριστικά που τον στιγματίζουν και τον δαιμονοποιούν.
Σε αυτόν τον κόσμο του κατασκευασμένου πολιτικού θεάματος τον κυρίαρχο ρόλο κατέχουν τα πρόσωπα που, σύμφωνα με τον Murray Edelman, δεν αναγνωρίζονται ως ανθρώπινες και πολιτικές οντότητες αλλά ως παράγοντες του κακού που εκφοβίζουν και απειλούν αδύναμες κοινωνικές ομάδες, τους θεσμούς και το ίδιο το «σύστημα».
Συνήθως τα μέσα ενημέρωσης αρέσκονται στην προβολή ενός τέτοιου κατασκευασμένου πολιτικού θεάματος, μπροστά στο οποίο οι πραγματικές πολιτικές ειδήσεις μοιάζουν λιγότερο ελκυστικές όσον αφορά το ενδιαφέρον του κοινού που μπορεί να προσελκύσουν. Στην εποχή της επικράτησης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μια τέτοια κατασκευή είναι πιο εύκολα διαχειρίσιμη από τους χρήστες τους αλλά και πιο ελκυστική στην αναπαραγωγή της.
Επίσης, αν η τεκμηριωμένη πραγματικότητα είναι (πιο) δύσκολα διαστρεβλώσιμη, οι διάφορες κατασκευές της είναι ευκολότερα ανακατασκευάσιμες και προσφέρονται για επιπλέον ερμηνείες, «αποκαλύψεις» και πτυχές που γιγαντώνουν την πολιτική οξύτητα.
Στις σύγχρονες δημοκρατίες, περιλαμβανομένης και της χώρας μας, τα προαναφερθέντα τείνουν να αποτελούν ένα σκηνικό επαναλαμβανόμενο που πλέον ανήκει στην τελετουργία της πολιτικής. Ένα εγχώριο σκηνικό ακραίας πόλωσης διαμορφώθηκε από την αρχή της Μεταπολίτευσης και ο πολιτικός αντίπαλος συχνά δαιμονοποιήθηκε. Και τα δύο μεγάλα κόμματα έκαναν χρήση τέτοιων μεθόδων, με την πόλωση να κορυφώνεται το 1989 και το ειδικό δικαστήριο για τον Ανδρέα Παπανδρέου, ενώ είχε προηγηθεί το πολεμικό διχαστικό διακύβευμα της ένταξης της Ελλάδας στην ΕΟΚ.
Μια σημαντική διαφορά με τα χαρακτηριστικά της πολιτικής πόλωσης που προσλαμβάνει ο πολιτικός και κομματικός ανταγωνισμός από την περίοδο της οικονομικής κρίσης και μετά είναι, ωστόσο, ότι πλέον η πολιτική πόλωση δεν προκύπτει ως αποτέλεσμα του πολιτικού γίγνεσθαι.
Με άλλα λόγια, δεν είναι οι διαφορετικές (κοσμο-)αντιλήψεις ούτε οι αντιθετικές πολιτικές τοποθετήσεις πάνω σε σημαντικά πολιτικά διακυβεύματα που προκαλούν την πόλωση, αλλά η πολιτική πόλωση είναι η αφετηρία και αυτό που δρομολογεί και καθορίζει τη διαχείριση των πολιτικών πραγμάτων. Να το πούμε διαφορετικά: η πολιτική παράγει οξύτητα και συγκρούσεις, όμως η οξύτητα και οι συγκρούσεις μπορεί να γίνουν το ίδιο το περιεχόμενο της πολιτικής.
Γιατί τα κόμματα επιδίδονται σε τέτοιες πρακτικές; Μία απάντηση είναι ότι η πόλωση συμβαίνει όταν απουσιάζει η πολιτική ως παραγωγή επεξεργασμένων θέσεων. Δεν είναι σπάνιο αυτό που συναντάται κυρίως σε λαϊκιστικά-ριζοσπαστικά μορφώματα, όταν αυτά εστιάζουν στο πολιτικό θέαμα, την πρόκληση εντάσεων και τον στιγματισμό των πολιτικών αντιπάλων.
Με δεδομένο ότι υπάρχει σωρευμένο ένα αίσθημα πολιτικής αποξένωσης των πολιτών και δυσπιστίας απέναντι στους κατεστημένους πολιτικούς δρώντες, όσοι επενδύουν στην πόλωση επιχειρούν να αυξήσουν την επιρροή τους στους διαμαρτυρόμενους και θιγμένους από το σύστημα εκλογείς. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, μια τέτοια πολιτική επένδυση είναι επιφανειακή και τα όποια κέρδη προσωρινά, καθώς οι διαμαρτυρόμενοι και θιγμένοι από το σύστημα, όσοι διακατέχονται από παράπονα και αισθήματα αδικίας, εκτονώνονται μεν πρόσκαιρα εξαιτίας της πόλωσης, όμως δεν νιώθουν πραγματική ικανοποίηση και γι’ αυτό δεν ρίχνουν εύκολα άγκυρα στα μορφώματα του λαϊκιστικού ριζοσπαστικού χώρου που έχουν ειδικευτεί στην κατασκευή των ακραίων συγκρούσεων.
Η πολιτική πόλωση δημιουργεί τοξικότητα και αποτελεί στοιχείο μιας πολιτικής παθολογίας η οποία υποσκάπτει τη δημοκρατική λειτουργία και υπονομεύει τους θεσμούς. Είναι ασύμβατη με τον πολιτικό πολιτισμό καθώς προσβάλλει τους πολιτικούς δρώντες, υποτιμά τον λαό και παραμορφώνει την πολιτική πραγματικότητα. Εγγράφεται στα στοιχεία των πολυκρίσεων που αντιμετωπίζουμε σήμερα, επιτείνοντας τις δυσλειτουργίες των σύγχρονων κοινωνιών και εγκλωβίζοντάς τες στον αντιδραστισμό και στην άρνηση να ανταποκριθούν στη μετασχηματιστική πρόκληση.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO.
