Το 2021, η Κάθριν Πέιτζ Χάρντεν έλαβε στο γραφείο της στο Πανεπιστήμιο του Τέξας ένα γράμμα από έναν άνδρα που βρίσκεται στη φυλακή από τα 16 του χρόνια. Η ερώτησή του ήταν απλή και σκοτεινή: τι είναι αυτό που οδηγεί ένα αγόρι σε μια τόσο βίαιη πράξη;
Η Χάρντεν προσπάθησε να του απαντήσει, αλλά, όπως λέει, σταμάτησε σχεδόν αμέσως. Δεν ήταν καθόλου βέβαιη ότι είχε μια απάντηση που να χωράει μέσα σε ένα γράμμα. Κάπου εκεί, όμως, άρχισε να παίρνει μορφή το νέο της βιβλίο, Original Sin: The Genetics of Wrongdoing, the Problem of Blame and the Future of Forgiveness.
Η Χάρντεν δεν είναι μια περιφερειακή φωνή σε αυτή τη συζήτηση. Διδάσκει Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Οστιν, διευθύνει εργαστήριο γενετικής της συμπεριφοράς και εδώ και χρόνια βρίσκεται στο κέντρο μιας άβολης αλλά όλο και πιο αναγκαίας δημόσιας αντιπαράθεσης: πόσο επηρεάζουν τα γονίδιά μας τον τρόπο που ζούμε, πώς μαθαίνουμε, πώς αποτυγχάνουμε και, στην πιο δύσκολη εκδοχή του ερωτήματος, πώς βλάπτουμε τους άλλους. Το πρώτο της βιβλίο, The Genetic Lottery, κοιτούσε τη σχέση DNA και κοινωνικής ανισότητας. Το νέο της βιβλίο πηγαίνει σε πολύ πιο επικίνδυνο έδαφος: στη βία, την επιθετικότητα, την ωμότητα, την αντικοινωνική συμπεριφορά.
Αυτό που λέει δεν είναι ότι υπάρχει ένα «γονίδιο του κακού» ούτε ότι η ανθρώπινη βούληση εξαφανίζεται μπροστά στη βιολογία. Η ίδια επιμένει ότι υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο να πεις πως κάποια γονιδιακά χαρακτηριστικά αυξάνουν την πιθανότητα μιας βίαιης ή παρορμητικής συμπεριφοράς και στο να ισχυριστείς ότι μπορείς να προβλέψεις με βεβαιότητα ποιος θα γίνει εγκληματίας. Ο άνθρωπος δεν είναι ένα γενετικό πεπρωμένο. Είναι, όμως, και κάτι λιγότερο καθαρό απ’ ό,τι μας αρέσει να πιστεύουμε όταν μιλάμε για ατομική ευθύνη, ηθική και τιμωρία.
Η Χάρντεν χρησιμοποιεί στο βιβλίο της τη φράση «γενετική ρίψη νομίσματος» για να περιγράψει αυτό το αρχικό μοίρασμα. Κανείς δεν διαλέγει το σώμα, το νευρικό σύστημα, την ένταση, την παρόρμηση, την αντοχή ή την ευαλωτότητα με την οποία έρχεται στον κόσμο. Και όμως, η κοινωνία εξακολουθεί να οργανώνει την έννοια της ενοχής σαν να ξεκινάμε όλοι από το ίδιο σημείο. Εκεί βρίσκεται και η βασική πρόκληση του βιβλίου: όχι να αθωώσει πράξεις, αλλά να αναγκάσει τον αναγνώστη να δει πόσο εύθραυστη γίνεται η ιδέα της ελεύθερης επιλογής όταν η επιστήμη αρχίζει να λέει ότι η βιολογία βαραίνει περισσότερο απ’ όσο νομίζαμε.
Στις σελίδες του βιβλίου περνούν παραδείγματα που ακουμπούν ακριβώς αυτή τη ζώνη της δυσφορίας. Η Χάρντεν αναφέρεται σε γνωστές μελέτες για γονιδιακές μεταλλάξεις που έχουν συνδεθεί με ακραία επιθετικότητα, αλλά και σε ευρύτερες έρευνες που δείχνουν ότι βίαιες ή αντικοινωνικές συμπεριφορές δεν εμφανίζονται στο κενό. Δεν πρόκειται για εύκολες, μονοσήμαντες εξηγήσεις, ούτε για επιστημονικό θρίλερ που «λύνει» το μυστήριο του κακού. Πρόκειται μάλλον για μια συστηματική προσπάθεια να μπει η βιολογία σε μια συζήτηση που συνήθως θέλουμε να κρατάμε αποκλειστικά στο πεδίο της ηθικής, της οικογένειας ή της κοινωνικής αποτυχίας.
Ισως γι’ αυτό το βιβλίο ακουμπά και κάτι ακόμη πιο ευαίσθητο: τη γονεϊκή αγωνία. Η Χάρντεν έχει μιλήσει ανοιχτά για το πώς η γνώση της γενετικής την έκανε να κοιτάξει διαφορετικά ακόμη και τη μητρότητα, όχι με όρους τελειότητας ή ελέγχου, αλλά με την επίγνωση ότι τα παιδιά δεν είναι πηλός στα χέρια των γονιών τους.
Σε μια κουλτούρα που έχει μάθει να φορτώνει σχεδόν τα πάντα στην ανατροφή, η επιμονή της ότι οι μητέρες δεν έχουν απόλυτη ευθύνη για αυτό που θα γίνει ένα παιδί ακούγεται σχεδόν ανατρεπτική. Και ταυτόχρονα βαθιά απειλητική.
Εκεί ακριβώς το βιβλίο της γίνεται κάτι περισσότερο από ένα επιστημονικό ή ιδεολογικό επιχείρημα. Γίνεται μια παρέμβαση στην ίδια την ηθική φαντασία της Δύσης. Η Χάρντεν, που έχει μιλήσει και για το χριστιανικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε, ξέρει καλά ότι η έννοια της αμαρτίας, της ευθύνης και της δίκαιης τιμωρίας είναι βαθιά γραμμένη στους θεσμούς και στη γλώσσα μας, ακόμη κι όταν πιστεύουμε ότι σκεφτόμαστε «κοσμικά». Γι’ αυτό και το ερώτημά της δεν είναι ακαδημαϊκό.
Αν δεχτούμε ότι η βιολογία επηρεάζει βαθιά τη συμπεριφορά, τι μένει όρθιο από τον τρόπο με τον οποίο δικάζουμε, καταδικάζουμε ή συγχωρούμε;
Η ίδια ξέρει επίσης πόσο εύκολα αυτή η περιοχή μπορεί να γλιστρήσει σε κάτι σκοτεινό. Η γενετική κουβαλά την ιστορία της ευγονικής, των ιεραρχιών, της ψευδοεπιστήμης, της βίας που ντύθηκε με τη γλώσσα της φύσης. Η Χάρντεν δεν το αποσιωπά. Αντίθετα, επιμένει ότι ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται περισσότερη ακρίβεια και όχι λιγότερη. Οχι άρνηση των δεδομένων, αλλά άρνηση των απλουστεύσεων. Οχι η φαντασίωση ότι οι «κακοί» άνθρωποι γεννιούνται αλλιώς, αλλά η δυσκολότερη παραδοχή ότι σχεδόν κάθε ανθρώπινη ζωή είναι ένα σύνθετο μείγμα κληρονομικότητας, περιβάλλοντος, τραύματος, επιλογών και ορίων.
Το πιο δυνατό σημείο του Original Sin ίσως βρίσκεται εκεί: στο ότι δεν προσφέρει παρηγοριά. Δεν λέει ότι οι άνθρωποι δεν ευθύνονται για όσα κάνουν. Δεν λέει ούτε ότι η επιστήμη μάς έδωσε επιτέλους μια καθαρή εξήγηση για τη βία. Λέει κάτι πιο ανησυχητικό. Οτι όσο καλύτερα καταλαβαίνουμε τον άνθρωπο, τόσο λιγότερο απλές γίνονται οι λέξεις με τις οποίες τον κρίνουμε.
Και ότι η ενοχή, πολύ πριν γίνει νομικός όρος, είναι ίσως ένα από τα πιο ασταθή πράγματα που έχουμε χτίσει.
Με στοιχεία από The Observer, Weidenfeld & Nicolson και University of Texas at Austin
