Για αιώνες, ένα μικρό σχέδιο του Χανς Χόλμπαϊν θεωρούνταν ότι έδειχνε την Άννα Μπολέιν, τη δεύτερη σύζυγο του Ερρίκου Η΄, τη γυναίκα που έγινε βασίλισσα, σύμβολο, σκάνδαλο και τελικά θύμα της ίδιας αυλής που την ανέβασε στον θρόνο. Τώρα, μια νέα ανάλυση με τεχνητή νοημοσύνη βάζει ένα παλιό ερώτημα ξανά πάνω στο τραπέζι: μήπως κοιτούσαμε λάθος πρόσωπο;
Σύμφωνα με τον Guardian, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Μπράντφορντ εξέτασαν δύο σχέδια του Χόλμπαϊν που ανήκουν στη Βασιλική Συλλογή. Το ένα, γνωστό ως Windsor sketch, θεωρούνταν μέχρι σήμερα πορτρέτο της Άννας Μπολέιν. Το άλλο ήταν καταχωρισμένο απλώς ως Άγνωστη Γυναίκα. Η νέα ανάλυση δείχνει ότι οι ταυτότητες μπορεί να έχουν μπερδευτεί: η άγνωστη γυναίκα ίσως είναι η ίδια η Μπολέιν, ενώ το σχέδιο που θεωρούνταν δικό της μπορεί να απεικονίζει τη μητέρα της, Ελίζαμπεθ Χάουαρντ.
Το λάθος, αν πράγματι υπάρχει, φαίνεται πως ξεκινά από επιγραφές που προστέθηκαν στα έργα τον 18ο αιώνα, πολύ μετά την εποχή του Χόλμπαϊν. Και αυτό είναι το σημείο που κάνει την ιστορία τόσο γοητευτική. Δεν μιλάμε για ένα απλό τεχνικό λάθος σε μια λεζάντα μουσείου. Μιλάμε για την πιθανότητα ένα από τα πιο διάσημα πρόσωπα της αγγλικής ιστορίας να έχει κρυφτεί, για αιώνες, κάτω από την ανωνυμία μιας άλλης γυναίκας.
Η ανεξάρτητη ερευνήτρια Κάρεν Ντέιβις μελετούσε το σώμα των εικόνων του Χόλμπαϊν, που περιλαμβάνει περισσότερα από 80 έργα, όταν άρχισε να αμφιβάλλει για την ταύτιση του Windsor sketch με την Άννα Μπολέιν. Το πρόσωπο στο σχέδιο εμφανίζεται ανοιχτόχρωμο και με κόκκινα μαλλιά, ενώ η Μπολέιν συχνά περιγραφόταν ως πιο μελαχρινή και σκουρόχρωμη. Επιπλέον, το ίδιο το αρχείο των σχεδίων του Χόλμπαϊν έχει ιστορία ασυνεπών επιγραφών και αβέβαιων ταυτίσεων.
Η Ντέιβις συνεργάστηκε με τον καθηγητή Χασάν Ουγκάιλ, διευθυντή του Κέντρου Οπτικής Υπολογιστικής στο Πανεπιστήμιο του Μπράντφορντ, ο οποίος έχει αναπτύξει μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης για την αναγνώριση έργων παλαιών δασκάλων. Η ομάδα συνέκρινε τα σχέδια μεταξύ τους, δημιουργώντας έναν μεγάλο πίνακα ομοιοτήτων. Το αποτέλεσμα έδειξε ότι η Άγνωστη Γυναίκα βρισκόταν πιο κοντά στην ομάδα Μπολέιν-Χάουαρντ, ενώ το Windsor sketch έμοιαζε περισσότερο με εικόνες της Ελίζαμπεθ Χάουαρντ, μητέρας της Άννας.
Οι ίδιοι οι ερευνητές δεν παρουσιάζουν το εύρημα ως τελεσίδικη απόδειξη. Η Ντέιβις λέει ότι ελπίζει η ανάλυση να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση για την επανεξέταση των σχεδίων του Χόλμπαϊν. Και η Βασιλική Συλλογή, από την πλευρά της, σημειώνει ότι η ταυτότητα της άγνωστης γυναίκας ήταν πάντα αντικείμενο συζήτησης και ότι καλωσορίζει νέα έρευνα, πληροφορίες και debate.
Ο Χόλμπαϊν ο Νεότερος υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους προσωπογράφους της Αναγέννησης. Γεννημένος στο Άουγκσμπουργκ, εργάστηκε στη Βασιλεία και αργότερα στην Αγγλία, όπου βρέθηκε πολύ κοντά στην αυλή των Τυδώρ. Ζωγράφισε πρόσωπα που έζησαν μέσα στη βία, την καχυποψία και την πολιτική ένταση της βασιλείας του Ερρίκου Η΄, ανάμεσά τους ο Τόμας Μορ, που εκτελέστηκε το 1535, και η Άννα Μπολέιν, που αποκεφαλίστηκε έναν χρόνο αργότερα.
Η περίπτωση της Μπολέιν παραμένει ιδιαίτερα φορτισμένη γιατί δεν υπάρχει απολύτως ασφαλές πορτρέτο της από τη ζωή της. Η εικόνα της φτιάχτηκε μέσα από μεταγενέστερες αναπαραστάσεις, πολιτικές αφηγήσεις, κατηγορίες, μύθους και διορθώσεις. Η ίδια υπήρξε μια γυναίκα που η Ιστορία αγάπησε να κοιτάζει, αλλά όχι απαραίτητα να βλέπει καθαρά.
Γι’ αυτό και η νέα ανάλυση έχει κάτι πιο δυνατό από την απλή τεχνική περιέργεια. Δεν υπόσχεται να μας δείξει με βεβαιότητα το πραγματικό πρόσωπο της Άννας Μπολέιν. Μας θυμίζει όμως πόσο εύκολα μια επιγραφή, μια λανθασμένη αρχειοθέτηση ή μια παλιά βεβαιότητα μπορεί να καθορίσει για αιώνες τον τρόπο με τον οποίο κοιτάμε ένα πρόσωπο.
Αν οι ερευνητές έχουν δίκιο, η πιο διάσημη γυναίκα της αυλής του Ερρίκου Η΄ ίσως δεν βρισκόταν εκεί όπου την ψάχναμε. Ισως στεκόταν αλλού, σιωπηλή, χωρίς όνομα, σε ένα σχέδιο που η Ιστορία είχε περάσει για ανώνυμο.
Με στοιχεία από Guardian και npj Heritage Science
