Δύο «εξωτικής» προέλευσης και φαινομενικά παραιτημένες από τα εγκόσμια μαϊμούδες στέκονται αλυσοδεμένες στο περβάζι ενός φρουρίου που αγναντεύει τον ποταμό Σελντ ενώ στο βάθος διακρίνεται ο θαμπός ουρανός, με τα πουλιά να πετάνε ελεύθερα πάνω από την Αμβέρσα καθώς πλοιάρια της εποχής πηγαινοέρχονται στο λιμάνι.
Ο αινιγματικός, αλληγορικός (;) και αμυδρά απόκοσμης και ονειρικής υφής πίνακας του Πίτερ Μπρέγκελ του πρεσβύτερου είναι ένας από τους μικρότερους του Φλαμανδού ζωγράφου (οι διαστάσεις του είναι μόλις 20 Χ 23 εκ.), ο οποίος είναι ευρύτερα γνωστός για τα πολύ μεγαλύτερα και συχνά πυκνοκατοικημένα ταμπλό του.
Κατά καιρούς, το έργο που φιλοτεχνήθηκε το 1562, επτά χρόνια πριν από τον θάνατο του μεγάλου ζωγράφου, έχει προκαλέσει πολλές ερμηνείες σχετικά με τις πιθανές αλληγορικές ιδέες που είχε στο μυαλό του ο καλλιτέχνης κατά τη δημιουργία του και που ενδεχομένως αντηχούν έντονα ανά τους αιώνες μέχρι τις μέρες μας.
Συμβολίζουν μήπως οι αλυσοδεμένοι πίθηκοι τα δεσμά της ίδιας της ανθρωπότητας; Πρόκειται για κριτική της καταπίεσης των φλαμανδικών περιοχών υπό τον ισπανικό ζυγό;
Συμβολίζουν μήπως οι αλυσοδεμένοι πίθηκοι τα δεσμά της ίδιας της ανθρωπότητας; Πρόκειται για κριτική της καταπίεσης των φλαμανδικών περιοχών υπό τον ισπανικό ζυγό;
Ή μήπως για αυτοσαρκαστικό σχόλιο για τις προσωπικές ατυχίες και δεσμεύσεις του ίδιου του Μπρέγκελ εκείνη την περίοδο; Και τι μπορούμε να υποθέσουμε για το σπασμένο κέλυφος καρυδιών που διακρίνεται πλάι στις αλυσίδες;
Κάποιοι σύγχρονοι μελετητές έχουν προχωρήσει ακόμα παραπέρα την ανάλυση, θεωρώντας ότι το έργο αποκρυσταλλώνει αλληγορικά εκείνη ακριβώς τη χωροχρονική στιγμή (Αμβέρσα, προς τα τέλη του 16ου αιώνα), όταν ξεκίνησε μέσω της ανάπτυξης ενός πρώιμου καπιταλισμού να σχηματοποιείται η παγκόσμια οικονομία όπως τη γνωρίζουμε στον 21ο αιώνα.
Ο πιο γνωστός όμως φόρος τιμής στον αινιγματικό πίνακα είναι το ποίημα με τίτλο «Δυο μαϊμούδες του Μπρέγκελ» που έγραψε η σπουδαία Πολωνή ποιήτρια Βισλάβα Σιμπόρσκα και δημοσιεύτηκε το 1957:
Έτσι ονειρεύομαι τις πτυχιακές εξετάσεις μου:
στο παράθυρο κάθονται δυο αλυσωμένες μαϊμούδες,
έξω απ' το παράθυρο φτερουγάει ο ουρανός
και ξεπλένεται η θάλασσα.
Εξετάζομαι στην ιστορία του ανθρώπου: Τραυλίζω και κομπιάζω
Η μια μαϊμού, τα μάτια στυλωμένα απάνω μου, ακούει ειρωνικά,
η άλλη τάχα λαγοκοιμάται –
και όταν στο τέλος μιας ερώτησης απλώνεται σιγή,
μου κάνει τον υποβολέα
με ένα απαλό κουδούνισμα της αλυσίδας
(Μτφρ. Ζήσιμος Λορεντζάτος)
Info
Το έργο «Δύο αλυσοδεμένες μαϊμούδες» αποτελεί έναν από τους 28 ζωγραφικούς πίνακες του Πίτερ Μπρέγκελ του πρεσβύτερου που παρουσιάζονται στη μεγάλη έκθεση για τον Φλαμανδό ζωγράφο που εγκαινιάστηκε πριν από λίγες μέρες στο μεγαλοπρεπές Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη και θα διαρκέσει μέχρι τις 13 Ιανουαρίου 2019.
