ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΜΕΡΙΚΕΣ ΜΕΡΕΣ κυκλοφόρησε το ντοκιμαντέρ «Dead Calm: Killing in the Med?»¹ του BBC, καθώς και ένα σχετικό άρθρο², τα οποία περιλαμβάνουν έρευνα Βρετανών και Αμερικανών δημοσιογράφων σχετικά με τις ελληνικές επαναπροωθήσεις (pushbacks) στη Μεσόγειο την περίοδο 2020-2023.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, και εξαιρώντας το έγκλημα στην Πύλο, το Ελληνικό Λιμενικό ευθύνεται για τον θάνατο τουλάχιστον 43 μεταναστών στο Αιγαίο. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς πέθαναν, αφού το Λιμενικό εμπόδισε το πλοίο τους να φτάσει στη στεριά ή αφού τους απήγαγε (ενώ είχαν ήδη φτάσει στη στεριά) και τους επιβίβασε σε κακώς εξοπλισμένα φουσκωτά, τα οποία άφησε στα τουρκικά νερά. Εννιά απ’ αυτούς πετάχτηκαν στη θάλασσα από άντρες του Λιμενικού.
Στην πραγματικότητα, τα pushbacks δεν είναι μια πολιτική της «δεξιάς» που θα απουσίαζε υπό μια «αριστερή» κυβέρνηση. Είναι ένα δομικό χαρακτηριστικό του ελληνικού κράτους, το οποίο έχει τις ρίζες του στο δόγμα της εθνικής ασφάλειας.
Ενδεικτική είναι η μαρτυρία του Καμερουνέζου Ιμπραήμ, ο οποίος εξηγεί πως μασκοφορεμένοι αστυνομικοί τού επιτέθηκαν με το που έφτασε στη στεριά. Οι άντρες συνέλαβαν τον Ιμπραήμ μαζί με άλλους δύο μετανάστες και τους μετέφεραν σ’ ένα πλοίο του Λιμενικού. Βγήκαν στ’ ανοιχτά και έριξαν τους άλλους δύο στο νερό. Αφότου βεβαιώθηκαν ότι είχαν πνιγεί, χτύπησαν τον Ιμπραήμ με γροθιές στο κεφάλι και τον πέταξαν κι αυτόν. Ο ίδιος κατάφερε να σωθεί, αλλά τα πτώματα των άλλων δύο αντρών, του Sidy Keita και του Didier Martial Kouamou Nana, βρέθηκαν στις τουρκικές ακτές.
Στο βίντεο που κατέγραψε κρυφά ο δημοσιογράφος Fayad Mula στη Λέσβο, τέσσερις μαυροντυμένοι άντρες με μάσκες βγάζουν δώδεκα μετανάστες από ένα λευκό βανάκι και τους οδηγούν σ’ ένα φουσκωτό. Το φουσκωτό τούς πάει σ’ ένα σκάφος του Ελληνικού Λιμενικού, το οποίο διασχίζει τα σύνορα, αφήνοντάς τους ύστερα στη μέση του πελάγους, για να χαθούν ή να πνιγούν στα τουρκικά νερά.
Το BBC παρουσίασε το βίντεο στον Δημήτρη Μπαλτάκο, πρώην αξιωματικό του Λιμενικού και γιο του πρώην γενικού γραμματέα της ΝΔ (και φίλου της Χρυσής Αυγής) Τάκη Μπαλτάκου. Εκείνος προσποιήθηκε ότι δεν καταλαβαίνει τι βλέπει, καταλήγοντας ότι «όταν δεν ξέρεις [τι συμβαίνει], καλύτερο είναι να μη μιλάς». Αργότερα, όμως, όταν θεώρησε ότι οι κάμερες είχαν κλείσει και τα μικρόφωνα δεν έγραφαν, είπε σε κάποιο τρίτο πρόσωπο, στα ελληνικά: «Δεν τους έχω πει πολλά, ε; Ξεκάθαρο είναι, ντάξει. Τι να πω όμως σ’ αυτούς; […] Είναι ξεκάθαρο τι γίνεται. Δεν θέλει πυρηνική φυσική. Δεν ξέρω γιατί το κάνανε και μέρα μεσημέρι κιόλας. Είναι ξεκάθαρα παράνομο. Προφανώς. Προφανώς και είναι παράνομο. Είναι διεθνές αδίκημα».
Η συχνότητα, η συνέπεια και η ομοιομορφία των πρακτικών που ακολουθούνται δείχνει πως δεν πρόκειται καθόλου για απομονωμένα περιστατικά αλλά για μια αδήλωτη, πλην σταθερή πολιτική του ελληνικού κράτους. Υπενθυμίζεται ότι, πέρα από αμιγώς απάνθρωπες, αυτές οι πράξεις είναι και παράνομες, καθώς, σύμφωνα με το διεθνές και το ελληνικό δίκαιο, κάθε πολίτης τρίτης χώρας που βρίσκεται στα σημεία εισόδου ή εντός της ελληνικής επικράτειας έχει δικαίωμα να υποβάλει αίτημα διεθνούς προστασίας σε κάποιο απ’ τα αρμόδια κέντρα. Όλες οι περιπτώσεις που εξέτασε το BBC περιλαμβάνουν διωγμούς (και τελικά θανάτους) μεταναστών που βρίσκονταν εντός των ελληνικών συνόρων.
Μόνο έτσι, καταλήγει η έρευνα, μόνο μέσα από μια ανεπίσημη, μα απολύτως συνεπή πολιτική επαναπροωθήσεων απ’ το ελληνικό κράτος μπορούμε να φτάσουμε σ’ ένα έγκλημα σαν της Πύλου, όπου πάνω από 600 μετανάστες έχασαν τη ζωή τους. «Δεδομένης της συχνότητας των pushbacks στο Αιγαίο», εξηγεί η Matina Stevis-Gridneff των «New York Times», η Πύλος ήταν ένα προαναγγελθέν δυστύχημα, «μια καταστροφή που περίμενε να συμβεί».
Είναι πολύ εύκολο, πολύ αφελές και απλουστευτικό να πει κανείς πως «ο Μητσοτάκης» ή «η ΝΔ» ευθύνονται για τις επαναπροωθήσεις. Στην πραγματικότητα, τα pushbacks είναι μια πολιτική που ξεκινά πριν από το ’15 (πρόπερσι η Ελλάδα καταδικάστηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για τον θάνατο 11 μεταναστών στο Φαρμακονήσι το ’14) και που εντατικοποιήθηκε επί ΣΥΡΙΖΑ. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, που δημιουργήθηκε με τη συνδρομή του ακροδεξιού Πάνου Καμμένου, έκανε συχνά επαναπροωθήσεις σε θάλασσα και στεριά.
Τον Ιούνιο του ’18, η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης ανέφερε ότι έχει λάβει «επαναλαμβανόμενους και αξιόπιστους ισχυρισμούς απωθήσεων με σκάφος από την Ελλάδα προς την Τουρκία».³ Από τον Απρίλιο μέχρι τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, το Human Rights Watch σημείωσε 24 περιστατικά pushback μεταναστών στην περιοχή του Έβρου.⁴ Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι πρόσφατες ενστάσεις του τομεάρχη της Μεταναστευτικής Πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ (ο οποίος απαιτεί «σε βάθος έρευνα [και] λογοδοσία» για τις επαναπροωθήσεις, επειδή «δεν μπορούμε να συνηθίσουμε την απώλεια ανθρώπινης ζωής») κρύβουν μια πικρή ειρωνεία.
Στην πραγματικότητα, τα pushbacks δεν είναι μια πολιτική της «δεξιάς» που θα απουσίαζε υπό μια «αριστερή» κυβέρνηση. Είναι ένα δομικό χαρακτηριστικό του ελληνικού κράτους, το οποίο έχει τις ρίζες του στο δόγμα της εθνικής ασφάλειας, στην προσπάθεια της Ε.Ε. να περιορίσει τις μεταναστευτικές ροές και στον στρατηγικό ρόλο της χώρας μας στην ανατολική Μεσόγειο.⁵ Με ΣΥΡΙΖΑ ή με κάποια «πιο πραγματική αριστερά», τα πράγματα δεν θα ήταν πολύ διαφορετικά.
Φυσικά, ο λόγος που οι θάνατοι των μεταναστών περνούν «απαρατήρητοι», ο λόγος που εξορίζονται από «την επικράτεια του πενθίσιμου» και μπορούν να συνεχίσουν να συμβαίνουν είναι ένας λιγότερο ή περισσότερο φανερός ρατσισμός. Στην τελική, αυτός ο ρατσισμός δεν μπορεί να κρυφτεί. Όταν ο Μπαλτάκος ρωτήθηκε απ’ το BBC γιατί το βίντεο του Mula δείχνει έναν απ’ τους μαυροντυμένους άντρες να κουβαλούν ένα παιδί, απάντησε λέγοντας πως, μάλλον, οι γονείς του παιδιού το είχαν παρατήσει: «Οι μετανάστες που διασχίζουν το Αιγαίο εγκαταλείπουν συχνά τα παιδιά τους. Φαίνεται πως δεν τα αγαπάνε όπως αγαπάμε τα δικά μας παιδιά εμείς».
[1] Dead Calm: Killing in the Med
[2] Lucile Smith και Ben Steele, «Greek coastguard threw migrants overboard to their deaths, witnesses say», BBC, 17/06/2024.
[3] Preliminary observations made by the delegation of the CPT which visited Greece from 10 to 19 April 2018.
[4] Human Rights Watch, «Ελλάδα: Βίαιες απωθήσεις (pushbacks) στα σύνορα με την Τουρκία», 18/12/2018.
[5] Τα ανάλογα εγκλήματα στη Μελίγια και τη Λαμπεντούζα, από το ισπανικό και το ιταλικό κράτος αντίστοιχα, δείχνουν μια σταθερή, κοινή γραμμή αντιμετώπισης των μεταναστών ως «υβριδική απειλή» στο πλαίσιο ενός «πολέμου» που διεξάγουν με συνέπεια τα κράτη, οι στρατοί και οι εφοδιαστικές αλυσίδες τους εδώ και τουλάχιστον μια εικοσαετία.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
