Η Ικαρία, η Οκινάουα και οι περίφημες Blue Zones έχουν παρουσιαστεί εδώ και χρόνια σαν σχεδόν μυθικά τοπία μακροζωίας. Μέρη όπου οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, τρώνε καλύτερα, γερνούν πιο αργά και μοιάζουν να κρατούν κάποιο μυστικό που ο υπόλοιπος κόσμος προσπαθεί να αντιγράψει, να αγοράσει ή να μετατρέψει σε τρόπο ζωής.
Ένα νέο βιβλίο έρχεται να χαλάσει αυτή τη γυαλιστερή ιστορία. Στο Morbid: Debunking Modern Longevity Science, ο Saul Justin Newman, ερευνητής στο Institute of Population Ageing του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, στρέφεται εναντίον πολλών από όσα θεωρούμε δεδομένα για τους υπεραιωνόβιους, τις Blue Zones και τα «μυστικά» της μακροζωίας.
Το βασικό του επιχείρημα είναι απλό και ενοχλητικό: πολλές ιστορίες εξαιρετικής μακροβιότητας μπορεί να μην κρύβουν κάποιο θαύμα διατροφής ή τρόπου ζωής, αλλά πολύ πιο πεζά πράγματα. Λάθος ηλικίες, προβληματικά μητρώα, ελλιπείς καταγραφές, οικογενειακές απάτες και ανθρώπους που είχαν πεθάνει αλλά παρέμεναν ζωντανοί στα χαρτιά.
Ο Newman δεν ασχολείται μόνο με τα συμπληρώματα, τις θεραπείες αντιγήρανσης ή τους γκουρού της ευζωίας. Αμφισβητεί την ίδια τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκαν μερικές από τις πιο δημοφιλείς αφηγήσεις για τη μακροζωία. Αν τα στοιχεία για την ηλικία κάποιων υπεραιωνόβιων δεν είναι αξιόπιστα, τότε και τα συμπεράσματα που χτίστηκαν πάνω τους γίνονται πολύ πιο επισφαλή.
Στο στόχαστρό του μπαίνουν οι άνθρωποι που υποτίθεται ότι ξεπέρασαν τα 110 χρόνια. Σε αρκετές τέτοιες περιπτώσεις, όταν οι ηλικίες εξετάστηκαν πιο προσεκτικά, εμφανίστηκαν ασυνέπειες: διαφορετικά ονόματα, διαφορετικές ημερομηνίες γέννησης, ατελή αρχεία, οικογενειακές ιστορίες που δεν μπορούσαν να επιβεβαιωθούν με βεβαιότητα.
Ένα από τα παραδείγματα είναι ο Jiroemon Kimura, ο οποίος πέθανε στην Ιαπωνία το 2013 και είχε καταγραφεί ως ο γηραιότερος άνδρας στον κόσμο, σε ηλικία 116 ετών και 54 ημερών. Παρότι η ηλικία του θεωρήθηκε επιβεβαιωμένη, ο Newman εντοπίζει προβλήματα και αντιφάσεις στα δημογραφικά στοιχεία γύρω από την περίπτωσή του.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η υπόθεση του Sogen Kato στην Ιαπωνία. Το 2010, ο Kato εμφανιζόταν στα επίσημα αρχεία ως 111 ετών. Όταν οι αρχές τον αναζήτησαν, τον βρήκαν μουμιοποιημένο στο σπίτι της οικογένειάς του. Είχε πεθάνει δεκαετίες νωρίτερα, ενώ συγγενής του συνέχιζε να εισπράττει τη σύνταξή του.
Μετά το σκάνδαλο, οι ιαπωνικές αρχές άρχισαν να ελέγχουν ανθρώπους που εμφανίζονταν ως άνω των 100 ετών. Πολλοί από αυτούς αποδείχθηκαν νεκροί ή αγνοούμενοι. Η χώρα που συχνά παρουσιάζεται ως παράδειγμα ακραίας μακροζωίας βρέθηκε ξαφνικά αντιμέτωπη με ένα πολύ λιγότερο ποιητικό πρόβλημα: χαρτιά που δεν είχαν ενημερωθεί.
Ο Newman αναφέρεται και στην Ελλάδα, όπου το 2012, στην προσπάθεια να καθαριστούν τα δημόσια μητρώα, εντοπίστηκαν περισσότερες από 9.000 περιπτώσεις ανθρώπων που εμφανίζονταν ως άνω των 100 ετών ενώ στην πραγματικότητα είχαν πεθάνει. Σε αρκετές περιπτώσεις, η παραμονή τους στα χαρτιά επέτρεπε σε συγγενείς να συνεχίζουν να εισπράττουν συντάξεις.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η Ικαρία είναι μία από τις πιο διάσημες Blue Zones, τις περιοχές που έχουν διαφημιστεί διεθνώς ως τόποι εξαιρετικής μακροζωίας. Μαζί με την Οκινάουα στην Ιαπωνία, τη Σαρδηνία, τη Λόμα Λίντα στην Καλιφόρνια και άλλες περιοχές, η Ικαρία έχει μπει σε μια παγκόσμια αφήγηση για το πώς πρέπει να τρώμε, να κινούμαστε, να κοιμόμαστε, να δουλεύουμε και να γερνάμε.
Ο όρος Blue Zones έγινε εμπορικό και πολιτισμικό φαινόμενο μέσα από τη δουλειά του Αμερικανού Dan Buettner, ο οποίος έχτισε γύρω του βιβλία, ντοκιμαντέρ, διατροφικές συμβουλές και ένα ολόκληρο σύστημα ευζωίας. Ο Newman αντιμετωπίζει αυτό το αφήγημα με σκληρή δυσπιστία. Όταν τα στοιχεία γύρω από τις ηλικίες είναι σαθρά, λέει ουσιαστικά, δεν μπορείς να πουλάς με τόση σιγουριά τα «μυστικά» της μακροζωίας.
Το Morbid δεν σταματά στις Blue Zones. Περνά και στους σύγχρονους επιχειρηματίες της αντιγήρανσης, σε όσους υπόσχονται ότι η γήρανση μπορεί να καθυστερήσει, να μετρηθεί, να ρυθμιστεί ή σχεδόν να ακυρωθεί. Ο Bryan Johnson, ο Αμερικανός επιχειρηματίας που έχει γίνει γνωστός για το ακραίο πρόγραμμα αντιγήρανσης που ακολουθεί, εμφανίζεται ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές φιγούρες αυτής της κουλτούρας.
Η αγορά της μακροζωίας είναι τεράστια επειδή πατά σε έναν από τους πιο παλιούς ανθρώπινους φόβους: τον φόβο της φθοράς. Η υπόσχεση ότι υπάρχει μια φόρμουλα για να μη γεράσουμε, ένα διατροφικό μοντέλο, ένα συμπλήρωμα, μια έγχυση, μια εξέταση, ένα χωριό ή ένα νησί που ξέρει κάτι που εμείς αγνοούμε, είναι σχεδόν ακαταμάχητη.
Το πιο αιχμηρό σημείο του βιβλίου είναι ότι η επιστήμη της μακροζωίας δεν μπορεί να στηρίζεται σε ωραίες ιστορίες. Χρειάζεται στοιχεία που αντέχουν στον έλεγχο. Αν οι ηλικίες είναι λάθος, αν τα ληξιαρχεία έχουν κενά, αν οι νεκροί παραμένουν στα μητρώα, τότε η εικόνα για τις περιοχές όπου «οι άνθρωποι ζουν περισσότερο» γίνεται πολύ πιο θολή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο τρόπος ζωής δεν επηρεάζει την υγεία. Η διατροφή, η κίνηση, η κοινωνική συνοχή, η καθημερινότητα και το περιβάλλον παίζουν προφανώς ρόλο στο πώς γερνάμε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτές οι παρατηρήσεις μετατρέπονται σε παγκόσμιο μύθο, εμπορικό προϊόν και υπόσχεση σχεδόν αθανασίας.
Το συμπέρασμα του βιβλίου είναι σχεδόν αντι-ευζωικό μέσα στην απλότητά του: λιγότερη πίστη στους εμπόρους της αντιγήρανσης, περισσότερη εμπιστοσύνη στην επαναλήψιμη επιστημονική έρευνα. Μην καπνίζετε. Κινηθείτε περισσότερο. Φάτε περισσότερα λαχανικά. Δεν ακούγεται τόσο συναρπαστικό όσο μια μυστική δίαιτα της Ικαρίας ή μια βιοτεχνολογική υπόσχεση αθανασίας, αλλά πιθανότατα είναι πιο τίμιο.
Το Morbid χτυπά έτσι ένα από τα πιο κερδοφόρα παραμύθια της εποχής: ότι η γήρανση είναι πρόβλημα προς επίλυση και όχι ανθρώπινη συνθήκη που χρειάζεται κατανόηση. Και ότι πίσω από πολλούς «αιωνόβιους» που έγιναν σύμβολα μπορεί να μην υπήρχε κάποιο μυστικό ζωής, αλλά κάτι πολύ πιο πεζό: κακά χαρτιά, καθυστερημένες διαγραφές, οικογενειακές απάτες και ληξιαρχεία που δεν είχαν ενημερωθεί ποτέ.
με στοιχεία από Guardian
