Ο Τόνι Λιούνγκ μπαίνει σε ένα δωμάτιο και ο χρόνος φαίνεται να κατεβάζει ταχύτητα. Δεν είναι ακριβώς σιωπή αυτό που κουβαλά, ούτε εκείνη η κατασκευασμένη αμηχανία των σταρ που ξέρουν πολύ καλά πώς να φαίνονται απρόσιτοι. Είναι κάτι πιο παράξενο: μια ηρεμία που μοιάζει να έχει περάσει από ντροπή, εργασία, απώλεια, πειθαρχία και σινεμά, μέχρι να γίνει βλέμμα.
Στα 63 του, ο ηθοποιός από το Χονγκ Κονγκ εξακολουθεί να ανήκει σε εκείνη τη μικρή κατηγορία κινηματογραφικών προσώπων που δεν χρειάζονται πολλά για να γεμίσουν την οθόνη. Ένα βλέμμα προς το πλάι, ένα ελάχιστο κράτημα στο στόμα, μια παύση πριν από τη φράση. Για τη Δύση, βέβαια, παραμένει κυρίως ο άντρας της «Ερωτικής Επιθυμίας» του Γουόνγκ Καρ Βάι, ο πιο συγκρατημένος εραστής του σύγχρονου σινεμά, ο άνθρωπος που έκανε την ανεκπλήρωτη επιθυμία να μοιάζει με κοστούμι τέλεια ραμμένο πάνω στο σώμα. Η ταινία του 2000 τού χάρισε το βραβείο ανδρικής ερμηνείας στις Κάννες και καθήλωσε πάνω του μια παγκόσμια εικόνα: ο Λιούνγκ ως άντρας που δεν εκρήγνυται ποτέ, αλλά καίγεται εσωτερικά.
Το τώρα, όμως, τον βρίσκει κάπου αλλού. Στο Silent Friend της Ούγγρας σκηνοθέτιδας Ίλντικο Ενιέντι, που προβάλλεται αυτό το διάστημα στην Ισπανία μετά τη φεστιβαλική του διαδρομή, ο Λιούνγκ υποδύεται έναν νευρολόγο από το Χονγκ Κονγκ, ειδικευμένο στη γνωστική ανάπτυξη των νεογνών, ο οποίος εγκλωβίζεται από την πανδημία σε ένα γερμανικό πανεπιστήμιο και αρχίζει να ενδιαφέρεται για τη νοημοσύνη των φυτών. Η ταινία, διάρκειας 147 λεπτών, απλώνεται σε τρεις χρονικές περιόδους —1908, 1972 και 2020— γύρω από ένα γκίνγκο σε έναν βοτανικό κήπο της Μάρμπουργκ, σαν να ρωτά αν η ανθρώπινη ζωή είναι απλώς μια σύντομη ταραχή μπροστά στη μνήμη ενός δέντρου.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Ενιέντι σκέφτηκε τον Λιούνγκ για έναν ρόλο που απαιτεί τόσο λίγα εξωτερικά σημάδια και τόσο πολλή εσωτερική κίνηση. Η ίδια έχει πει ότι ήθελε έναν ηθοποιό που να μπορεί να λέει πολλά χωρίς λέξεις και χωρίς δράση, κάποιον με παρουσία σχεδόν αυτόφωτη. Στο Silent Friend, αυτή η παρουσία μετακινείται από τη ρομαντική μελαγχολία του Γουόνγκ Καρ Βάι σε κάτι πιο γήινο, πιο αργό, σχεδόν βοτανικό: έναν άνθρωπο που, αποκομμένος από τον θόρυβο του κόσμου, αρχίζει να ακούει εκείνο που συνήθως θεωρείται βουβό.
Στη νέα του συνέντευξη στην ισπανική εφημερίδα El País, ο Λιούνγκ επιστρέφει πολύ πίσω, πριν από τα φεστιβάλ, πριν από τον Γουόνγκ Καρ Βάι, πριν από τα κοστούμια και τα βλέμματα που έγιναν αφίσες σε δωμάτια σινεφίλ. Λέει ότι ήταν πέντε ή έξι ετών όταν ο πατέρας του έφυγε από το σπίτι. Ήταν, όπως θυμάται, ένα πολύ ζωηρό παιδί. Ξαφνικά, όμως, «ήρθαν οι σκιές» στην οικογένειά του. Ντρεπόταν να πει στους συμμαθητές του ότι δεν είχε πια πατέρα. Έμαθε να καταπίνει τα αισθήματά του, να μην τα εκφράζει, να τα κρατά μέσα του σαν μυστικό που δεν έπρεπε να ενοχλήσει κανέναν.
Εκεί, ίσως, γεννήθηκε κάτι που αργότερα το σινεμά θα αναγνώριζε ως στυλ. Ο Λιούνγκ δεν έγινε «λιγομίλητος» επειδή κάποιος του δίδαξε την οικονομία της μεγάλης ερμηνείας. Έγινε ένας άνθρωπος που είχε μάθει από παιδί ότι το συναίσθημα μπορεί να μείνει μέσα στο σώμα, να μη φανερωθεί αμέσως, να κυκλοφορεί πίσω από τα μάτια. Η υποκριτική, όπως λέει, ήταν για εκείνον αρχικά κάθαρση: ένα επάγγελμα όπου μπορούσε επιτέλους να ελευθερώσει όλα εκείνα τα απωθημένα αισθήματα που κουβαλούσε από την παιδική ηλικία. Αργότερα την αγάπησε αλλιώς, επειδή κάθε ρόλος τον ανάγκαζε να μάθει, να διευρυνθεί, να αποκτήσει γνώσεις που δεν θα είχε αποκτήσει αλλιώς.
Η διαδρομή του, πάντως, δεν ξεκίνησε με την εικόνα του αιώνιου μελαγχολικού εραστή. Η οικονομική δυσκολία της μητέρας του τον έβγαλε νωρίς από τις σπουδές. Δούλεψε ως διανομέας σε μπακάλικο, ως πωλητής μικροσυσκευών από πόρτα σε πόρτα, ώσπου ο κωμικός Στίβεν Τσόου τον έσπρωξε προς την υποκριτική. Ο Λιούνγκ μπήκε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του τηλεοπτικού δικτύου TVB, αποφοίτησε το 1982 και πολύ γρήγορα έγινε δημοφιλής στην τηλεόραση, αρχικά μέσα από κωμικούς ρόλους. Εκεί γνώρισε και τη Μάγκι Τσενγκ, με την οποία αργότερα θα μοιραζόταν μια από τις πιο μυθικές χημείες του παγκόσμιου σινεμά.
Πριν γίνει το πρόσωπο της κινηματογραφικής σιωπής, ο Λιούνγκ έμαθε να κάνει σχεδόν τα πάντα. Να χορεύει, να τραγουδά, να κινείται για την τηλεόραση, να αυξάνει τη χειρονομία ώστε να τη συλλαμβάνει η μικρή οθόνη. Μετά ήρθαν οι ταινίες δράσης, ο Τζον Γου, το Hard Boiled, το Bullet in the Head, εκείνη η εκρηκτική εποχή του σινεμά του Χονγκ Κονγκ όπου οι ηθοποιοί περνούσαν από το μελόδραμα στη σφαίρα και από τη σφαίρα στο υπαρξιακό noir χωρίς να αλλάζουν αναγκαστικά πρόσωπο. Ο ίδιος λέει ότι ο χορός τον βοήθησε στις σκηνές δράσης, γιατί του έδωσε αίσθηση ρυθμού και κίνησης.
Το μεγάλο εσωτερικό γύρισμα ήρθε με τον Γουόνγκ Καρ Βάι. Λίγο πριν από τη συνεργασία τους στο Days of Being Wild, ο Λιούνγκ είχε σκεφτεί να τα παρατήσει. Όχι από αποτυχία, αλλά από κάτι πιο ύπουλο: από «ζωτική πλήξη», από την αίσθηση ότι είχε χάσει το νόημα της ίδιας της πράξης. Η συνάντηση με τον Γουόνγκ, λέει, τον μεταμόρφωσε. Από την πρώτη στιγμή ένιωσε ότι θα έκαναν ιδιαίτερες ταινίες, ότι ο σκηνοθέτης θα τον πήγαινε σε άλλο επίπεδο. Δεν χρειαζόταν να μιλούν πολύ. Ο Λιούνγκ καταλάβαινε διαισθητικά τι ζητούσε από εκείνον.
Αυτή η σιωπηλή συνεννόηση εξηγεί πολλά. Ο Γουόνγκ Καρ Βάι δεν χρησιμοποίησε απλώς τον Λιούνγκ ως όμορφο άντρα ή ως ρομαντικό σώμα. Του έδωσε έναν ολόκληρο κινηματογραφικό χώρο όπου η αναβολή, η αναστολή, η μη-ομολογία, η στιγμή που δεν συμβαίνει ποτέ ακριβώς, έγιναν ύλη. Στην «Ερωτική Επιθυμία», ο Λιούνγκ δεν παίζει τον άντρα που αγαπά και δεν τολμά. Παίζει τον άντρα που έχει ήδη καταλάβει ότι μερικά πράγματα, αν ειπωθούν, χάνουν τη δύναμή τους. Η ταινία τον σημάδεψε τόσο βαθιά ώστε, όπως παραδέχεται, στη δυτική φαντασία έχει μείνει κυρίως ως «ο άνθρωπος του σινεμά του Γουόνγκ Καρ Βάι». Δεν φαίνεται να το απορρίπτει. Αντίθετα, λέει ότι είναι ευγνώμων, γιατί η ταινία περνά από γενιά σε γενιά.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος Λιούνγκ, λιγότερο παγιδευμένος στη δυτική εικόνα του μελαγχολικού εραστή: ο ηθοποιός που πέρασε από τον Χου Χσιάο-σιεν και το A City of Sadness, από τον Ανγκ Λι και το Lust, Caution, από το Infernal Affairs του Άντριου Λάου, την ταινία που ο Μάρτιν Σκορσέζε ξαναφαντάστηκε αργότερα ως The Departed. Υπάρχει ο Λιούνγκ των Καννών, των Χρυσών Λεόντων, των μεγάλων ασιατικών βραβείων, αλλά και ο άνθρωπος που εξακολουθεί να λέει ότι δεν θέλει να κοιτάζει τα τρόπαιά του, γιατί τότε σταματά να προχωρά. Δεν αναζητά, όπως λέει, την επαγγελματική κορυφή.
Ίσως γι’ αυτό το Silent Friend μοιάζει να του ταιριάζει τόσο απρόσμενα. Δεν είναι μια ταινία που ζητά από τον Λιούνγκ να επαναλάβει το παλιό του μυστήριο. Του ζητά να μεταφέρει αυτή τη σπάνια υποκριτική του ακινησία σε έναν άλλο ορίζοντα: όχι πια ανάμεσα σε έναν άντρα και μια γυναίκα που δεν μπορούν να αγγιχτούν, αλλά ανάμεσα σε έναν άνθρωπο και ένα δέντρο που μπορεί να αντιλαμβάνεται περισσότερα απ’ όσα πιστεύουμε. Για τον ρόλο, όπως έχει πει, διάβασε πολύ, συνάντησε νευροεπιστήμονες, μελέτησε ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα και φυτική νοημοσύνη. Η προετοιμασία κράτησε μήνες και, σύμφωνα με τον ίδιο, άλλαξε την οπτική του για τα φυτά: άρχισε να τα βλέπει σχεδόν ως όντα με αίσθηση, όχι ως διακοσμητικό υπόβαθρο του ανθρώπινου δράματος.
Αυτό είναι ίσως και το ωραίο παράδοξο της ύστερης φάσης του. Ο ηθοποιός που έγινε διάσημος επειδή μπορούσε να μαγνητίζει την κάμερα χωρίς να μιλά, συναντά τώρα μια ταινία που αναρωτιέται αν υπάρχουν κι άλλες μορφές σιωπής, κι άλλες μορφές επικοινωνίας, πέρα από τις ανθρώπινες. Ο Λιούνγκ, ο άντρας που κάποτε έκρυβε το συναίσθημα επειδή ντρεπόταν, παίζει τώρα έναν επιστήμονα που πρέπει να μάθει να αφουγκράζεται κάτι που δεν έχει ανθρώπινη γλώσσα. Δεν είναι μικρή μετατόπιση. Είναι σαν το βλέμμα του, τόσα χρόνια στραμμένο στην εσωτερική πληγή, να ανοίγει τώρα προς έναν κόσμο πιο αργό, πιο παλιό, πιο υπομονετικό από εμάς.
Στην ίδια συνέντευξη λέει ότι δεν θα μπορούσε να σκηνοθετήσει, επειδή δεν είναι επικοινωνιακός άνθρωπος. Σε ένα πάρτι, θα τον έβρισκες κρυμμένο σε μια γωνία. Η σύζυγός του, η ηθοποιός Καρίνα Λάου, είναι πολύ πιο κοινωνική, λέει. Εκείνος χρειάζεται τους χρόνους του, τις μοναξιές του, το διάβασμα, τον αθλητισμό, το snowboard στη Χοκάιντο. Έχει σπίτια στο Χονγκ Κονγκ, στο Τόκιο και στη Χοκάιντο, και μοιάζει να ζει όπως παίζει: μετακινείται, αλλά δεν εκτίθεται άσκοπα.
Κάπου εδώ βρίσκεται και η διαφορά ανάμεσα στον μύθο του και στον ίδιο. Ο μύθος λέει: ο πιο μελαγχολικός εραστής του κόσμου. Ο ίδιος λέει κάτι απλούστερο και πιο αυστηρό: δουλεύω επειδή αγαπώ τη δουλειά μου· όταν γυρίζω, είμαι απλώς ηθοποιός· δεν προσπαθώ συνειδητά να ευχαριστήσω το κοινό. Δεν είναι αδιαφορία. Είναι ένας τρόπος να κρατήσει την τέχνη του καθαρή από την αυτοεικόνα της.
Ο Τόνι Λιούνγκ υπήρξε κωμικός ηθοποιός, τηλεοπτικό είδωλο, action star, πρόσωπο του auteur σινεμά, σώμα του Γουόνγκ Καρ Βάι, διεθνής θρύλος, σιωπηλός καθηγητής μπροστά σε ένα γκίνγκο. Όλες αυτές οι εκδοχές δεν ακυρώνουν η μία την άλλη. Αντίθετα, συσσωρεύονται πάνω του σαν λεπτές στρώσεις φωτός. Και ίσως γι’ αυτό, κάθε φορά που τον βλέπεις στην οθόνη, έχεις την αίσθηση ότι κάτι δεν θα ειπωθεί ποτέ — και ακριβώς γι’ αυτό θα μείνει.
Με στοιχεία από: El País
