Η ΜΕΡΙ ΜΠΕΡΝΤ, η διάσημη Βρετανή κλασικίστρια, πολλά από τα βιβλία της οποίας έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά, δεν πιστεύει στο «κοινωνικό πρεστίζ» που κάποτε συνδεόταν με τη μελέτη των «κλασικών». Αντιθέτως, απευθύνεται σε ένα ευρύτερο και σύγχρονο κοινό: «Ποιο είναι το νόημα των αρχαίων κλασικών; Με άλλα λόγια, γιατί να μας απασχολεί τι έκαναν οι άνθρωποι πριν από 2.000 χρόνια;». Σ’ αυτά τα ερωτήματα απαντά η ίδια: «Θέλω να αποτυπώσω αυτό που εξακολουθεί να είναι τόσο συναρπαστικό, επικερδές και, μερικές φορές, ανησυχητικό στον κλασικό κόσμο». Δεν μελετά τους κλασικούς, όπως σημειώνει στο νέο της βιβλίο που έχει τίτλο «Talking Classics» («Μιλώντας για τους Κλασικούς»), επειδή «τους αγαπώ», αλλά «επειδή συχνά προσφέρουν απόλαυση, κάποιες φορές αποσταθεροποιούν, τακτικά εκπλήσσουν, αλλά πάνω απ’ όλα μας ανοίγουν διαρκώς τα μάτια».
Εν ολίγοις, η Μπερντ περιγράφει με δέος «το θαύμα», το θαύμα που ένιωσε για πρώτη φορά ως παιδί όταν επισκέφθηκε το Βρετανικό Μουσείο με τη μητέρα της, τη δασκάλα ενός χωριού στην πατρίδα της, την Ουαλία. Το αποκαλεί «το σοκ του παλιού». Πρέπει, γράφει, να κοιτάξουμε το παρελθόν «στερεοσκοπικά, ως κάτι παλιό και ταυτόχρονα ως κάτι εκπληκτικά νέο». Περιγράφει την «ταβέρνα» του Σαλβίου στην Πομπηία, όπου σε μια εικόνα απεικονίζεται η ζωή εκεί μέσα – όχι «κλασική» και εκλεπτυσμένη, αλλά τραχιά, ακόμη και άξεστη, και όχι και τόσο διαφορετική από μια σημερινή παμπ. Ωστόσο, όπως σημειώνει, παρά την «οικεία αμεσότητα» μιας τέτοιας σκηνής πριν από 2.000 χρόνια, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς ήταν πραγματικά εκείνη την εποχή η ζωή, που διαμορφωνόταν από θεμελιώδεις πεποιθήσεις ξένες προς εμάς. Σε ένα πιο εγκόσμιο επίπεδο, ελλείψει καθρεφτών ή φωτογραφιών, «οι περισσότεροι άνθρωποι στην αρχαιότητα δεν είχαν ιδέα πώς έμοιαζαν» και επίσης «δεν είχαν κανέναν τρόπο να αποδείξουν ποιοι ήταν».
Μερικές φορές, η αρχαία τέχνη προκαλεί έκπληξη ακόμη και στο πιο σύγχρονο βλέμμα, όπως, για παράδειγμα, το άγαλμα ενός κοιμώμενου ερμαφρόδιτου.
Επισημαίνει επίσης ότι ορισμένα από τα πράγματα που σήμερα θεωρούμε δεδομένα ήταν πολύ καινούργια για την εποχή εκείνη. Τα γυμνά αγάλματα ανδρών ήταν γνωστά στους αρχαίους Έλληνες, αλλά κανένα γυμνό γυναικείο άγαλμα δεν είχε εμφανιστεί πριν από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Τα ελληνικά αγάλματα δεν είχαν το αστραφτερό λευκό που βλέπουμε σήμερα, αλλά ήταν χρωματιστά. Μερικές φορές, η αρχαία τέχνη προκαλεί έκπληξη ακόμη και στο πιο σύγχρονο βλέμμα, όπως για παράδειγμα, το άγαλμα ενός κοιμώμενου ερμαφρόδιτου.
Η αυτοκρατορική Ρώμη ήταν μια δικτατορία, γεγονός που την έκανε επικίνδυνη ακόμη και για τα ανώτατα στρώματα της κοινωνίας. Η Μπερντ μάς υπενθυμίζει στο βιβλίο της τον έρωτα του Μουσολίνι για το ρωμαϊκό μεγαλείο. Η λέξη φασίστας (ιταλ. fascista) προέρχεται από το fascio («δέσμη, δεμάτι»), το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από τη λατινική λέξη fasces (πληθυντικός του fascis), που δήλωνε τη δέσμη ράβδων με τσεκούρι, αρχαίο ρωμαϊκό σύμβολο εξουσίας, ρώμης και ενότητας. Ο Μουσολίνι χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο για να ονομάσει τις ομάδες του, «fascio di combattimento» (δέσμες μάχης).
Από τη μεριά τους, οι Αθηναίοι μιλούσαν για «δημοκρατία», αλλά αυτή διέφερε πολύ από τη δική μας αντίληψη για τη δημοκρατία. Το δικαίωμα ψήφου απέκλειε τις γυναίκες και τους σκλάβους. Ωστόσο, οι άνδρες πολίτες δεν νομοθετούσαν μέσω αντιπροσώπων. Αποφάσιζαν για τα διάφορα ζητήματα με τις δικές τους ψήφους. Ήταν αυτό περισσότερο ή λιγότερο δημοκρατικό από το δικό μας σύστημα; Θα μπορούσαμε να διδαχτούμε κάτι από αυτό; Επανειλημμένα, από την πτώση της Ρώμης και μετά, οι Ευρωπαίοι και οι απόγονοί τους σε όλο τον κόσμο επιστρέφουν στους στοχαστές, τους συγγραφείς, τους πολιτικούς, τους στρατηγούς, τους αρχιτέκτονες και τους καλλιτέχνες του αρχαίου κόσμου. Πώς πρέπει να κυβερνιόμαστε; Τι γνωρίζουμε; Πώς καταρρέουν οι δημοκρατίες; Πώς και γιατί η Ευρώπη έγινε χριστιανική; Πώς πρέπει να ζούμε; Οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες προσφέρουν συναρπαστικές απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα και σε πολλά άλλα.
Ο Παρθενώνας χτίστηκε για να γιορτάσει τη νίκη των Αθηναίων επί της Περσικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Πώς θα ήταν ο κόσμος αν η Ελλάδα είχε γίνει μία ακόμη σατραπεία του περσικού κολοσσού; Πώς θα ήταν ο κόσμος μας χωρίς το παράδειγμα της δημοκρατίας της, των φιλοσόφων, των δραματουργών, των ιστορικών, των γλυπτών της και του ελληνορωμαϊκού κόσμου που ακολούθησε; Σίγουρα, θα ήταν πολύ διαφορετικός. Σήμερα, τείνουμε να πιστεύουμε ότι η εκπαίδευση πρέπει να είναι «πρακτική». Η Μπερντ αναφέρεται στην αντίληψη αυτή, που συχνά υποστηρίζουν άτομα με ελάχιστη εμπειρία στους κλασικούς και που πρεσβεύει ότι τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν «προγραμματισμό» αντί για τους «αρχαίους». Να όμως που ξαφνικά, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη, αυτό δεν φαίνεται πια και τόσο πρακτικό. Το τι είναι «σημαντικό» και «χρήσιμο» μπορεί να αλλάξει πολύ γρήγορα.
Με στοιχεία από τους «Financial Times»
